خوا زانستی پێشوەختی نییە لە بارەی كردارەكانی مرۆڤەوە

07/07/2020

:: هیوا سیوەیلی


ئەم پرسە یەكێكە لە گەورەترین خاڵەكانی ئیمان و دینداری، كاتێ لەم پرسە تێگەیشتی دەزانی كە بۆ خوا نایەتە دەنگ لەسەر ئەم هەموو زوڵم و زۆرەی لەسەر زەوی دا دەكرێت، بۆت ڕوندەبێتەوە كە خوا تاوانبار نییە لەوەی كە ئەم هەموو وێرانكارییە دەكرێت، بۆت ڕوندەبێتەوە كە مرۆڤ چەندە سەربەست و ئازادە لە هەڵسوكەوتیدا لەم ژیانەدا. ئەم باسە جیاوازە لە وتەكەی (فریدریك نیتشه) كە وتی خوا دنیای بەجێ هێشتووە. لەم باسەدا هەندێك وا دەزانن وشەی (نازانێ) نابێت بۆ خوا بەكار بهێنرێت، چونكە وەك سوكایەتی یان كەم كردنەوەیە لە خوایەتی خوادا. بەڵام من وای نابینم ئەمە شتێكە لە بیرو بۆچونماندا دروست بووە، ئەگەرنا خوا خۆی كە وشەی (لیعلم) بەكاردەهێنێ ماناكەی دەبێتە (بۆ ئەوەی بزانێ) واتە پێشتر نەیزانیوە. زیاتر وشەكان دەمێنێتەوە سەر بەكارهێنەر كە ئایا مەبەستی سوكایەتییە  یان گەیاندنی مانایەكی ترە، بۆیە حەز دەكەم خوێنەر بزانێ من دەمەوێت پەیامێك بگەیەنم. كاتێك خوا خۆی وا دەفەرموێ ئیتر بۆ دەبێت سوكایەتی بێت.

ئەم باسە پێك هاتووە لە دوو بەش:
یەكەم: بەڵگە نەقڵیەكان، یان قورئانیەكان
دووەم: بەڵگە عەقڵیەكان (بەڵام من وەك خۆم باوەڕم. بە ڕیوایات نییە)

 یەكەم: بەڵگە نەقلیەكان
1(یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ )(المائده‌ 94) واتە: ئەی ئەوانەی ئیمانتان هێناوە خوا تاقیتان دەكاتەوە بەشتی که‌م هه‌ندێکیان له نێچیری کێوین که دێنه پێشه‌وه لێتان و ده‌توانن به‌ده‌ست بیانگرن و به ڕمه‌کانتان ڕاویان بکه‌ن (له‌کاتی ئیحرامدا بۆ حه‌ج و عه‌مرە) تا خوا بزانێت که کێ له په‌نهانیدا لێی ده‌ترسێت.

لێرەدا زۆربە ئاشكرا خوا دەفەرموێ كە (بۆ ئەوەی خوا بزانێت) واتە پێش ڕودانەكەی نەیزانیوە.

2-خوا دەفەرموێت: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ)(بقره‌ 143) واتە: ئه‌و قیبلەیە‌ی كە لەسەری بوون گۆڕیمان ته‌نها بۆ ئه‌وه بوو (بزانین ) كێ شوێنكه‌وته‌ی پێغه‌مبه‌ر ده‌بێت و كێ هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌،

لێرەشدا خوا ئەو كۆمەڵەی لە سەحابە تاقیكردۆتەوە تا بۆی دەربكەوێت كە كێ بە ڕاستی شوێن پێغەمبەر كەوتووە.

3-خوای گەورە نازانێ فیرعەون ئیمان دەهێنێ یان نا بۆیە كاتێك موسا دەنێرێ بۆ لای فیرعەون دەفەرموێت: (اذْهَبَا إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَىٰ*فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى**) (طه 44) واتە: بچن بۆ لای فیرعەون چونكە لە خۆی دەرچووە، بەڵام بە نەرمی لەگەڵی بدوێن بەڵكو بیری بكەوێتەوە كە هەڵەیە یان بترسێ.

ئەگەر دڵنیابوایە كە فیرعەون ناگۆڕێت وشەی (لعلە)ی بەكارنەدەبرد، موسا و هارونی توشی ئەو كێشەیە نەدەكرد و بێ سود نەیدەناردن.

4:(الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا ۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ)(اڵانفال 66) واتە: ئێستا ئیتر خوا ئه‌رکی له‌سه‌ر که‌مکردنه‌وه و (زانی) که لاوازیتان تێدایه جا ئه‌گه‌ر سه‌د که‌سی خۆڕاگر هه‌بێت له ئێوه‌، ئه‌وه زاڵ ده‌بن به‌سه‌ر دووسه‌د که‌سدا و ئه‌گه‌ر هه‌زار که‌ستان هه‌بێت، ئه‌وه زاڵ ده‌بن به‌سه‌ر دوو هه‌زاردا، ئه‌ویش به‌ویست و یارمه‌تی خوا، خوایش یار و یاوه‌ری خۆڕاگرانه
لێرەدا خوا دەفەرموێ ئێستا زانی واتە پێش ئەوە نەیزانیبوو .

5 خوا دەفەرموێت (وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (44) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ(45) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (46) الحاقة. واتە: ئەگەر قسە بەناوی ئێمەوە هەڵبەستێت (واتە شتێك بڵێت جگە لەوەی وەحی بۆ كراوە) ئەوا بەهێز دەیگرینەوە دەماری دڵی دەپچڕێنین. لێرەشدا وشەی (ولو) بەكار هاتووە كە نادڵنیایی دەبەخشێت

6(وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ)(آ‌ل عمران 144). واتە: محەمەد تەنها پەیام هێبەرێكە كە چەندان پەیامهێنەر پێش ئەو هاتون ئایا (ئەگەر مرد یان كوژرا ئێوە دەچنەوە سەر پێشینەكانتان؟!

لێرەشدا وشەی (او) بەكار هاتووە كەمانای نادڵنیاییە كە ئایا پێغەمبەر دەمرێت یان دەكوژرێ
7إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ ۚ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ)(ال عمران 140). واته: ئەگه‌ر سه‌ختی  تووشی ئێوه هاتووه‌، ئه‌وا ئەوانیش تووشی هه‌مان  سه‌ختی هاتن، ئێمه ئه‌و ڕۆژگارانه ده‌سوڕێنینەوە له‌ناو خه‌ڵکیدا تا خوا بزانێت كێ  باوه‌ڕی هێناوه خوا ده‌ریان بخات و هه‌ندێکتان بکات به شایه‌ت و به پله‌ی شه‌هیدی بگه‌ن، بێگومان خوا سته‌مکارانی خۆش ناوێت.

لێرەشدا خوا زۆر بە ئاشكرایی دەفەرموێ (لیعلم اللە) واتە بۆ ئەوەی خوا بزانێ.

8-(عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا (26) إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا (27) لِّيَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَأَحْصَىٰ كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا)(28)(الجن) واتە: خوا زانای شاراوەكانە كەس پەی بە شاراوەكانی نابات، مه‌گه‌ر بە پایامهێنەرێكدا بینێرێ خوا خۆی ڕازی بێت، ئه‌و کاته فریشته ده‌کاته پاسه‌وانی له به‌ر و پشته‌وه، تا خوا چاك بزانێت و په‌یام و ڕێنموویی پەروەردگاریان گه‌یاندووه‌، بە بێ كەموكوڕی، هه‌موو شتێك به‌ژماره ئامار کراوه‌.

لێرەدا خوای گەورە دەفەرموێ بۆ ئەوەی خوا دڵنیا بێت (لیعلم) كە پەیامەكەی بە باشی گەیشتووە بە شوێنی خۆی، لەگەڵ ناردنی پەیامەكەدا پاسەوان دەنێرێ، كە بەڵگەی ئەوەیە دڵنیا نییە.

هەرچەندە ئەم خاڵە بۆچونی جیاوازی هەیە، قەتادە دەڵێت (لیعلم.) دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر، موجاهید دەڵێت (لیعلم) واتە بۆ ئەوەی بزانن كێ باوەڕی هێناوە. بەڵام ئیبن عەباس و موجاهید و حەمید و یەعقوب بە زەممە لەسەر یا خوێندویانەتەوە و كە مانایان كردووە بەوەی تا خەڵك بۆیان دەربكەوێ كە پێغەمبەران پەیامەكەیان گەیاندووە .

بەڵام من وا دەزانم (لیعلم) دەگەرێتەوە بۆ خوا واتە (لیعلم اللە) كە پەیامەكەی بە سەلامەت گەیشتووە بۆیە پاسەوانی ناردووە (اللە اعلم).

9- (إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْكُم مُّرْسَلُونَ )(یس 14)
دوو پێغەمبەرمان بۆ ناردن باوەڕیان نەهێنا (بەدرۆیان خستنەوە) بە سێیەم پشتیوانیمان كردن هەموو وتیان ئێمە پەیامهێنین بۆ ئێوە.

ئەگەر خوای گەورە دڵنیابوو لەوەی باوەڕ ناهێنن بۆ ئەوەندە هەوڵیدا و پێداگری دەكات لەسەریان.

10حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الأرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)(یونس 24). واتە: هەتا كاتێك زەوی هەموو جوانكارییەكی بۆ دەكرێت و دەڕازێتەوە ئیتر خەڵكەكە وا گومان دەبەن كە توانایان بەسەریدا هەیە، ئەو كاتە فەرمانمان دێت بۆ كۆتایپێهێنان (قیامەت) شەو یا ڕۆژ ئه‌و‌سا وه‌ک کشتوکاڵی دروێنه‌کراوی لێ ده‌که‌ین، هه‌روه‌کو دوێنێ نه‌بووبێت، ئابه‌و شێوه‌یه ئایه‌ته‌کانی خۆمان ڕوون ده‌که‌ینه‌وه بۆ که‌سانێک بیربکه‌نه‌وه‌.

لێرەدا خوا دەفەرموێ بە شەو یان بە ڕۆژ كە دڵنیا نییە لەوەی كەی بە تەواوی دنیا دەگاتە ئەو پلەیەی كە خوا ناوی ناوە (زخرفها وازینت)
هەندێك ئەمە وا تەفسیر دەكەن كە گوایە مەبەستی نیوەی دنیا ڕۆژە و نیوەی شەوە، بەڵام ئەگەر مەبەست ئەوە بوایە هەر باسی كاتی نەدەكرد

11- ( ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَىٰ لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا) (الكهف 12) واتە: پاشان لە خەو خەبەرمان كردنەوە بۆ ئەوەی بزانین كام كۆمەڵەیان دەزانن چەند خەویان لێ كەوتووە.

لێرەشدا خوا نازانێ كە كام كۆمەڵەیان بۆچونی ڕاستیان هەیە لەبارەی ماوەی مانەوەیان.

12(وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ ۗ وَرَبُّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ)(سبا 21) واتە: جا (ئیبلس) هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی به‌سه‌ریاندا نییە، به‌ڵکو ئێمه ویستمان  بزانین که کێ باوه‌ڕی به‌ قیامه‌ت و ڕۆژی دوایی هه‌یه ‌و کێ له‌ گوماندایه، خوای تۆ هیچ شتێکی لێ ون نابێت.
لێرەشدا وشەی (لنعلم) بۆ دڵنیانەبونە.

13- (وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ)(محمد 31) واتە: سوێند به‌خوا ئێمه تاقیتان دەکەینه‌وه‌، تا بزانین كێ  تێکۆشه‌ر و خۆڕاگرە ده‌ربکه‌وێت و بۆ ئه‌وه‌ی هەواڵی چالاکی ئێوه‌ بزانین
لێرەشدا بە ڕونی خوا دەفەرموێ بۆ ئەوەی بزانی ( حتی نعلم).

14- (وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ)( النمل 74) واتە:  خوای گەورە دەزانێ چی لە دڵیاندایە و چی رادەگەینن.
لێرەدا (لیعلم ) بە رانەبردو هاتووە واتە دوای دروستبوون خوا دەزانێت نەك پێش ئەوە.

 15- (يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ) خوا شتانێك دەسڕێتەوە و شتانێكیش جێگیر دەكات .
ئەگەر خوا زانستی پێشوەختی ببوایە هیچ شتێكی نەدەگۆڕی.

16(لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَىٰ بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)(اڵانفال 37) واتە: بۆ ئەوەی خوا که‌سانی ده‌روون پیس و پاک جیا بکاته‌وه و پیس و ناپاکه‌کانیش له‌سه‌ریه‌ک که‌ڵه‌که بکات و بۆ ئه‌وه‌ی کۆیان بکاته‌وه به‌گشتی، ئینجا فڕێیان بداته ناو دۆزه‌خه‌وه‌، ئا ئه‌وانه هه‌ر خۆیان خه‌ساره‌تمه‌ندن
لێرەشدا خوا دەیەوێت بۆی دەربكەوێت كە كێ باشە و كێ خراپ

17(أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ﴿187 البقره‌). وا دیارە پێشتر حەڵاڵ نەبووە ،بۆیە دەفەرموێ له شه‌وگاری ڕه‌مه‌زاندا چونە لای هاوسه‌رەكانتان حه‌ڵاڵكراوه‌، ئه‌وان پۆشاكن بۆ ئێوه و ئێوه‌ش پۆشاكن بۆ ئه‌وان، خوای گه‌وره زانی كه ئێوه خۆتان ده‌خه‌ڵه‌تاند، به‌ڵام خوای میهره‌بان تۆبه‌ی لێ وه‌رگرتن و لێتان خۆشبوو، كه‌وابوو له ئێستا به‌دواوه (له شه‌وگاردا) نزیكییان بكه‌ن
لێرەشدا خوای گەورە دوای ئەوەی زانیویەتی كە فێڵ دەكەن بۆ چونە لای ژنەكانیان بۆی حەڵاڵكردن.

بەمانەدا بۆمان ڕوندەبێتەوە كە خوا پێش دروستبوونی كارەكەمان نازانێ ئێمە چی دەكەین، بەڵام لەگەڵ بیركردنەوەماندا و كاتێك كارێك دێت بە دڵماندا خوا دەزانێ (وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ ۚ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ) (التغابن 4) واتە: خوا زانایە بەوەی كە دەیشارنەوە و بەوەش كە دەریدەخەن و دەزانێ چی لە دڵتاندایە، واتە كاتێك دروست بوو لە دڵتاندا.

نیەتی هەر كارێكمان هێنا نەخشەی هەر كارێكمان داڕشت خوا دەزانێ چی لە میمۆری دڵ و مێشكماندایە، بەڵام ئەوەی كە وا بزانین خوا دەزانێ پێش بیركردنەوەش چی دەبێت ئەوەیان هەڵەیە.

ئەمانە كۆمەڵێ بەڵگەن كە خوا زۆر بە ئاشكرایی و ڕونی دەفەرموێ كە كردارەكانتان دوای ڕوودانی دەزانم نەك پێش دروستبونی
.
دووەم: بەڵگە عەقڵیەكان
وەك لای هەموان ئاشكرایە و مرۆڤ بونەوەرێكی موخەیەرە و بە تەواوی مانا سەربەستە لە هەڵسوكەوتیدا،  كەس ناتوانێ نكۆڵی لەمە بكات، هەر بە هۆی ئەم سیفەتە تایبەتییەوەیە كە تاكە بونەوەرێكە خوای گەورە لێپرسینەوەی لەگەڵ دەكات لەسەر كردارەكانی، ئەگەر گریمان خوا دەزانێ كە ئێمە لە داهاتودا چی دەكەین و چی ناكەین، كەواتە خوا نووسیویەتی لەسەرمان، چونكە زانین و نووسینی خوا هیچ جیاوازییەكی نییە.

خوای گەورە زانست و زانیاری خۆی نەنووسیوە. نووسین بۆ ئەوەیە كە بیر نەچێتەوە یا نەفەوتێ یا بگەیەنرێت بە كەسێكی تر، بۆیە كاتێك بڵێین خوا دەیزانێ بەڵام نەینووسیوە هیچ مانایەك نادات.

نمونەی خوا وەك مامۆستاكە نییە كە دەزانێت چ قوتابییەك دەردەچێت و كێ دەرناچێت، چونكە خوای گەورە تەخمین ناكات بۆ كارەكانمان بەڵكو دەبێت بە تەواوی بیپێكێ، ئەگەر بێت و تەواو بە وردی بزانێ، ئەو كاتە هیچ مانایەك نامێنێتەوە بۆ تاقیكردنەوە.

وەك مامۆستاكە نییە پێویستی بە بەڵگە ببێ بۆ ئەوەی بیسەلمێنێ، چونكە كەس نییە لە سەروی خواوە لێپرسینەوەی لەگەڵ بكات، یا گومان بكات لە ناڕاستی و دادگەری خوا و داوای بەڵگەی لێ بكات. بەڵگە بۆ سەلماندنی ڕاستیە كاتێك خۆی ڕاسترینی ڕاستیەكان بێت و لێپرسینەوەی نەبێت چی پێویستی بە بەڵگە هەیە.

ئەگەر خوای گەورە بەبێ تاقیكردنەوە ئێمەی بناردایە بۆ بەهەشت و دۆزەخ كێ دەیتوانی بڵێت ئەی خوای گەورە تۆ هەڵەی بۆ ژیانت پێ نەبەخشیم تا بزانی چاكە دەكەم یان خراپە. چونكە ئەم قسەیە بۆ كاتێ ڕاستە كە خوا توشی هەڵە ببێ و زانینەكەی تەواو نەبێت.

تاقیكردنەوە
تاقیكردنەوە(وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ) (محمد 31) واتە: سوێند به‌خوا ئێمه تاقیتان دەکەینه‌وه‌، تا بزانین كێ  تێکۆشه‌ر و خۆڕاگرە ده‌ربکه‌وێت و بۆ ئه‌وه‌ی هەواڵی چالاکی ئێوه‌ بزانین.

كاتێك خوا دەفەرموێ تاقیتان دەكەمەوە، كەواتە دەیەوێ بزانێ چیدەكەین و چی ناكەین، هیچ كاتێك تاقیكەرەوە نابێت بە دڵنیایی بزانێ تاقیكەرەوە ئەنجامی چی دەبێت.

هیچ كام لە ئێمە دەست نابەین بۆ ئاگر تا بزانین دەسوتێنێ یان نا. كەواتە تاقیكردنەوە بۆ دەركەوتنی شتێكی نادیارە.

ئایا غەیب چییە؟
غەیب بریتییە لە شتێك كە هەبێت بەڵام نادیار بێت، لە باسی ژناندا خوا دەفەرموێت: (فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ  النسا‌و 34) واتە: ئەو ژنە چاك و گوێڕایەڵانەی كە غەیب دەپارێزن لەوەدا كە خوا پاراستویەتی. واتە ئەو شتانەی لە خەڵك نادیارە باسی ناكەن.

(ٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ) (یوسف 52. واتە. لە چیرۆكی یوسفەوە (یوسف دوای ئەوەی چیرۆكەكەی دەنێرێ بۆ عەزیزی میسری پێی دەڵێت كە ئەو مەبەستی لەم گێڕانەوەیە ئەوەیە.

تا بزانێ من ناپاكی لەگەڵ ناكەم كاتێك ئەو دیار نەبێت خوا ڕێنمویی ناپاكان ناكات
لێرەدا وشەی غەیب بە مانای نادیاری دور لە چاوی پاشا هاتووە.

كەواتە غەیب شتێك نییە كە نەبوو بێت، كاتێك خوا دەفەرموێت (عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ) واتە: زانایە بەوەی كە شاردراوەتەوە و ئەوەش كە دیارە، لێرەدا زۆر بە ڕونی دیارە كە (غەیب) لە بەرانبەری (شهادە) هاتووە واتە شتە دیارەكان و شتە شاراوەكان دەزانێ.

كاتێك خوای گەورە (عالم الغیب)ە واتە شتە شاراوەكان دەزانێت شتی لێ ناشاردرێتەوە، دەفەرموێت: (وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ ۚ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ۚ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ  (الانعام 59) واتە: كلیلی هەموو شاراوەكان لای خوایە كە كەس نایزانێ جگە لە خوا، دەزانێت چی لە وشكایی و ناو دەریادایە گەڵایەك ناكەوێتە خوارەوە كە ئاگای لێ نەبێت و تۆوێك لە تاریكای زه‌ویدا نییه‌، ئه‌و ده‌نکه چ شێدار بێت یان وشک بێت، هیچ شتێک نییه له خوا په‌نهان بێت و لە كتێبی خوادا نەبێت .

سەیری ئەم ئایەتەش بكەین هەمووی باسی شتانی مەوجودە لە ژیاندا نەك داهاتوو  نادیار، لێرەدا تەنها مەبەستم لە وشەی غەیبە كە ماناكەی دەبێتە شتێكی مەوجودی نادیار لە چاوی ئێمە.

لەم جۆرە ئایەتانە زۆر زۆرن كە خوای گەورە شتە شاراوەكان دەزانێ واتە (عالم الغیب)ە، تەنانەت هەندێ شاراوە هەیە كە خوای گەورە تایبەتی كردووە بە خۆی كە دەفەرموێت: (وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ ) واتە: شاراوەی ئاسمانەكان و زەوی تەنها بۆ خوایە و هەموو فەرمانەكان بۆ خۆیەتی.

ئەو ئایەتانەی كە گوایە باسی داهاتوو دەكات لە قورئاندا
1(فَانطَلَقَا حَتَّىٰ إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا ۖ قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا)(الكهف 71) واتە: ڕۆیشتن هەتا سواری بەلەمێك بوون  (پیاوە سالحەكە كە بە خزر ناوی هاتووە لە توراسدا) بەلەمەكەی كون كرد، موسا وتی ئەوە كونت كرد بۆ ئەوەی كە ژێر ئاو بكەوێ كارێكی نابەجێت كرد،

پاشان لە باسی هۆی كون كردنەكەدا دەفەرموێ : (أ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُم مَّلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا)(الكهف 79) واتە: خاوەنی بەلەمەكە كەسانێكی هەژار بوون كە كاریان دەكرد لە دەریادا، ویستم عەیبداری بكەم چونكە پاشایەك بە دوایانەوە بوو بەلەمەكانی لێ داگیر دەكردن.

ئەمە زانستی پێشوەخت نییە، چونكە خوا دەبینێ كە پاشا لەو نزیكانەدا خەریكی داگیركردنی بەلەمەكانە و ئەو هەواڵە دەداتە خزر، واتە ئەمە زانستی غەیبە.

2(فَانطَلَقَا حَتَّىٰ إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُّكْرًا)(الكهف 74 ). واتە: ڕۆیشتن تا منداڵێكیان بینی (خزر) منداڵەكەی كوشت، موسا وتی ئەوە كەسێكت كوشت بە بێ ئەوەی تاوانی كردبێت؟ بەڕاستی كارێكی خراپت كرد! پاشان (خزر) دەڵێت: (وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَن يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا)( الكهف 80 واتە: بەڵام منداڵەكە دایك و باوكی ئیماندار بووین ترساین كە توشی لادان و كوفریان بكات.

لێرەدا خوای گەورە دڵنیا نییە كە منداڵەكە توشی خراپەیان دەكات بۆیە دەفەرموێ (فخشینا).

3- پێشبینی شەڕی ڕۆم و فارس، خوا دەفەرموێت: (غُلِبَتِ الرُّومُ (2) فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ (3) فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُون)(الروم) واتە: ڕۆمەكان شكستیان هێنا، لە نزمترین زەویدا بەڵام لە داهاتودا چه‌ند ساڵێکدا (لە نێوان 3-9 ساڵ) سەردەكەون، هه‌موو کار و فرمانێك ته‌نها به‌ده‌ست خوایه‌، له‌وه‌و پێش و له‌وه‌ودوایش جا ئه‌و ڕۆژه ئیمانداران خۆشحاڵ و شاد ده‌بن.

لەم ئایەتەدا كە هەندێك دەڵێن هەواڵی پێشوەختە، بەڵام ئەگەر خوا دلنیا بوو لەوەی كە شەڕ دەبێتەوە بۆ بە تەواوی هەواڵەكەی نەداوە بەڵكو شەش ساڵ ماوەی داناوە كە دەفەرموێت (فِي بِضْعِ سِنِينَ) كە مانای دەبێتە 3-9 ساڵ، جگە لەوەی باسی فارس نەكراوە، من بەدواچونێكی مێژوویم بۆ ئەو بابەتە كرد لەو دە ساڵەی مەدینەدا كە ئەم سورەتەی تیا دابەزیوە لەو ناوچەیەدا شەڕێكی وا دروست نەبووە.

تەنها یەك شت دەمێنێتەوە كە بڵێم ئەویش ئەوەیە كە ئەم ئایەتە تەفسیری هەڵەی بۆ كراوە، بەڵام تەفسیرە ڕاستەكەی چییە؟ نازانم.

4- خوا لە چیرۆكی یوسفدا دەفەرموێت: (يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا ۖ وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ ۚ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ یوسف 41) واتە: ئه‌ی هاوڕێیانی زیندانیم، ئه‌وه‌تان له خه‌ونیدا ترێی ده‌گوشی ئه‌وه ده‌بێتەوە ساقی پاشا و ڕزگاری ده‌بێت ، ئه‌وی تریشیان له خاچ ده‌درێت و باڵنده له‌سه‌ری ده‌خوات، فەرمانەكە دەرچووە و تەواو بووە ئەمەش لێكدانەوەی خەونەكانتانە.

لێرەدا فەرمانی مەحكەمە دەرچووە، بە ڵام هێشتا جێبەجێ نەكراوە، خوا كە (عالم الغیب)ە ئاگادارە و هەواڵ بە یوسف دەدات بۆیە دەفەرموێت (قُضِيَ الْأَمْرُ ) واتە: فەرمانەكە تەواو بووە.

5- گفتوگۆی ئەهڵی بەهەشت و دۆزەخ
یەكێكی تر لەو بەڵگانەی كە گوایە زانستی پێشوەختی خوایە گێڕانەوەی هەندێ لە گفتوگۆی ئەهلی بەهەشت و دۆزەخە، وەك: (وَنَادَىٰ أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ۚ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ) (اڵاعراف 50) واتە: خەڵكانی ناو دۆزەخ هاواریان كرد لە خەڵكانی بەهەشت كە هەندێ ئاومان پێبدەن یا لەوەی خوا پێی بەخشیون، وتیان خوا لە ئێوەی حەرام كردووە.

لێرەدا سەیر بكەین هەم بانگەكە و هەم قسەكانیش بە كرداری رابردو هاتووە  كە ئەوە دەگەیەنێ شتێكی وا ڕویداوە ئەگینا دەبوایە بە رانەبردو بهاتایە.

ئەمەش تەنها ئەوە دەگەیەنێ كە لە چەندان سەرزەویدا قیامەت بەرپا بووە و تەواو بووە و خوای گەورە ئەوەیە بۆمان باس دەكات. یا تەنها خەمڵاندنێكە و خوا كردویەتی، ئەگینا مەعقول نییە هەمووی یەك جۆر قسە بكات، بێگومان كاتێك دەبینن لەبەر چاویان ئاو و خواردنی خۆش هەیە هەندێك دەكەونە سواڵكردن. یا وەك هەندێك دەڵێن هەر كەسێك مرد حەشر دەكرێت و دەبرێت بۆ بەهەشت یان دۆزەخ. هەموو ئەو ئایەتانەی باسی گفتوگۆی قیامەت دەكات لەم سێ بۆچونە بەدەر نییە.
ئەوەی لای من جێی پرسیارە ئایا بەهەشت و دۆزەخ ئەوەندە لە یەك نزیكە كە ئەهلی بەهەشت و ئەهلی دۆزەخ گڤتوگۆ بكەن؟

6- (قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا)(التوبه‌ 51). واتە: هیچمان بەسەر نایەت جگە لەوەی خوا بۆی داناوین

ئەگەر ئەم ئایەتە وا تێبگەین كە خوا هەموو شتێكی نووسیوە كەواتە ئێمە هیچ سەربەستییەكمان نییە و خوا هەموو شتی بڕاندۆتەوە، لێپرسینەوە و حەشریش دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام خوا دەفەرموێت: لەم ژیانەی سەرزەویدا تەنها ئەو شتانەتان دێتە پێش كە خوا دایناوە بۆتان ، وەك خوا دایناوە ئەگەر دڵتان لە لێدان وەستا دەمرن، ئەگەر هەناسەتان نەدا بۆ ماوەیەك دەمرن، ئەمە كیتابی خوایە، بە هەموو وردەكارییەكانیەوە ئەگەر فڵان پیسی بوو، ئەگەر فڵان شت بۆگەنی كرد میكرۆب دروست دەكات و میكرۆب نەخۆشی دروست دەكات و نەخۆشی تەمەن كورت دەكات ( كل فی الكتاب المبین).

7-(مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ) (حدید 22)
هیچ به‌ڵاو ڕوداوێک له‌زه‌ویدا و لە نەفستاندا بۆتان پێش نه‌هاتووه‌که‌ كیتابی خوادا تۆمار نەكرابێت، پێش ئه‌وه‌ی ڕووداوه‌که‌پێش بێت، ئه‌و کاره‌ش بۆ خوا زۆر ئاسانه‌، واتە هیچ شتێك بۆ خوا سوپرایز نییە هەموو شتێك خوا احتیمالەكەی دەزانێ.

بۆ نمونە دەزانێ كاتێك كەسێك دەخنكێ دەمرێت یان جەڵتە لێی دەدات یان فیشەكی بەر دەكەوێ یا دەكەوێتە خوارەوە یا هەموو پێشبینیەكان لای خوا هەیەو كە توشی نەخۆشی نارەحەتی دەبین خوا دەزانێ بە چی توش بوین توشی كێشە دەبین دەزانێ ئەوە بە هۆی هەڵەیەكی ژیانەوە توش بوین.

وەك ئەوەی كە كاتێك مۆبایل یان كۆمپیوتەرێك دەكڕیت كۆمپانیای بەرهەم هێنەر دەزانێ چ كێشەیەك دێتە پێش كاتێك تەلەفونیان بۆ دەكەی وە كێشەكەیان پێ دەڵێیت ، پێت دەڵێن ئاوا بكەو فڵان شت بنوسەو ئەوە بگۆڕە تا چاكی دەكەنەوە هەندێ جار چاك نابێتەوە دەبێت فڕێ بدرێت.

لێرەشدا خوا دەفەرموێ (من قبل ان نبراها) واتە پێش خەلق خوا هەمووی شتێكی لا ڕون بووە كە پێشبینیەكان چییە ، وە ملائیكەتیش هەندێ پێش بینیان كردووە كە ئەم مرۆڤانە لەسەر زەویدا فەساد دەكەن.

8- چیرۆكی ئەبولەهەب
ئەم چیرۆكە گوایە ئەبولەهەب  كە مامی پێغەمبەر بووە و سورەتێكی لەسەر دابەزیوە و فەرمویەتی كە ئیمان ناهێنێ.

یەكەم خوا ئەوەندە بچوك نییە دابەزێت بۆ مستەواوی كابرایەكی بیابانی كافر و فاسد و شەڕە جوێنی لەگەڵ بكات و هەجوی بكات.

دووەم ئەبو سوفیان و ژنەكەی لە هەموو كەس زیاتر ئازاری پێغەمبەریان داو مامیان كوشت و لاشەكەشیان شێواند، بەڵام چونكە نەكوژران تا فەتحی مەككە پێغەمبەر ڕێزی لێ نان و بە ناچاری موسڵمان بوون، لە دوژمنێكی سەرسەختەوە بوون بە سەحابی و پاڵەوانێكی ئیسلامی و كوڕەكەشیان بووە خەلیفە
.
بۆیە من دڵنیام كە ئەم سورەتە نە باسی كەسێكە نە پێغەمبەریش مامێكی وای هەبوو و شتێكی دروست كراوە، بەڵام تەفسیرەكەی چییە ؟ نازانم !

8-يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَه) (بقرە)255 گه 110 واتە: دەزانێ چی لە بەردەمیاندایە و چی لە دوایانەوەیە

ئایەتەكە دەفەرموێت  خوا وەك ئێوە نییە كە تەنها پێشەوە ببینێ، بەڵكو خوای گەورە دواشتانەوە دەبینێ هەوڵی ئەوە مەدەن كە شتێ لە خوا بشارنەوە. واتە باسەكە مادییە نەك مەعنەوی و باسی ڕۆژانی داهاتوو بێت.

من لێرەدا تەنها مەبەستم لە كردارەكانی مرۆڤە، ئەگەرنا خوای گەورە نەخشەی خۆی هەیە بۆ هەموو بونەوەر كەی قیامەت دێت و كەی فڵان ئەستێرە دەكوژێنێتەوە، چی و چی تریش كە تەنها خوا خۆی دەزانێ.

هەروەها هیچ كام لەم یاسایانەی خوای گەورە پێغەمبەران ناگرێتەوە، چونكە ئەوان وەك كارمەندێك خوا كارێكی پێ سپاردون كە خۆیان داوایان نەكردووە و لە ئازار زیاتر سودێكی دنیایی نییە بۆیان.

بۆیە خوا پلان و نەخشەی خۆی هەبووە بۆیان، وەك ئەوەی كە موسای برد بۆ ماڵی فیرعەون و پارێزگاری كرد، یونسی ڕزگار كرد، پێغەمبەر محەمەدی پاراست لە دەستی قوڕەیشیەكان.

بۆیە دەبێت خوا پارێزگاریان لێ بكات و زۆر كات سیستەمی ژیانیان بۆ بگۆڕێت و بە قودرەتی ڕەهای خۆی كاریان بۆ ئاسان بكات تا كارەكەیان ئەنجام بدەن، كەس نەیتوانیوە یەكێ لە رەسولەكانی خوا بكوژێت (ئەوانەی كە كوژراون رەسول نەبون نەبی بوون كە جیاوازن).

# ئایین

Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure