ژیانم له‌گه‌ڵ تاڵیبان

24/06/2020

:: وەهاب حەسیب محەمەد

 

كتێبی (حیاتي مع طالبان) كە بیرەوەری عه‌بدولسه‌لام زه‌عیف، یەكێك لە بەرپرسانی تاڵیبانە، ناوبراو لە قۆنافێكدا باڵیۆز و وەزیر بوە لە حكومەتەكەی تاڵیبان. كتێبەكە لەلایەن (ئه‌لیكس ستریك و فلیكس كۆهین) ئامادەكراوە، ئاماده‌كاران چوار ساڵ به‌ ئاماده‌كردنی ئه‌م كتێبه‌وه‌ خه‌ریكبوون. كتێبەكە بۆ چەند زمان وەرگێڕدراوە و چەندجار چاپكراوە.

مردن له‌ ماڵه‌وه‌

 له‌ ساڵی 1968 له‌  شارۆچكه‌یه‌كی بچووك "زنجیاباد" هاتمه‌ دنیاوه‌، سه‌ره‌ ڕای دایباب، ئێمه‌ دوو خۆیشك  و دوو برا بووین.  ئه‌و ده‌م  زاهیر شا (1933- 1973) پادشای وڵات بوو، ئه‌و ڕۆژگاره‌ وڵات به‌ قۆناغی ئاشتی و جێگیربووندا  گوزه‌ریده‌كرد، له‌ هه‌موو جێگایه‌كه‌وه‌  گه‌شتیار ڕوویان له‌ وڵات ده‌كرد و زانكۆكان جمه‌یان  ده‌هات له‌ خوێندكاران. ئه‌وكات ده‌سه‌ڵات دووربین‌ و خه‌ڵكیش ڕه‌زامه‌ندبوون.

ساڵی 1972- 1973 له‌ ئه‌فغانستاندا ساڵی گرانییه‌ گه‌وره‌كه‌ بوو، ئه‌و گرانییه‌ سه‌راپای وڵاتی ته‌نیه‌وه‌، خه‌ڵكی هه‌موو حاسڵاتیان له‌ ده‌ستدا و مایه‌ پووچ بوون، هه‌زاران كه‌س له‌ برساندا كۆچی دواییان كرد، كه‌سانێكی زۆریش ماڵ و حاڵیان به‌ جێهێشت و به‌ دوای نان و ئاودا سه‌ری خۆیان هه‌ڵگرت.

به‌ر له‌وه‌ی شیوعیەكان ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌سه‌ت، شه‌پۆلی ناڕه‌زایی وڵاتی گرته‌وه‌، تۆری ئاو و خزمه‌تگوزاریەكانی ده‌وڵه‌ت خاپوور كران و باخ و بێستان و باخچه‌كان بوون به‌ ده‌شتی كاكی به‌ كاكی! ڕوومان له‌ مه‌شان كرد، زستانێكی سارد و سڕمان به‌ سه‌ر برد، گه‌له‌ك هه‌ژار و نه‌داربووین، به‌وحاڵه‌وه‌ش بابم له‌ بڕی خزمه‌تگوزاریەكانی پاره‌ی له‌ خه‌ڵك وه‌رنه‌ده‌گرت، ته‌نانه‌ت زه‌كاتیشی وه‌رنه‌ده‌گرت. ساڵی 1975 له‌ "رانغریزان" بابم  كۆچی دوایكرد. 

ساڵی 1978 ته‌مه‌نم ده‌ساڵان بوو، شیوعیەكان به‌ سه‌رۆكایه‌تی "ته‌راقی و حه‌فیزوڵا‌ ئه‌مین" له‌ ڕێگای كوده‌تاوه‌ ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست. دواتر هه‌وڵیاندا زه‌مینه‌ بۆ بیرۆكه‌ی شیوعیه‌ت بڕه‌خسێنن، یه‌كه‌م هه‌وڵیان قانوونی چاكسازیبوو له‌ بواری كشتوكاڵدا،  له‌و ده‌مه‌دا گشت كه‌س بڕێك زه‌وی پێده‌بڕا كه‌  20000 مەتر دووجا بوو، پێشتر مه‌لا "نیعمه‌توڵا خان" له‌و باره‌وه‌ ئاگاداری كردبووینه‌وه‌ كه‌ له‌وه‌ها كارێك خۆپارێزبین، چونكه‌ ماڵ و موڵكی كه‌سانی تر بۆ ئێمه‌ حه‌لاڵ نییه‌ و ده‌ستنادات. مه‌وله‌وی "مه‌ڵا"  نیاز" هه‌وڵیدا  له‌و باره‌وه‌ باوه‌ڕم  پێبهێنیت گووتی: كۆڕی خۆم ئه‌مه‌ دوا هه‌له‌  هه‌ركه‌س ئه‌م هه‌له‌ له‌ ده‌ستبدات تا ئه‌به‌د  نابێته‌ خاوه‌ن زه‌وی. به‌ڵام من كاره‌كه‌م ڕه‌د كرده‌وه‌.

كاتێك موجاهیدان دەستیان بە خەبات كرد، حكومه‌ت له‌گه‌ڵ یه‌كێتی شوره‌وی ڕێكه‌وتننامه‌ی دۆستایه‌تی واژۆ كردبوو، هاوكات ئه‌مین و تراقی به‌ فرۆكه‌ پێگه‌ی موجاهدانیان له‌ بیابانی "ڕاجستان" له‌ باشوری قه‌نده‌هار ده‌كوتا،  له‌ سنووری باكستانه‌وه‌ موجاهیدان زه‌بری خۆیان له‌ حكومه‌ت ده‌وه‌شان.

خزم و كەسوكار كارساز بوون  له‌ ڕێگای چیاوه‌ ئاودیوی پاكستان بین، چونكه‌  بارودۆخه‌كه‌  ڕۆژ به‌ ڕۆژ خراپتر ده‌بوو. بڕیارماندا له‌ نزیكترین ده‌رفه‌تدا كۆچ بكه‌ین، دوو له‌ مامه‌كانم چونه‌ ڕێزی موجاهدینه‌وه‌. شه‌ڕو خۆین ڕشتن ناوچه‌ به‌ ناوچه ‌و  دوڵ به‌ دۆڵی ئه‌فغانستانی  ته‌نیه‌وه‌ تا سه‌راپای  وڵات  تێوه‌گلا.

چادرگه‌كان

 دوای كوده‌تای شۆره‌وی له‌ نیسانی 1979 ژماره‌ی په‌نابه‌رانی ئه‌فغانی له‌ وڵاتانی پاكستان و ئێران ڕوویان له‌ زیاد بوون ده‌كرد، له‌ پاكستان به‌خێرایی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و ڕێكخراوه‌ مرۆڤدۆسته‌كان ده‌ستیان كرد به‌ كردنه‌وه‌ی نووسینگه‌كانیان. حیزبه‌ سیاسیەكانی ئه‌فغانستانیش دواتر پێگه‌یان به‌ هێزبوو ده‌ستیانكرد به‌ ده‌ركردنی پێناس بۆ ئه‌ندام و لایه‌نگرانیان، ئه‌وه‌ هۆكارێكی  باشبوو كه‌ په‌نابه‌ران به‌ هۆیه‌وه‌ له‌ پاكستاندا ته‌راتێنیان ده‌كرد و ئاسته‌نگیان بۆ درووستنه‌ده‌كرا، ته‌نانه‌ت  پاكستان له‌ ڕووی ڕامیاری و ئابووریه‌وه‌ له‌و كاره‌ سوودمه‌ند بوو.

له‌ نێو چادرگه‌كاندا زۆر مه‌لا ناو و ناوبانگیان  په‌یداكرد  ڕۆژانه‌ دووجار وانه‌یان به‌ په‌نابه‌ران  ده‌خوێند و بانگه‌شه‌ی جیهادیان به‌ گوێی خه‌ڵكدا ده‌چڕاند. هاوكات ده‌نگوباسی وڵاتمان پێده‌گه‌یشت كه‌ له‌ زۆر به‌ی شاره‌كان خه‌ڵك ناڕه‌زایه‌تی خۆیان دژ به‌ داگیركاری سۆڤیەت ده‌ربڕیوه‌، شه‌وانه‌ موجاهدین  گوزریان له‌ حكومه‌ت ده‌وه‌شاند و  به‌ ڕۆژیش ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ په‌نا و په‌سێوه‌كانیان.

ئه‌گه‌رچی نه‌دار و بێحاڵ بووم بیرۆكه‌ی جیهادم له‌گه‌ڵ هه‌ڤاڵه‌كانمدا باسده‌كرد، كه‌سوكارم باوه‌ڕیان به‌ جیهاد هه‌بوو، كاتێك به‌ بیرۆكه‌كه‌میان زانی پێیانگوتم: بخوێنه‌ چونكه‌ دوا ڕۆژت دیاریده‌كات. دواتر توانیم  له‌ ماوه‌ی سێ‌ مانگدا سه‌د ڕوپیه‌ی  پاكستانی پاشەكه‌وت بكه‌م و بێئه‌وه‌ی كه‌سوكارم ئاگادار بكه‌مه‌وه‌ ئاودیووی  سنوور بووم، لێره‌وه‌ چیرۆكه‌كه‌م  له‌گه‌ڵ جیهاددا  ده‌ستپێده‌كات.  

جیهاد

ساڵی 1983 به‌ پاس ڕووم له‌ "شامان" كرد، ئه‌وكات ته‌مه‌نم ته‌نها پازده‌ ساڵبوو، له‌م دنیایه‌دا سه‌رمایه‌م پۆشاكی به‌رم و سه‌د ڕوپیه‌ی پاكستانی بوو. په‌یوه‌ندیم به‌ كۆمه‌ڵێكی بچووكه‌وه‌ كرد كه‌ به‌ره‌و قه‌نده‌هار ده‌ڕۆیشتن، ڕێكه‌وت ڕوو به‌ ڕووی یه‌كێك له‌ مامۆستاكانمی كرده‌وه‌ كه‌ ناوی "سه‌لام ئاغا" بوو، به‌ تاریكی شه‌و سنوورمان تێپه‌ڕاند، دوای سێ‌ ڕۆژ گه‌یشتینه‌ دۆڵی " باشمول"ی  به‌پیت كه‌ ناسراوه‌ به‌ ترێ‌ و برنج و ... هتد.

بیستبووم "عەبدوڕەزاق" له‌ شامان سه‌ركردایه‌تی جه‌نگ ده‌كات، سه‌ركرده‌یه‌كی ئازاو به‌ هێزه‌، سه‌ره‌تا له‌ كن ئه‌و فێری تاقیكردنه‌وه‌ی چه‌ك و چۆنێتی به‌كارهێنانی بووم، ماوه‌ی دوو مانگ له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌دا مامه‌وه‌. تووشی بێهیوایی بووم، بۆم  ده‌ركه‌وت ئه‌و ته‌نها له‌ هه‌وڵی  پاراستنی  موڵك مڵی خۆیدایە.

بیستبووم  گروپێك به‌ سه‌ركردایه‌تی "مه‌لا محەمەد سادق"  له‌ "نلغام"  جیهاد  ده‌كه‌ن، به‌ڵام  له‌ ترسی كه‌سوكارم نه‌مده‌وێرا  په‌یوه‌ندیان  پێوه‌بكه‌م. چونكە دڵنیابووم  ده‌مگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئۆردوگا  له‌ پاكستان.  ئه‌وكات ئەو گرووپە جێگای قسه‌وباسی خه‌ڵكی بوو، شوێن و پێگه‌شیان دیاربوو، ئەوان بوونە بناغەی ئەو گروپەی دواتر بە تاڵیبان ناسرا، ته‌نانه‌ت خه‌ڵك بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانیان په‌یوه‌ندیان پێوه‌ ده‌كردن. مه‌لا "نزار محەمەد"  یه‌كه‌م  دادوه‌ری بزووتنه‌وه‌كه‌ بوو، دوای شه‌هید بوونی "محەمەد باسانای ساحیب" جێگای گرته‌وه‌، له‌ باشمول  به‌ندیخانه‌یه‌كی بۆ گروپەكە بونیادنا.

ئەوان كۆمه‌ڵێك زانای ئایینی و خاوه‌ن پاشخانی جیاوازبوون، به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی موجاهیده‌كانه‌وه‌ كه‌ بۆ زه‌وی و سامان كوشتاریان  ده‌كرد، ئەوان جیهادیان له‌ باوه‌ڕ به‌ خودا و له‌ پێناو رزگاركردنی خاك و وڵاتدا بوو، سه‌رباری جیهاد ئه‌وان به‌ په‌روه‌رده‌ی  ئایینی ئه‌ندامه‌كانیان په‌روه‌رده‌ ده‌كرد. بۆ نموونه‌ هه‌موو سپێده‌یه‌ك به‌ زوویی له‌ خه‌و ڕاده‌بووین،  پاش نوێژی سپێده‌ ده‌ستده‌كرا به‌ خوێندنی وانه‌كان، ڕاهاتبووین گشت به‌یانیه‌ك سوره‌تی  یاسین  بخوێنین وه‌ك  ئاماده‌ كاریه‌ك بۆ شه‌هیدبووین له‌ هه‌ر ئان و ساتێكدا.

چه‌ند وانه‌یه‌ك له‌ ده‌زگای هه‌واڵگری پاكستانه‌وه‌

 به‌ر له‌ ساڵێك كویتام به‌ جێهێشت، كاتێك گه‌ڕامه‌وه‌ شاره‌كه‌ له‌ به‌ر چاوم  گۆڕابوو، چوومه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی  پۆلی نۆهه‌مه‌وه‌ و به‌رده‌وام بووم  له‌ سه‌ر خوێندن، له‌ نۆ مانگی  دواتر زۆربه‌ی  كاته‌كانم له‌ نێوان ماڵ و خوێندنگه‌كه‌دا به‌سه‌ر ده‌برد. 

ساڵی 1984 له‌ ژێر  چاودێری "مه‌لا عەبدولقادر" په‌یوه‌ندیم  به‌ كۆمه‌ڵێ‌ خوێندكاره‌وه‌  كرد. زۆربه‌ی  گفتووگۆكانمان له‌سه‌ر جیهاد و بارودۆخی ئه‌فغانستان بوو، ئه‌و ده‌م به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو ڕووسه‌كان هێرش  و په‌لاماره‌كانیان بۆ سه‌ر بنكه‌ و باره‌گای  تێكۆشه‌ران چڕ كردبۆوه‌، ئه‌مجاره‌ش نه‌مده‌وێرا خانه‌واده‌كه‌م  ئاگادار بكه‌مه‌وه‌. دواتر له‌گه‌ڵ هه‌ڤاڵه‌كانمدا گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ئۆرده‌گای  "زه‌نغال".

سه‌ره‌تا موجاهیدین نه‌یانده‌توانی ڕووبه‌ڕووی تانك و كۆپته‌ری ڕووسه‌كان ببنه‌وه‌ كه‌ مه‌ترسی گه‌وره‌یان بۆ سه‌ر گیانی موجاهیدین دروستكردبوو، به‌ڵام له‌ كۆتایی هه‌شتاكاندا تانكەكان نه‌یانده‌توانی  به‌ دۆڵه‌ ته‌نگه‌به‌ره‌كاندا گوزه‌ربكه‌ن.

"مه‌لا محەمەد سادق" له‌گه‌ڵ كه‌سانی تردا له‌ خولێكی ڕاهێنان به‌شدارپێكردم كه‌  حزبه‌كه‌ی سه‌یاف  به‌ڕێوه‌یان ده‌برد، یارمه‌تێكانی ده‌زگای هه‌واڵگری پاكستان ڕاده‌ستی ئه‌و ده‌كرا، ئه‌و به‌رپرس بوو له‌ دابه‌شكردنی. به‌راورد به‌ ئه‌فغانستان بارودۆخه‌كه‌  زۆر جیاواز بوو له‌  پاكستان، بێ جیاوازی بیروباوه‌ڕو حیزبایه‌تی هه‌ماهه‌نگی له‌ نێوان گشت لایه‌نه‌كاندا ده‌بینرا.

له‌ نووسینگه‌ی سه‌یافه‌وه‌ ئه‌فسه‌ره‌ پاكستانیەكان  له‌ لۆریه‌كیان په‌ستاین به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌ره‌وه‌ نه‌بینین، ماوه‌ی سێ‌ كاژێرێك ڕێگامان كوتا، كاتێك سه‌فه‌ره‌كه‌مان به‌ كۆتا گه‌یشت زانیمان له‌ ناوچه‌یه‌كین له‌ نێوان "باشین بازاڕ و ئۆردوگای سوورخاب".

ڕۆژی دواتر لەسەر چه‌كی بی ئێم 12و مووشه‌كی 107ملیم  ده‌ستمانكرد به‌ ڕاهێنان، سه‌ره‌تا بۆ ماوه‌ی ده‌ ڕۆژ ڕاهێنانه‌كان  تیۆری بوون،، له‌ حه‌وتی سپێده‌ تا دوازده‌ی نیوه‌ڕۆ راهێنانمان پێده‌كرا. پاشان بواری پراكتیكی ده‌ستیپێده‌كرد،  دابه‌شكراین به‌ سه‌ر چه‌ند گروپێكی  ده‌ بۆ بیست كه‌سیدا.

دیمه‌نی تفت و تاڵ

 له‌ كاتی جه‌نگدا سه‌د هه‌زار سه‌رباز له‌ ئه‌فغانستان جێگیركرابوون، نزیكه‌ی ملێونێك دانیشتووان ئاواره‌ی وڵاتان بوون، یه‌ك ملێون موجاهیدینش كوژران، كۆتا ساڵانی جه‌نگی ئه‌فغانستان به‌ دڵڕه‌قی ڕووسه‌كان جیاده‌كرێته‌وه‌، شه‌ڕ ژیان و مردنه‌، ئه‌وی له‌و نێوه‌نده‌دا ڕۆڵده‌بینێت به‌خته‌!

كاتێك په‌یوه‌ندیم به‌ جیهادی ئه‌فغانیه‌وه‌ كرد ته‌مه‌نم ته‌نها پازده‌ به‌هار بوو، هیچم له‌سه‌ر چه‌ك و به‌كارهێنانی نه‌ده‌زانی، به‌ڵام  شه‌ڕی ڕووسه‌كان مه‌یدانێكی قوورسبوو زۆر شتی فێركردم، له‌ به‌كارهێنانی چه‌ك تا ڕابه‌رایه‌تیكردنی ده‌سته‌ و گروپ.

نۆ جار كه‌وتوومه‌ته‌ كه‌مینی ڕووسه‌كانه‌وه‌، جارێكیش برینداربووم، دوان له‌ هاوڕێكانم هاوه‌ن شه‌هیدیكردن له‌ كاتێكدا چه‌ند مه‌ترێك لێیانه‌وه‌ دوور بووم، جارێكیان بۆ كێوماڵكردنی به‌ره‌ی جه‌نگ، یه‌كێك له‌ دانیشتوان ئاماده‌ بوو به‌ ماتۆڕه‌كه‌ی كیۆماڵی ناوچه‌كه‌م پێبكات، كاتێك گه‌یشتینه‌ "سابورزا" هێنده‌ی پێنه‌چوو سه‌ربازێك ڕووی تفه‌نگی تێكردین و وتی: سڵاو تاوانكاران، به‌ هه‌زار سوێن و ناری عه‌لی خۆمان ڕزگار كرد له‌ ده‌ستی، دواتر زانیم ئه‌و سه‌ربازه‌ ئه‌فغانییه‌ ناوی "بسم الله‌"یه‌  به‌ دڵڕه‌قی و مامه‌ڵه‌ خراپه‌كانی له‌گه‌ڵ دانیشتواندا ناسراوه‌،  ته‌نانه‌ت به‌ یه‌كجار سی و هه‌شت ئه‌فغانی له‌ پشته‌وه‌ كوشتووه‌!؟

پاشه‌كشه‌

 جه‌نگ له‌گه‌ڵ ڕووسه‌كاندا ده‌ ساڵ درێژه‌ی كێشا، له‌ كۆتاییدا توانیمان چۆكیان پێدابده‌ین، تێچووی شه‌ڕ زۆر بوو، هاوكات ڕووسه‌كان تێگه‌یشتن ناتوانن درێژه‌ به‌ داگیركاریەكه‌یان بده‌ن، موجاهیدان له‌ سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی و له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگدا سه‌ركه‌وتن.

 له‌ سه‌ره‌تای داگیركاری سۆڤیەتەوە، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتۆكان به‌رده‌وام بڕیاری ده‌رده‌ركرد، ڕووسه‌كانی به‌ پێشلكاری مافی نه‌ته‌وه‌یه‌كی خاوه‌ن سه‌روه‌ر ناوده‌برد، هاوكات كۆمه‌ڵی پشتیوانی بۆ كێشه‌ی ئه‌فغانستان له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا دروستكرا. ده‌رئه‌نجامی گشت ئه‌و هۆكارانه‌ ساڵی 1988 به‌ گوێره‌ی ڕێكه‌وتنامه‌ی جنێف و به‌ سه‌رپه‌رشتی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتۆكان ڕووسه‌كان بڕیاری پاكشه‌كشه‌یاندا. له‌و نێوه‌نده‌دا بڕیاره‌كه‌ی "بابراك كارمال" بووه‌ بڵقی سه‌ر ئاو كه‌ هه‌وڵی ده‌دا ئه‌فغانستان بكاته‌ كۆماری شازده‌هه‌مینی یه‌كێتی سۆڤیەت.

له‌گه‌ڵ پاشه‌كشه‌ی ڕووسه‌كان ژیانی گوندنشیان باشتر بوو، به‌ڵام هاوكات ئه‌مریكاش یارمه‌تیەكانی خۆی بۆ گروپه‌ چه‌كداره‌كان كه‌مكرده‌وه‌. له‌و نێوه‌نده‌دا حكومه‌ت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاره‌كانی داوای باربوویده‌كرد، به‌ هه‌موو لایه‌ك هه‌وڵیاندا ئەو گرووپە له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتدا دووربخه‌نه‌وه‌ كە دواتر بە تاڵیبان ناسرا.

دواتر نه‌جیبوڵا كرا به‌ سه‌ره‌ك كۆمار، پاشماوه‌یه‌ك موجاهیدان ده‌ستیان  به‌ سه‌ر ته‌واوی وڵاتدا گرت، نەجیبوڵا ده‌ستی له‌ كاركێشایه‌وه‌ و په‌نای بۆ باره‌گای نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتۆكان برد. له‌و كاته‌دا كه‌ گشت هاورێكانم خۆشحاڵ و به‌كه‌یف بوون، ده‌ستمكرد به‌ گریان وتیان: بۆچی له‌وه‌ها ڕۆژێكدا ده‌گری؟ وتم: هه‌ڤاڵ و هاوسه‌رنگه‌ره‌كانمان هه‌مان خۆزگه‌ و ئاواتی ئێمه‌یان هه‌بوو، به‌ڵام له‌و پێناوه‌دا چی گرانبه‌ها و ده‌گمه‌نه‌ دایاننا. پاشماوه‌یه‌كی كه‌م جه‌نگ له‌ نێوان حیكمه‌تیار و مەسعوددا هه‌ڵگیرسا، له‌و شه‌ڕانه‌دا گرووپی تاڵیبان ته‌نها چاودێریده‌كرد و زۆربه‌ی كادر و چه‌كداره‌كانی گه‌ڕانه‌وە ناو ماڵ و كه‌سوكاریان. تێكۆشه‌رانیان تووشی بێهیوایی كرد.

ساڵی 1987 خێزانم پێكهێنابوو، مندالمان هه‌بوو، گه‌ڕامه‌وه‌ كنیان و به‌ دوی كارێكدا ده‌گه‌ڕام، پێشتر كارم نه‌كردبوو، سه‌رمایه‌یه‌كیشم نه‌بوو وه‌گه‌ڕیبخه‌م. دواتر زانیم ڕێكخراوێكی بیانی له‌ "بانجوای" كار بۆ خه‌ڵكی دابینده‌كات، ناوم نووسی، ڕۆژی دواتر چه‌كۆشێكیان ڕاده‌ستكردم و ڕێكه‌وتین ڕۆژانه‌ به‌ بڕی 250 لیره‌ی ئه‌فغانی و حه‌وت كیلو گه‌نم له‌ته‌كیاندا ئیشبكه‌م. لێره‌ و له‌وێ‌ موجاهیده‌كانم ده‌بینی بێكار و به‌ دوای ئیشدا ده‌گه‌ڕان، فرمێسك  به‌ چاوانمدا ده‌هاتنه‌خواری، به‌ ناچاری جارێكی تر گه‌ڕامه‌وه‌ پاكستان و به‌ كه‌سوكار شاد بوومه‌وه‌.

ڕایكردنی كاره‌كان

 ساڵانی دواتر بۆ خۆ ژیاندن گه‌ڕامه‌وه‌ پاكستان، به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا ناو به‌ ناو سه‌ردانی قه‌نده‌هارم ده‌كرد، دوای ڕووخانی ده‌سه‌ڵاتی نەجیب وڵاتی ئه‌فغانستان له‌ هه‌ركات زیاتر مه‌ترسی هه‌ڵوه‌شانه‌وه و‌ لێكترازانی له‌سه‌ر بوو، پزیسكی ئاگر له‌ كابوله‌وه‌ گه‌یشتنه‌ باشوری وڵات. سه‌ركرده‌ ناوچه‌یه‌كانی وه‌ك مه‌لا نه‌قیب، عەبدولحەلیم و حاجی ئه‌حمه‌د له‌ ناو شار و ده‌روازه‌كانیدا له‌ پێناو سامان و ده‌سه‌ڵاتدا ده‌ستیان به‌ سوتماكی خاكی ئه‌فغانستان كردبوو. له‌وه‌ها بارودۆخێكدا ژیان و گوزه‌ران مه‌حاڵبوو.

له‌ كابول ‌و له‌ یه‌كێك له‌ گه‌شته‌كانمدا بینیم خه‌ڵك دژ به‌ گه‌نده‌ڵی و بێدادی خۆپیشاندان ده‌كه‌ن، به‌ڵام كه‌سێكی وه‌ك "بارو" كه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی ناوچه‌یی بوو، له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا له‌گه‌ڵ موجاهیدیندا شه‌ڕی دژ به‌ ڕووسه‌كان كردبوو، هاوكات له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی نه‌وه‌ده‌كاندا ده‌ستی به‌ سه‌ر به‌شێكی زۆری فرۆكه‌خانه‌ی كابولدا گرتبوو، بێ ئاگاداركردنه‌وه‌ی پێشوه‌خت لووله‌ی چه‌كی ئاراسته‌ی خۆپیشانده‌ران كردوو ده‌یه‌ها خۆپیشانده‌ری كوشت، ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌ هه‌موو مانگێ كیژێكی  ده‌كرده‌ هاوژینی خۆیی و پاشان ته‌لاقی ده‌دا و ماره‌یه‌كه‌شی ڕاده‌ستی  خانه‌واده‌كه‌ی نه‌ده‌كرد! دوای ده‌سه‌ڵاتی تاڵیبان به‌سه‌ر قه‌نده‌هاردا له‌ ڕۆژانی یه‌كه‌می ده‌سه‌ڵاتدا له‌ سێداره‌ درا. له‌و بارودۆخه‌دا گشت ڕێگاكان به‌ به‌رد و ئاسن ته‌ندرابوون، سه‌رانه‌ له‌ گشت ئوتوومبێل، بارهه‌ڵگر و ڕێبوارێك ده‌سه‌ندرا.  

ساڵی 1992 له‌ مزگه‌وتێكی "خۆشیكار ئاغا" له‌ پاكستان وه‌ك ئیمام ده‌ستبه‌كاربووم، شارۆچكه‌یه‌كی بچووك بوو، تیایدا هه‌ستم به‌ دڵنیایی و ئاسیایش ده‌كرد. ئه‌وانه‌ی له‌ شار ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ باسی پشێوی و ڕێگریان ده‌كرد به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ گشت لا پڕ بووه‌ له‌ دز و جه‌رده‌!

دواتر به‌ سه‌ركردایه‌تی مه‌لا "ڕه‌ئوف" له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی تاڵیبان و ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌ی له‌ خراپه‌كاریه‌وه‌ نه‌گلابوون ده‌ستمان به‌ كۆبوونه‌وه‌ كرد، دوای چه‌ند ڕۆژێك له‌ "باشمول" به‌ ئاماده‌یی سی و سێ‌ كه‌س گردبووینه‌وه‌، كاره‌كانمان به‌ سه‌ر سێ‌ گروپدا دابه‌شكرد، دوای كۆبوونه‌وه‌یه‌كی چه‌ند كاژێری سوێندمان بۆ مه‌لا ڕه‌ئوف خوارد كه‌ په‌لاماری گشت ئه‌و چه‌ته‌ و ڕێگرانه‌ بده‌ین و به‌ربه‌سته‌كانیان له‌ سه‌ر ڕێگاكان لابه‌رین، بڕیارماندا هیچ ده‌ق و كۆنووسێك نه‌نووسین، ته‌نها له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی شه‌ریعه‌ت ڕێكه‌وتین.

كۆبوونه‌وه‌ی دامه‌زراندن كه‌ به‌ تاڵیبان ناویده‌ركرد له‌ كۆتایی پایزی  ساڵی 1994دا به‌سترا، نزیكه‌ی چل بۆ په‌نجا كه‌س له‌ مزگه‌وتی "سانیجار" گردبووینه‌وه‌. مه‌ڵا "عەبدولسەمەد" كرا به‌ پێشه‌وای بزووتنه‌وه‌كه‌ و مه‌لا "عومەر" سه‌ركرده‌ی یه‌كه‌می.

شه‌وی دواتر ئێزگه‌ی ڕادوێی (BBC) له‌ دایكبوونی بزووتنه‌وه‌یه‌كی نوێی ڕاگه‌یاند كه‌ ئامانجی ڕاماڵین و ڕزگاركردنی هاوڵاتیانه‌ له‌ سته‌م و جه‌وری ڕێگر و خراپه‌كاران. ئه‌گه‌رچی ئه‌ندامانی ڕێكخراوه‌كه‌ ئاماده‌ نه‌بوون هیچ جۆره‌ لێدوانێك بۆ ڕاگه‌یاندنه‌كان بده‌ن، هه‌ر زوو ناوی جۆاروجۆر بۆ ڕێكخراوه‌كه‌ داتاشرا و دروستكرا وه‌ك: "بزوتنه‌وه‌ی تالیبان"،  "بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامی تالیبان" و "گروپی تالیبان".

ده‌ستپێكی كاری نوێ

 سه‌ره‌تا زۆر نه‌دار بووین، بڕێك چه‌ك و چۆڵمان هه‌بوو، به‌ڵام بێ پاره‌ و ئوتومبیل بووین، من و مه‌لا عەبدولستار دوو ماتۆڕمان هه‌بوو خستمانه‌ خزمه‌تی بزووتنه‌وه‌كه‌وه‌، ده‌ هه‌زار لیره‌ی ئه‌فغانیم هه‌بوو ئه‌ویشم به‌ خشی به‌ بزوتنه‌وه‌كه‌،  هه‌ر زوو ئه‌وی من له‌ كاركه‌وت، ماتۆڕه‌كه‌ی  عەبدولستار له‌ مه‌ودایه‌كه‌ی دووره‌ ده‌نگی ده‌بیسترا ناومان نیابوو "تانكی ئیسلام".

به‌ ماوه‌یه‌كی كه‌م تاڵیبان له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌نگ و ڕه‌نگی بیستراو بینرا، خه‌ڵكێكی زۆر په‌یوه‌ندیان پێوه‌كردین. له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ژماره‌مان له‌ چوارسه‌د كه‌سی تێپه‌ڕاند، كه‌سانێك له‌ هه‌ڵمه‌ند په‌یوه‌ندیان پێوه‌كردین، ته‌نانه‌ت له‌ پاكستانه‌وه‌ كه‌سانێك گه‌ڕانه‌وه‌ بوون به‌ ئه‌ندام و سه‌ربازی بزووتنه‌وه‌كه‌. ڕۆژێك له‌ نزیك یه‌كێك له‌ به‌ربه‌سته‌كان پیاوێك كیسه‌كی ڕاده‌كێشا وتی: ئه‌و پاره‌یه‌م بۆ ئێوه‌ هێناوه‌، ناوم مه‌هێنن و گه‌ره‌كم نییه‌ كه‌س بزانێت، كاتێك كردمانه‌وه‌ بینیمان نه‌وه‌د ملێون لیره‌ی ئه‌فغانی تیادابوو! بۆ ئێمه‌ پاره‌یه‌كی یه‌كجار زۆر بوو.

به‌ ڕێگاوه‌ بووین له‌ مانجواییه‌وه‌ بۆ بانجوای، به‌ربه‌سته‌كانمان لاده‌برد و ئامۆژگاری سه‌ركرده‌كانمان ده‌كرد كه‌ ئازاری ڕێبواران نه‌ده‌ن و به‌ربه‌سته‌كان هه‌ڵبگرن. له‌ یه‌كێك له‌ خاڵه‌ پشكنینه‌كاندا  له‌كاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌كداره‌كاندا، پاش ڕاماڵینی زاڵگه‌كه‌ جه‌سته‌ی دوو ئافره‌تمان به‌ ڕووتی بینینه‌وه‌! بۆ ئێمه‌ كارێكی قێزه‌ون بوو، پاشان تێگه‌یشتین چه‌كداره‌كان له‌و بازگه‌یه‌دا ئافره‌تانیان ناچار به‌و كاره‌ كردووه‌ و ده‌ستدرێژیان كردۆته‌ سه‌ریان، له‌و هێرشه‌دا  ده‌ستمان به‌ سه‌ر كۆگایه‌كی چه‌كدا گرت كه‌ ده‌ستكه‌وتێكی مه‌زن بوو. له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ناو و شۆره‌تی تاڵیبان هه‌ڵكشا، لێره ‌و له‌وێ‌ ڕۆژنامه‌ نووسان داوای لێدوانیان  لێده‌كردین، به‌ڵام ئێمه‌ ڕێگه‌مان  پێنه‌ده‌درا  بۆ هیچ كه‌س و لایه‌نێك لێدوان بده‌ین.

دوای كه‌وتنی قه‌نده‌هار تاڵیبان ده‌ستیكرد به‌ دروستكردنی چه‌ند دادگایه‌ك، كاتێك خه‌ڵك هه‌ستیانكرد له‌ دادگاكاندا كار به‌ شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی مافه‌كانیان په‌یوه‌ندیان به‌و دادگیانه‌وه‌ ده‌كرد.

بنه‌مای كارگێڕی

 له‌ هیرات له‌ ساڵی 1995 كاتێك هێزه‌كانمان به‌سه‌ر ئیسماعیل خاندا سه‌ركه‌وتن، مه‌لا عومەر په‌یوه‌ندی پێوه‌كردم، ئاماده‌ی سه‌فه‌ربم، منیش پرسیاری كات و شوێنم نه‌كرد، به‌ره‌و قه‌نده‌هار به‌ڕێكه‌وتین، به‌ره‌و ڕۆئاوای ئه‌فغانستان كه‌ ئیسماعیل خان یه‌كێك بوو له‌ فه‌رمانڕه‌وایانی ناوچه‌كه‌،  له‌ نه‌بوونی حكومه‌تی ناوه‌ندیدا به‌ شێوه‌یه‌كی جوان ناوچه‌كه‌ی به‌ڕێوه‌بردبوو، خان به‌ پاشای ڕۆژ ئاوا شۆره‌تی ڕۆبشتبوو، له‌ ڕێگه‌ی چه‌ند دامه‌زراوه‌یه‌كه‌وه‌ كاری ناوچه‌كه‌ی ڕایده‌كرد، باج و خه‌راجی خستبووه‌ سه‌ر بازرگانی ناوچه‌كه‌ له‌گه‌ڵ سنووری ئیراندا، له‌ ڕێگای چوار دامه‌زراوه‌ی بانكیه‌وه‌ ناوچه‌كه‌ی به‌ڕێوه‌ده‌برد، گرنگی به‌ بوژانه‌وه‌ و پیشه‌سازی ده‌دا، پاشەكه‌وتێكی باشی دارایی هه‌بوو. خه‌ڵكیش له‌ سه‌ر ئاستێكی فراوان حسابی بانكیان  هه‌بوو و قه‌رزیان وه‌رده‌گرت. كارمه‌ندان كه‌سانی ئاسایی و كه‌ونه‌ شیوعیەكان بوون. سه‌روه‌ریه‌كه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئیسماعیل خان كه‌ ژێرخانی شاره‌كه‌ی بوژاندبۆوه‌، سه‌ره‌تا خه‌ڵك سڵیان لێده‌كردینه‌وه‌، ئێمه‌ دڵنیامانكردنه‌وه‌‌ و ده‌ستخۆشیمان لێكردن.

ئاره‌زووم ده‌كرد له‌ كاری ده‌وڵه‌ت دوور بكه‌ومه‌وه‌ خه‌رێكی زانست و فێربوون بم، چونكە ئه‌وكاره‌ ئاره‌زووی ژیانم بوو، پاش مانه‌وه‌م بۆ ماوه‌ی مانگێك مه‌لا عمر ناردی به‌ شوێنمدا و وتی:  مه‌به‌ستمه‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری به‌ڕێوه‌به‌ریت، ئێستا كابول به‌ ده‌ست تالیبانه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی ئاره‌زووی كاری حكومه‌تم نه‌بوو، به‌ڵام  نه‌متوانی داواكارێكه‌ی ڕه‌دبكه‌مه‌وه‌. 

تالیبان ده‌ستیان به‌ جێبه‌جێكردنی شه‌ریعه‌ت كردبوو، پیاوان ڕدێنیان درێژكردبوو، ئافره‌تانیش له‌ به‌ڕیوه‌بردندا وه‌لانرابوون، به‌ڵام به‌ گشتی ژیان ئاسای بوو. پێشتر زۆربه‌ی داموده‌زگاكان تاڵان كرابوون و بینای زۆربه‌ی وه‌زاره‌ته‌كان خاپۆر كرابوون، به‌ڵام  له‌ به‌ختی من وه‌زاره‌تی  به‌رگری خاپور نه‌كرابوو، كاتێك ده‌ستبه‌كاربووم هیچ بوودجه‌یه‌كم  له‌ به‌رده‌ستدا نه‌بوو، زۆربه‌ی كارمه‌نده‌كان له‌گه‌ل هاوپه‌یمانان كابولیان ڕووه‌و باكور به‌جێهێشتبوو. كاركردنم وه‌ك ڕێكردن بوو به‌ كێلگه‌ی میندا.

له‌ ناوه‌ڕاستی مانگی ئه‌یلولی 1995 كاتێك بامیان كه‌وته‌ ده‌ست تاڵیبان هه‌فتانه‌ پێویستمان به‌ 3000$ ئه‌مریكی بوو، جارێكێ تر ده‌بوو ده‌ستبگرینه‌وه‌ و سك هه‌ڵگووشین. به‌ یارمه‌تی سه‌ركرده‌ خێڵه‌كیەكان تاڵیبان توانی خۆی له‌ شه‌ری لاوه‌كی زۆرێك له‌ نایه‌كارانی به‌ دوور بگرێت، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ مەسعوددا به‌ مه‌به‌ستی ئاشته‌وایی و به‌رقه‌راربوونی ئاسایش كۆبوه‌وه‌، ئه‌م ستراتیجە تا ڕووخانی ئیماره‌ته‌ ئیسلامیەكه‌ له‌ ساڵی 2001 به‌رده‌وم  بوو.

كاركردنم له‌ وه‌زاره‌تی كان و پیشه‌سازی

 دوای ده‌ست له‌ كاركێشانه‌وه‌م له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری، سێ‌ مانگ له‌ كابول له‌ ماڵی خوم دانیشتم، دڵخۆشبووم كه‌ ئازادانه‌ بیرده‌كه‌مه‌وه‌ و خه‌یاڵم ڕاحه‌ته‌، ئه‌گه‌رچی قه‌رزاری ته‌نگی پێهه‌ڵچنیبووم، به‌ڵام پاش ساڵانێك كاركردن له‌ وه‌زاره‌ت، دابینكردنی ئاسایشی ژیان بۆ من گرنگ بوو، رۆژێك دوای نوێژی به‌یانی له‌ مزگه‌وت یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی تاڵیبان هاته‌ بنده‌ستمه‌وه‌ و وتی: مه‌لا محەمەد ساحیب بۆ نانخواردن سه‌ردانیت ده‌كات، منیش خۆم ئاماده‌كرد، پاش دانیشتن و هه‌واڵپرسین، گووتی: پێشه‌وای موسڵمان مەبەستێتی له‌ وه‌زاره‌تی  پیشه‌سازی و كانه‌كان ده‌ستبه‌كاربیت.

ئه‌گه‌رچی ئاره‌زووی كاری ده‌وڵه‌تم نه‌بوو، به‌ڵام بڕیارمدابوو هه‌میشه‌ هاوكاری مه‌لا محەمەد بم، دوای چه‌ند ڕۆژێك په‌یوه‌ندیم  پێوه‌كرا كه‌ پێویسته‌ گه‌شتی قه‌نده‌هار بكه‌م بۆ دیده‌نی مه‌لا محەمەد، له‌و دیداره‌دا وتم: نامه‌وێت له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاری حكومه‌تدا به‌شداری بكه‌م، حەزدەكەی له‌ به‌ندیخانه‌م په‌ستێوه‌! وه‌ڵامه‌كه‌ی زۆر پێ سه‌یر بوو، دواتر وتی: زۆر باشه‌ له‌ وه‌زاره‌تێكی مه‌ده‌نیدا ده‌ستبه‌كار ببه‌، چوارسه‌د هه‌زار لیره‌ی ئه‌فغانی ڕاده‌ستكردم، سه‌رباری قه‌رداری و بارگرانی ژیان پاره‌كه‌م گه‌ڕانده‌وه‌، له‌ كۆتاییدا وتی: زۆر باشه‌ حاجی ساحیب له‌ كابول  چاوه‌ڕێت ده‌كات.

له‌ پایته‌خت له‌ پێناو ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی وه‌زاره‌تی هه‌رێمه‌كاندا ناكۆكی نێوان حاكمی هه‌رێمه‌كان و وه‌زاره‌ته‌كان ته‌واو نه‌ده‌بوو، ئه‌گه‌رچی تاڵیبان ده‌ستی به‌سه‌ر 90% خاكی وڵاتدا گرتبوو، ئه‌و ناكۆكێانه‌ به‌كۆتا نه‌گه‌یشت تا ڕووخانی هه‌رێمه‌ ئیسلامیەكه‌ له‌ ساڵی 2001. چونكی زۆربه‌ی سه‌رچاوه‌ سروشتیەكانی وڵات وه‌ك نه‌وت و غاز كه‌وتبوونه‌ به‌شی باكوری وڵاته‌وه‌.

له‌ ڕۆژانی یه‌كه‌می كاركردنم كه‌وتمه‌ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ده‌رباره‌ی وه‌زاره‌ت، زۆربه‌ی  دامه‌زراوه‌ پیشه‌سازیەكانی وڵات به‌ هۆی شه‌ڕ و كوشتاره‌وه‌ له‌ كار كه‌وتبوون. بۆ نموونه‌ كارگه‌یەك له‌ مه‌زار شه‌ریف 80% به‌رهه‌می كه‌میكردبوو، به‌نداوێكی كه‌هرۆئاویمان هه‌بوو توانای به‌رهه‌مهێنانی له‌ 18میگاواته‌وه‌ بۆ 6 میگاوات دابه‌زیبوو، هه‌روه‌ها كارگه‌یه‌كی چیمه‌نتۆ كه‌ پێشتر ڕۆژانه‌ 4000 كیسه‌ چیمه‌نتۆی به‌رهه‌م ده‌هێنا، نها ته‌نها 600 كیسه‌ به‌رهه‌مێتی‌  و ... هتد.

كاتی ده‌ستبه‌كاربوونم بیرەكان زۆربه‌یان تێكچووبوون، چونكی "ڕه‌شید دۆسته‌م" به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌مه‌كی كاری ده‌رهێنانی نه‌وتی له‌ ناوچه‌كه‌دا كردبوو، ناوچكه‌ی تووشی زه‌مین له‌رزه‌ كردبوو.

دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م به‌رهه‌مهێنان له‌ ساری پول ده‌ستیپێكردووه‌، كارگه‌ی قیر، قرمید به‌گه‌ڕخرانه‌وه‌، تۆڕی غازیش له‌ شابرغانه‌وه‌ گه‌یه‌نرایه‌ مه‌زار شه‌ریف، ئاستی به‌رهه‌مهێنانی كارگه‌ی چیمه‌نتۆش به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو زیادیكرد.

باكستان له‌ ڕێگای به‌رهه‌می خراپه‌وه‌ گه‌ره‌كی بوو بازاره‌كانی وڵات نغرۆبكات، ته‌نانه‌ت باج و ڕسوماتی له‌ سه‌ر ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ هه‌ڵگرتبوو كه‌ هاورده‌ی ئه‌فغانستان ده‌كران، ئێرانیش له‌ ڕێگای یارمه‌تیدانی"عەبدوڕەشید دۆستەم" ه‌وه‌ ئاسته‌نگی بۆ دروستده‌كردین. 

له‌ ناوخۆدا كێشه‌یی به‌رهه‌مهێنان سه‌رباری هۆكاره‌ ده‌ره‌كیەكان به‌رزی تێچوون و جۆری كوالێتی بوو، بۆ پێشگیری به‌رهه‌می هاورده‌ ناچاربوون جۆری به‌رهه‌مه‌كانمان باشتر بكه‌ین، به‌ڵام به‌رهه‌می هاورده‌ و به‌ كوالێتی نزم ئاسته‌نگبوون له‌ به‌رده‌م به‌ره‌و پێشچوونه‌ كاره‌كانماندا، بۆ نموونه‌ كاتێك پەینی كیمیایمان به‌رهه‌مهێنا كه‌ 46% پێكهاته‌كه‌ی نایترۆجین بوو، له‌ ئێران و پاكستانه‌وه‌ هه‌مان به‌رهه‌م  به‌ هه‌رزانتر ده‌گه‌یشتنه‌ بازاڕه‌كانی وڵات، جوتیاران كاتێك ئه‌و به‌رهه‌مه‌یان تاقیكردووه‌، كشتوكاڵ تووشی ئافات بوو، دواتر تافیگه‌كانمان  ده‌ریانخست پێكهاته‌ی ئه‌و په‌ینه‌ له‌ ناتیترۆجین 20%  تێناپه‌ڕێت. به‌رهه‌مه‌كانی پلاستیك و ئاسنیش هه‌مان گرفتیان هه‌بوو. هه‌روه‌ها هۆكاره‌كانی گواستنه‌وه‌ش قۆرخكرابوو، بۆ ده‌ربازبوون له‌و كێشه‌یه‌ قانوونی چاكسازیم  ده‌رچواند.

كارێكی زۆر گرنگ

 ساڵی 2000 به‌ مه‌به‌ستی هه‌ڵسه‌نگاندنی كه‌رتی گواستنه‌وه‌ به‌ ڕێگاوه‌ بووم  بۆ جه‌لال ئاباد و كۆنار، له‌ ڕێگای ڕادوێوه‌ زانیم  له‌ پاكستان به‌ باڵیۆز دانراوم، پێشتر له‌وبارانه‌وه‌ مشتوومڕم له‌ته‌ك پێشه‌وای موسڵماناندا نه‌كردبوو، بۆیه‌ دانانه‌كه‌م ڕاسته‌وخۆ بووه‌. ئه‌گه‌رچی به‌راورد به‌ ئه‌فغانستان ژیان له‌ پاكستان ئاسانتر و خۆشتر بوو، سه‌رباری بێزاریم له‌ وڵاتدا سوێند ده‌خۆم  هه‌رگیز پێمخۆش نه‌بووه‌ دووربم له‌ وڵات. 

باڵیۆزی لە پاكستان جێگایه‌كی تایبه‌تی هه‌بوو، كه‌سانێكی زۆر ئاواته‌خوازیبوون، له‌ ڕێگای دۆستان و ده‌ستڕۆیشتوانه‌وه‌ هه‌وڵمدا له‌وكاره‌ خۆبپارێزم، ۆتیان: كاره‌كه‌ پێشه‌وای موسڵمانی دیاریكردووه‌ و مه‌رسومی بۆ ده‌ركردووه‌. هیچ ناكرێت.

 نه‌بوونی پێشینه‌یه‌ك ‌و له ‌سێبه‌ری بارودۆخێكی ناجێگیر و شلۆقدا كاركردن له‌ بواری دیبلۆماسیدا قورس و گرانبوو. هاوكات پاكستان ڕه‌زامه‌ندی نیشاندابوو و ڕێگه‌پێدانی بۆ ده‌ستنیشانكردبووم، ڕۆژی دواتر به‌ره‌و پاكستان سواری فرۆكه‌ی نه‌ته‌وه‌یه ‌كگرتۆكان بووم، ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجاربوو سواری فرۆكه‌ ببم،  دواتر ده‌ستم به‌ ئیشه‌كه‌م كرد، له‌و ماوه‌یه‌دا چوار جار سه‌رۆكی پاكستانم بینی،  له‌ زۆر لاوه‌ و بۆ زۆر مه‌به‌ست خۆیان لێم نزیكده‌كرده‌وه‌، به‌ڵام من ته‌نها بۆ ڕێكه‌وتنی نێوان خێڵه‌كان گوێم بۆ ڕاده‌دێران و هاوكاریان ده‌بووم.

به‌ كورتی نابێت هیچ وڵاتێك به‌ دۆست و دوژمن بناسێنرێت، به‌ڵكو پێویسته‌ له‌سه‌ر بنه‌ما ئاكاریەكان و سیاسه‌تی هاوسه‌نگ مامه‌ڵه‌ بكرێت، ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی به‌ درێژای  ژیانم  په‌یڕه‌ومكردوون هه‌ڵقوڵاوی بنه‌ماكانی ئیسلام ‌و ڕێزگرتنی به‌رانبه‌ر بووه‌. ئه‌گه‌رچی له‌و ماوه‌یه‌دا ئه‌مریكا به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك فشاری ده‌خسته‌ سه‌ر لایه‌نه‌كان ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیمان له‌گه‌ڵدا نه‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت كاتێك له‌ ته‌ك  پاكستانیەكاندا كۆده‌بووینه‌وه‌  ده‌ترسان  ئه‌مریكا چاودێریان بكات.

ئه‌و ده‌م باكستان ته‌نها وڵات بوو باڵیۆزخانەی له‌ كابول و كونسوڵخانه‌ی له‌ قه‌نده‌هار هەبوو، شانشینی سعودیه‌، ئیمارات و پاكستان له‌و وڵاتانه‌ بوون دانیان به‌ بزووتنەو‌ه‌ی تاڵیباندا نابوو، هه‌ریه‌ك له‌ به‌ریتانیا، ئه‌ڵمانیا، فه‌ڕه‌نسا و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتۆكان له‌ ئاستی باڵادا كاری دیبلۆماسییان له‌ ئه‌فغانستاندا دامه‌زراندبوو.

 ڕووداوه‌كانی 11 ئه‌یلول ‌و لێكه‌وته‌كانی

 كاژێر حه‌وت یان هه‌شتبوو كاتێك "ڕه‌حمه‌توڵا" خۆیكرد به‌ ژوورا، ده‌زانیت چ باسه‌؟ نا چبووه‌! تۆ ته‌له‌فزیۆنه‌كه‌ دابگیرسینه‌، من ته‌له‌فزیۆنم نه‌بوو، دواتر زانیم چ گوزه‌راوه‌. له‌ كاتێكدا زۆرێك له‌ هه‌ڤاڵه‌كانم دڵخۆشبوون و پیرۆزباییان له‌ یه‌كتری ده‌كرد، به‌ڵام  من خه‌مێكی قوڵ دایگرتم و چاوه‌كانم فرمێسكیان تیادا زا، هۆكاره‌كه‌یان پرسی وتم: ڕۆژێك دێت ئه‌مكاته‌تان وه‌بیر دێته‌وه‌، ئه‌مریكا هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌فغانستان، جه‌نگی دووه‌می جیهانم بیرهێنانه‌وه‌ كه‌ ئه‌مریكا له‌ پای بیرهاربۆر چی به‌سه‌ر یاباندا هێنا.

نامه‌یه‌كم بۆ سه‌رۆك بۆش نووسی و به‌توندی ئیدانه‌ی ئه‌و كاره‌ تیرۆریستیه‌م كرد، ئه‌وه‌م بیرهێنایه‌وه‌ كه‌ ئه‌فغانستان ئه‌وه‌ی هه‌یبووه‌ له‌ دوو ده‌یه‌یی ڕابردوودا  له‌ ده‌ستیداوه‌. ده‌كرێت به‌ گفتوگۆ كێشه‌كان وه‌ لادا بخرێن. پاش ده‌ستپێكردنی هێرشه‌كان چوارجار لێدوانم بۆ میدیاكاندا، هاوكات پاكستان بازنه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانمی به‌رته‌نگ ده‌كرده‌وه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی پێشتر  په‌یوه‌ندیان پێوه‌ ده‌كردم  دووریانخستنه‌وه‌.

 كابول له‌ 11 تشرینی یه‌كه‌می 2001 كه‌وت. به‌ مه‌به‌ستی بینینی مه‌لا محەمەد بڕیارمدا سه‌ردانی قه‌نده‌هار بكه‌م، هه‌وڵه‌كه‌م  بێئاكام بوو، پاشان له‌ چوار وڵات داوای په‌نابه‌ریم كرد وه‌ڵامیان نه‌دامه‌وه‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیم به‌ باڵیۆزخانەی به‌ریتانیا و فه‌ره‌نساوه‌ كرد بێسوود بوو، ته‌نها نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتۆكان بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی هاوكارم بوون. له‌ ماوه‌ی جه‌نگدا بۆ رزگاركردنی به‌ندیەكانی تاڵیبان زۆر هه‌وڵم دا په‌یوه‌ندی به‌ سه‌ركرده‌كانی هاوپه‌یمانی باكوره‌وه‌ بكه‌م، له‌و پێناوه‌دا 180 هه‌زار دۆلارم خه‌رجكرد ئه‌نجامێكی ئه‌وتۆی نه‌بوو، ده‌رگای نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتۆكانیشم كوتا بێسوود بوو. شه‌وێك له‌ كاتێكدا له‌ ماڵی خۆم بووم، چه‌ند پاكستانیه‌ك هاتن و به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ناشیرین و دوور له‌ هه‌ر دابونه‌ریتێكی دیبلۆماسی و میواندۆستی منیان له‌ به‌ندیخانه‌  په‌ستا. 

به‌ندی ژماره‌ 306

 كاتێك گه‌یشتینه‌ بیشاوه‌ر له‌ نووسینگه‌یه‌ك دایاننام كه‌ نیشانه‌ی دارا و ده‌وڵه‌مه‌ندی بێوه‌ دیاربوو، كه‌سێكی سه‌رتاشراو زۆر به‌ڕێزه‌وه‌ له‌ ته‌كمدا گفتوگۆی ده‌كرد ئاماده‌یی هاوكاری پیشانده‌دا، تێگه‌یشتم ئه‌و قسانه‌ ته‌نها درۆ و فێڵن، ئه‌وان وه‌ك وڵاخ مامه‌ڵه‌ به‌ مرۆڤه‌وه‌ ده‌كه‌ن، دوای ماوه‌یه‌ك منیان ڕاده‌ستی ئه‌مریكیەكان كرد، به‌ شێوه‌ی زۆر ناشیرین و دور له‌ مرۆیانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌كدا ده‌كردم، چه‌ندینجار به‌ربوونه‌ سه‌ر و گوێلاكم و له‌ میانه‌ی ئوتومبێل و هه‌لیكۆپته‌ره‌وه‌ ڕاده‌ستی یه‌كتریان ده‌كردم، تا له‌ ژورێكی ئاسنین خۆمم بینیه‌وه‌. له‌ 10 شوباته‌وه‌  تا 1 ی ته‌مموز له‌ قه‌نده‌هار ده‌ستبه‌سه‌ر بووم، هه‌ر به‌ندییه‌ك ژماره‌یه‌كی هه‌بوو من ژماره‌ 306 بووم، تا ڕۆژی ئازادبوونم ئه‌و ژماره‌م ئه‌زبه‌ر كردبوو.

كه‌نداوی گوانتانامۆ

 له‌1 ته‌مووزی 2002 سه‌ر و ڕیشیان تاشیم و پێوه‌ندی زنجیریان له‌ پێكردم، له‌ ده‌روازه‌ی خێوه‌تێكدا له‌ ته‌ك به‌ندێكانی تردا دایانناین، پاشان سواری فرۆكه‌یان كردین، ماوه‌ی سی كاژێر به‌وشیوه‌یه‌ ماینه‌وه‌، كه‌سانێك له‌ تاو ئازار هاواریان ده‌كرد، چونكه‌ خوین له‌ ده‌ست و پێیه‌كانمان ده‌چۆڕا. ئێمه‌ ناومان لای خاچی سووری نێوده‌وڵه‌تی هه‌بوو، تا به‌رنه‌بووم نه‌مزانی ئه‌وان چ خزمه‌تێكیان به‌ دۆزه‌كه‌مان كردووه‌، له‌ كاتێكدا ئه‌مریكا گشت جۆره‌ سزایه‌كی به‌ سه‌رماندا تاقیده‌كرده‌وه‌. دوای له‌ به‌ندیخانیه‌كه‌وه‌ ده‌گوازرامه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر، ڕۆژێك پێیان وتم: خۆم ئاماده‌بكه‌م بۆ پرسیار، كۆمه‌ڵێك هاتن به‌ڕێزه‌وه‌ ده‌ستیان به‌ گفتوگۆ كرد، وه‌ك نوێنه‌ری حكومه‌تی ئه‌فغانستان خۆیان ناساند، به‌ڵام خه‌یاڵم  بۆ ئه‌وه‌ چوو، ئه‌وه‌ یاریه‌كی تری ئه‌مریكیەكان بێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌ به‌ندیخانه‌ بمانهێڵنه‌وه‌.

دواتر گواستمیانه‌وه‌ بۆ چادرگه‌ی یه‌كه‌م، ژماره‌ یه‌ك، پاشان له‌ حوزه‌یرانی 2004 گواستمیانه‌وه‌ بۆ چادرگه‌ی ژماره‌ چوار، له‌وێدا تا ڕۆژی ئازد كردنم ساڵێك  و سێ‌ مانگ مامه‌وه‌. به‌مشێوه‌یه‌ زیاتر له‌ چوار ساڵ له‌ گوانتانامۆ به‌ندكرام.

# توندڕەوی # تیرۆریزم # تاڵیبان # جیهاد

Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure