چوونەدەرەوەی ئەمریکا لە سوریا؛ مامه‌ڵەیەکی پڕ لە مەترسی تره‌مپ و ئەردۆغان

05/01/2019

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینی: حوسێن ئاقایی
وەرگێڕان: ئەژی ئازاد ئەبوبەکر

بریاڕەکەی دۆناڵد تڕامپ، سەرۆککۆماری ئەمریکا بۆ چوونەدەرەوەی نزیکەی ٢هەزار سەربازی ئەمریکی لە خاکی سوریا زۆرێک لە چاودێرانی تووشی سەرسوڕمان کردووە.  هەندێک پێیانوایە کە بڕیاڕەکەی ئەمریکا وەکو دیاری کریسمەس وایە بۆ ڤلادیمیر پۆتین و خیانەتێکی گەورە بوو بە کوردەکانی سوریا کە بۆ لەناوبردنی داعش جەنگان و هەڵبەت هەواڵێکی دڵخۆشکەرانەیە بۆ ئێران و تورکیا بۆ ئەوەی ئەم دوو وڵاتە سوود لە بۆشایی ئەمنی لە سوریا بۆ بەرەوپێشبردنی فراوانخوازی جیۆپۆلەتیکی خۆیان ببین. 
بەشێک لە پسپۆرانی وەک ستیفان واڵت(Stephen Walt)، مامۆستای ناسراوی بەشی پەیوەدییە نێودەوڵەتییەکانی زانکۆی هارڤارد بڕوای وایە کە دەرچوونی سەربازەکانی ئەمریکا مه‌رج نییە بەم مانایە بێت کە دەوڵەتی تڕامپ ستراتیژی "کشانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست"ی گرتۆتەبەر. هەربۆیە بە دیدێکی ریالیستانەوە(واقیعبینانە)، بەمشێوەیە خوێندنەوەی بۆ دەکەن کە مادام داعش بەێژەیەکی زۆر لە سوریا و عێراق لەناوچووە، ئیتر بەرژەوەندی هاوبەش لە نێوان ئەمریکا و کوردەکانی سوریا بوونی نییە و بەردەوامی مانەوەی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکاش جگە لە تێچوونی زیاتر هیچ سوودێکی بۆ ئەمریکا نابێت. بەڵام لەدەرەوەی ئەم بابەتانە، واپێدەچێت دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا زیاتر لەوەی کە سوریا ئۆمێدوار بکات بۆ گەڕانەوەی ئاشتی و سەقامگیری، کەچی پەرە دەدات بە ناڕوونی و گومانەکانی سەر دواڕۆژی ئەم وڵاتە. 
بەسه‌رنجدان بەوەی کە ئەم بڕیاڕە لە کاتێکدا دراوە کە فشارەکانی تورکیا لەسەر ئه‌مریكا بۆ راوەستانی پشتگیری لە هێزە کوردییەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل(یەپەگە) گەیشتۆتە ئەوپەڕی خۆی و هەروەها ناوچە کوردییەکانی رۆژهەڵاتی فورات لە سایەی هێرشی چاوەڕوانکراوی سەربازی تورکیادایە، زۆرکەس هۆکاری سەرەکی ئەم بڕیاردانە هەر بۆ ئەم فشار و هەڕەشانە و کەینوبەینە پێشبینیکراوەکەی نێوان سەرۆککۆماری تورکیا و سەرۆککۆماری ئەمریکا دەزانن. 
بەڵام پرسیارە سەرەکییەکانی ئەم پێشهاتە نوێیە ئەمانەن: چ گۆڕانکاری و وەرچەرخانێکی چاوەڕوانکراو لە چۆنێتی ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا بەرامبەر ئەمریکا و بە پێچەوانەوە روویداوە کە رابەرانی ئەم دوو وڵاتە بە یەکجاری باس لە رێککەوتنێک سەبارەت بە سوریا دەکەن؟ بڕیاڕەکەی تڕامپ بە چ مانایەک دێت و هاوکێشەکانی هێز لە سوریا بۆ چ ئاڕاستەیەک دەگوازێتەوە؟ دەوڵەتی ئەردۆغان لەمەودوا بەدوای چییە و کوردەکانی سوریا چ رێگاچارەیەکی کرداری بۆ بەرگرتن لە هێرشی چاوەڕوانکراوی تورکیا دەگرنەبەر؟
سیاسەتی دەرەوەی "هێرشکارانە"ی تورکیا
ساڵێک لەمەوبەر ئەردۆغان لە وتارێکدا بە بۆنەی دەستپێکردنی ساڵی نوێی زایینی سەبارەت بە ئاسۆی سیاسەتی دەرەوەی ووڵاتەکەی رایگەیاند: "تورکیا سیاسەتێکی دەرەکی چالاکانە و چاونەترسانەتر دەگرێتەربەر و تەنانەت ئەگەر بارودۆخ بخوازێت، سیاسەتێکی مەترسیدار  دەگرێتەبەر". بیست رۆژ لە دوای ئەم گوتارە، سوپای تورکیا بە پشتیوانی هێزەکانی سوپای ئازادی سوریا، ئۆپەراسیۆنی "چڵە زەیتون"یان بۆ ئامانجی سڕینەوەی ناوچەسنوورییەکانی باکوری رۆژهەڵاتی سوریا لە هێزەکانی یەپەگە دەستپێکرد. مانگی سێی ئەمساڵیش سوپای تورکیا ئۆپەراسیۆنێکی نوێی سەربازیدا بە ناونیشانی "قەڵغانی دیجلە" دژ بە هێزەکانی حیزبی کرێکارانی کوردستان(پەکەکە) لە هەرێمی کوردستان و ناوچەی شەنگال دەستپێکرد. 
ئاراستەی هێرشبەرانەی دەوڵەتی ئەردۆغان ئەگەرچی پێگەی بەشار ئەسەد وەک رابردوو تووشی کێشەی جیدی نه‌کرد، بەڵام ئەمە دەرخەری ئامانجی گەورەی تورکیا بوو بۆ سڕینەوەی یەکجارەکی هێزەکوردییەکان بە درێژایی هێڵی سنووری هاوبەشی تورکیا لەگەڵ سوریا و بەردەوامی رۆڵبینین لە هاوکێشەکانی هێز لە سوریادا. لەم نێوەندەدا رکابەری تورکیا لەگەل ئێران و رووسیا، بەرەبەرە بۆ جۆرێک لە یەکانگیری(ئەگەر نەلێین ستراتیجییەکی تەواوەتی) گۆڕانی بەسەرداهات، هەرچەندە لەم یەکسالی دواییدا بەردەوام ئاماژەکانی بەریککەوتنی بەرژەوەندییەکانی نێوان ئەم سێ کارەکتەرە سەرەکییەی شەڕی سوریا دەرکەوتەوە( بۆ نموونە لە ئەدلێب). بەڵام دەوڵەتی ئەردۆغان بەدرێژایی دوو ساڵی رابردوو لە یەکانگیری خۆی لەگەڵ رووسیا و ئێران بەئامانجی باڵانسی هێزی ئەمریکا لە سوریا و وەرگرتنی ئیمتیاز لە تڕامپ سوودی وەرگرتووە. 
راسپاردەی ئەمریکا لەناوبردنی داعش بوو لە کاتێکدا کە هیچ رێککەوتنێکی هەتاهەتایی لە نێوان کوردەکانی سوریا و ئەمریکا بۆ دامەزراندی هەرێمی رۆژئاوا لە ئارادا نییە.
تورکیا لە سایەی  ناکۆکییە کەڵەکەبووەکانی لەگەڵ ئەمریکادا، لە پرسەکانی خۆلادان لە سزاکانی سەر ئێران لە رێگای هاڵک بانقی تورکیا و دەستبەسەرکردنی قەشەی ئەمریکی و هەروەها کڕینی سیستمی موشەکی "S 400"( S-400 missile system) لە رووسیا، پشتگیری واشینگتۆن لە کوردەکانی سوریا و هەروەها دواخستنی نەخشەرێی "مەنبج" لە کاتی خوێدا، بەردەوام نیمچەئاوڕێکی بۆ باشکردن یان بەلانیکەمەوە رێکخستنی دووبارەی پەویوەندییەکانی لەگەڵ هاوپەیمانەکانی لە "ناتۆ" هەبووە.
ئەگەرچی لە چەند سالێ دواییدا پەیوەندییەکانی تورکیا و ئەمریکا تووشی قەیڕانی قووڵ بووەتەوە، بەڵام ئەردۆغان و تڕامپ هیچکاتێک بڕیارێکی وەهایان نەاوە کە ئەنجامە راستەوخۆیەکەی، پچڕاندنی تەواوەتی لە پەیوەندییە ستراتیجییەکانی ئەمریکا و تورکیا و سەرەڕای گێرەوکێشە هەڵکشاوەکانی نێوانیان، دەڵاقەیەکی هەرچەند بچووکیان بۆ رێکخستنەوەی دووبارەی پەیوەندییەکان و دابینکردنی لانیکەمی چاوەڕوانی و بەرژوەندییە هاوبەشەکانیان هێشتۆتەوە. ئەم بابەتە بۆ تورکیای نوێ کە لەدوای ئەوەی لە دابینکردنی "دکترین قووڵایی سترتیجی" لە سوریا بێ ئاکام بوو و بەدوای پێناسەیەکی نوێ بۆ رۆڵ و پێگەی خۆی لە هاوکێشەکانی هێز لە قەیڕانی سوریا دەگەڕا، گرینگییەکی زۆری هەیە.
ئاماژەدان بەم زەمینەیە لەوڕووەوە جێگای سه‌رنجدان و وردبوونەوە کە بزانین رووبەرووبوونەوە لەگەڵ "تاکگەرایەتی ئەمریکا" لە ئاستی نێودەوڵەتیدا(بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست)، ئەگەرچی بە گرینگترین هۆکاری یەکانگیری تورکیا-رووسیا-ئێران دادەنرێت، بەڵام رێبازی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا ئەمە وەک هەرەمێکی فشار بەرامبەر بە رکابەرەکانی خۆێ بەکاردەهێنێت.
کاتێک کە تورکیا ئاندرۆ بڕانسۆن، قەشەی ئەمریکایی بەندکراو لە تورکیای لە گەرمەی رووداوی جەمال خاشقچی ئازاد کرد و ئەنقەڕە و ئەمریکا لە هەنگاوێکی هاوشێوەدا سزا سپێنراوەکانی سەر دوو وەزیری داد و ناوخۆیان هەڵوەشاندەوە، زۆرێک لە چاودێران بۆیان دەرکەوت کە ئەم دوو هاوپەیمانەی ناتۆ بە پێچەوانەی شەڕە لێدوانەکانی سەرۆککۆمارەکانیان، تەواوی پەردەکانی نێوانیان لەناو نەبردووە.
سووڕانەوەی تڕامپ
لەوانەیە تورکیا لە دۆسییەی خاشوقچی ئیمتیازە دڵخوازەکەی خۆی لە تڕامپ وەرنەگرتبێت(چونکە کۆشکی سپی بە هۆی بەرژەوەندی ئابووری لەگەڵ ریاز و هێشتنەوەی ستراتیجی "فشاری زیاتر لەسەر ئێران" ئامادەی پشتکردن لە عەرەبستانی سعودی و خودی محەمەد بن سەلمان نەبوو)، بەڵام فشارە هەمەلایەنەکانی دەوڵەتی ئەردۆغان، دواجار لە خاڵێکدا کە بەرژەوەندییەکانی واشینتۆنیش لە سوریا(لە دیدی تڕامپەوە) دابین بکات، لە رووی ڕواڵەتەوە لەشێوەی "یاری براوە-براوە" بە ئەنجام گەیشتووە. بە زمانێکی سادەتر، واپێدەچێت کە ترامپ دواجار بە هۆی فشارەکانی تورکیا و تێبینییە تایبەتی و واقێعیبینەکانی خۆی، دەستی هەڵگرتووە لە پشتیوانی هێزەکوردییەکانی سوریا و لەوانەیە هۆکارەکەی بۆ ئەوە بگەرێتەوە کە ترامپ لێکدانەوەی وابێت کە:
١.داعش ڕوو لە ناوچوونە و تورکیا وەک ئەوەی کە ئەردۆغان بەڵێنیداوە دەتوانێت رۆژهەڵاتی سوریا لەبوونی هێزە بەجێماوەکانی داعش پاکبکاتەوە ٢.کوردەکانی سوریا بۆ ئەنجامگەیاندنی خەونی لەمێژینەی خۆیان کە دامەزراندنی هەرێمی خۆجێیی کوردستانی سوریایە(رۆژئاوا) لەگەڵ داعشدا جەنگان و راسپاردەی ئەمریکا هەر لە سەرەتاوە لە ناوبردنی داعش بووە، لە کاتێکدا کە هیچ رێککەوتنێکی هەمیشەیی لە نێوان کوردەکانی سوریا و ئەمریکا بۆ بەدیهێنانی خەونی هەرێمی رۆژئاوا بوونی نییە.
سیاسەتێکی وه‌ها تاکەکەسیانەو مامه‌ڵەییانە لە لایەن ترامپەوە، لە سەر کاغەز دژی بەرنامە و ستراتیجی گەورەی ئەمریکایە کە جۆن بۆڵتۆن، راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا، جیم مەتیس، وەزیری بەرگری پێشوو و مارک پەمپیو، وەزیری دەرەوه‌یە، لە بواری رووبەڕووبوونەوەی نفوزی ناوچەیی ئەمریکا وێنایان کردبوو. بەڵام لەوانەیە لە کرداردا وانەبێت. بە تێروانیێکی قووڵتر، نە بڕیاڕەکەی تڕامپ بۆ چوونەوەرەوەی سەربازەکانی ئەمریکا وەک پێویست دەتوانێت خواست و ئامانجەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی سوریا بەدیبهێنێت و نە ئەم بڕیارە بەوشێەیەی کە زۆرینەی چاودێران لە تێروانینی سەرەتادا بەرداشتیان کردبوو دەتوانێت بە مانای سەرکەوتن یان بەهێزکردنی پێگەی ئێران بێت.
بەپێچەوانەوە دوورنییە ئەم بڕیاڕە لە ماوەدرێژدا جێگەی براوەکان(ئێران و رووسیا و تورکیا) و دۆڕاوە چاوەڕوانکراوەکان(کوردەکانی سوریا و ئیسرائیل) بە تێپەڕبوونی کات و تاقیکردنەوە، لەگەڵ یەکتردا بگۆرێتەوە. ئەگەر بڕیارەکەی تڕامپ بەدوور لە هەرجۆرە دانوستانێکی پشت پەردە و سیناریۆە شاراوەکانی نێوان هێزەکانی گیرۆدەی شەڕی سوریا درابێت، ئەم هەنگاوە بە مانای هەڵدانی وەرەقەیکی قوماڕی پڕ مەترسی لە سوریا دێت، قومارێک کە لە ئەنجامی دروستبوونی بۆشایی ئەمنی لە دوای دەرچوونی هێزەکانی ئەمریکا دەتوانێت سەرەتایەک بێت بۆ سەرهەڵدانەوەی ناکۆکییەکانی نێوان ئێران، رووسیا و تورکیا و تەنانەت ئاگری شەڕێکی نوێتر هاوکات لەگەڵ بەهێزبوونەوەی داعش لە سوریادا هەڵگیرسێنیت، بەبێ ئەوەی کە دۆڕاو و براوەکانی ئەم شەڕە بە ئاسانی دیاری بکرێن.
سیناریۆ بەردەستەکان
لەم رووەوە پێشبینیی وردی دەرهاویشتە چاوەڕانکراوەکانی چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سوریا کارێکی یەکجار سەخت و ئاڵۆزە. بەڵام چەن سیناریۆییەکی چاوەڕوانکارو(لە ماوەی کورتخایەن و نێوەندمەودا)دا جێگەی شرۆڤەکردنە: یەکەم، ئەوەیە کە بڕیاری تورکیا بۆ دواخستنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە رۆژهەڵاتی فورات، پێدەچێت هۆکارەکەی ئەوەبێت کە سەرەتا تڕامپ لە ماوەیەکی کورتدا "بە کردار" بەڵێنەکەی خۆی بۆ  چوونەدەرەوەی سەربازەکانی ئەمریکا لە سوریا بباتەسەر. بە چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا، ئەگەر فەڕەنسا و هێزەکانیتری ئەوروپا نەتوانن لە کرداردا لە بەرامبەر هەنگاوی سەربازیی تورکیا  پشتگیری کوردەکانی سوریا بکەن، ئەوە لەو کاتەدا لە ئەگەری وەرگرتنی چرای سەوزی رووسیا و بە بیانووی رووبەروونەوەی داعشیش بێت، تورکیا بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە رۆژهەڵاتی سوریا هەڵدەسێت. ئەم ئۆپەراسیۆنە لە لایەنی سیاسەتی ناوخۆییشەوە بۆ دەوڵەتی ئەردۆغان گرینگییەکی زۆری هەیە چونکە سەرکەوتنی سەربازی بەسەر داعش و یەپەگە، پێگەی حیزبی داد و گەشەپێدان لەلای دەنگدەرە نەتەوەیخواز و پشتیوانکەری دەوڵەت لە ماوەی نزیک لە هەڵبژاردنی شەرەوانییەکان لە ماوەی داهاتوودا بەهێزتر دەکات.
لەم نێوەندا کوردەکانی سوریا دوو هەڵبژاردەیان لەبەردەمە: ١. ئەوان بۆ رێگری لە هێرشی پێشبینیکراوی تورکیا دەتوانن پشت بە پشتگیری کرداری و واقیعی فەڕەنسا و هێزە ئەوەرپییەکانیتر ببەستن ٢. یان ئەوەتا بە پشتیوانی رووسیا بچنەناو دانوستانەکان لەگەڵ دەوڵەتی ئەسەد بۆ ئەوەی لە رێگەی دانوستان لەگەڵ دیمەشقدا هەلی بەدەستهێنانی خۆبەرێوەبردن لە چوارچێوەی سیستمی فیدراڵ لە ئایندەی سوریا لە دەست نەدەن. 
پێگەی نادیاری ئێران
بەڵام لە شرۆڤەی کۆتاییدا، پێدچێت رووسیا تەنیا کارەکتەری سەرەکی شەڕی سوریا بێت کە بەبێگوێدان بە کاریگەرییەکانی بڕیاڕەکەی تڕامپ، زۆرترین شانسی بۆ جێگیرکردنی پێگەی خۆی وەک براوەی یاری هێز لە سوریادا هەیە. بەهۆی چەند هۆکارێک کە پێشتر باسکرا ئەم گریمانەیە بوونی هەیە کە تورکیا لە ماوەیەکی کورتخایەن یان مامناوەندا لە بۆشایی ئەمنی بەهۆی چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سوریادا قازانجێکی زۆر بکات. بەڵام تورکیا لە درێژخایەندا دەبێت بینەری ئاراستەی گۆڕانکاری و وەرچەرخانە ناوچەییەکان و هەڵبەت شێوازی یاریکردنی رووسیا و درووستبونی رێڕەوی سیاسی لە دواڕۆژی سوریا بێت. بێگومان زۆرترین ناڕوونی کە پەیوەندی بە دەرهاویشتە چاوەڕوانکراوەکانی بڕیاەکەی تڕامپ هەبێت بۆ دواڕۆژی بوونی سەربازی ئێران لە سوریا هەیە، دواڕۆژێک کە لە سایەی قەیڕانە ناوخۆیی و دەرەکییانەی کە تاران سەرقاڵێتی، تاریک و ڕەش دێتەبەرچاو.

سەرچاوە: بی بی سی فارسی

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure