گرێبه‌ستی سه‌ده‌ و چاره‌نوسی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

پێش 4 هەفتە

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی "ئه‌لجه‌زیره‌"
نوسینی: مه‌حمود جه‌رابعه‌


ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا هێنده‌ی نه‌ماوه‌ پلانێكی نوێی ئاشتی ڕابگه‌یه‌نێت، كه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنه‌كاندا به‌ گرێبه‌ستی سه‌ده‌ ناو ده‌برێت، ته‌نانه‌ت چه‌ند هه‌نگاوێكی ئه‌و پلانه‌ش به‌دیهاتووه‌، وه‌ك: ناساندنی قودس به‌ پایته‌ختی ئیسرائیل، ڕێ خۆشكردن بۆ په‌یوه‌ندیی وڵاتانی عه‌ره‌بی-ئیسرائیل. به‌ڵام هێشتا هه‌ندێك ئاڵنگاری له‌به‌رده‌م پلانه‌كه‌دا ماوه‌، گرنگترینیشیان وه‌رچه‌رخانه‌ ستراتیجییه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌.
سه‌ره‌تا پێویسته‌ بڵێین ئیداره‌ی ئه‌مریكی هیچ به‌ندێكی ئه‌و پلانه‌ی به‌ فه‌رمی ڕانه‌گه‌یاندووه‌، هه‌رچیش له‌ باره‌ی (گرێبه‌ستی سه‌ده‌)وه‌ باس ده‌كرێت ته‌نها دزه‌كردنی زانیارییه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنه‌كان، له‌ كاتێك دا چه‌ندین جار ئه‌مریكا ئه‌و زانیارییانه‌ی به‌ ناته‌واو له‌ قه‌ڵه‌مداوه‌. بۆیه‌ باسه‌دا له‌بری گفتوگۆ كردن له‌سه‌ر ده‌رباره‌ی په‌نهان‌و ڕانه‌گه‌یندرا‌و، هه‌نگاوه‌ كردارییه‌كانی ئه‌مریكا‌و ئیسرائیل شیته‌ڵده‌كه‌ین، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌كانی ئه‌مریكادا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، بۆ دانپێدانان به‌و هه‌نگاوانه‌ی ئیسرائیل تاك لایه‌نانه‌‌و به‌زه‌بری هێز بۆ كۆتاییهێنان به‌ كێشه‌ی فه‌ڵه‌ستین سه‌پاندونی. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئیداره‌كانی ڕابردووی ئه‌مریكاوه‌، پێده‌چێت ترامپ ستراتیجییه‌كه‌ی له‌ كاركردندا پێچه‌وانه‌ كردبێته‌وه‌ ده‌رهه‌ق به‌و پرسه‌ی دانوستانه‌كانی ئیسرائیل- فه‌ڵه‌ستینی هێنایه‌ كایه‌وه‌، ئه‌ویش بڕیار دانه‌ له‌سه‌ر چاره‌نوسی قودس له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئیسرائیل، هه‌روه‌ها كۆتاییهێنانه‌ به‌ پرسی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان، شه‌رعییه‌تدانیش به‌ فراوانخوازییه‌كان له‌ كه‌رتی خۆرئاوا‌و كارئاسانی بۆ ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی ڕووبه‌ری فراوانتر له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌. ئه‌م باسه‌ له‌ پێشدا دۆسییه‌ هه‌ره‌ ئالۆزه‌كان تاووتوێ ده‌كات، وه‌ك (چاره‌نوسی شاری قودس، پرسی په‌نابه‌ره‌كان‌و فرانخوازییه‌كان)، دواتریش هه‌ڵوێسته‌ ناڕوونه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڵه‌ستینی به‌رامبه‌ر پلانه‌كه‌، له‌ كۆتاییشدا ئاڵنگارییه‌كانی به‌رده‌م جێبه‌جێكردنی پلانه‌كه‌‌و گۆڕانكارییه‌ پێشبینی كراوه‌كانی ئاینده‌ تاووتوێ ده‌كات.
چاره‌نوسی شاری قودس:
له‌ كانونی یه‌كه‌م/2017دا، هه‌ردوو به‌ره‌ی خۆرئاوا‌و خۆرهه‌ڵاتی شاری قودس وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل له‌لایه‌ن ئیداره‌ی ترامپه‌وه‌ دانی پێدانرا. هه‌روه‌ها ئه‌مریكا له‌ ئایار/2018دا بۆ مسۆگه‌ركردنی پێشوه‌خته‌ی هه‌ر دانوستانێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندی جڵه‌وگیری ته‌واوه‌تی ئیسرائیل به‌سه‌ر قودسدا، باڵوێزخانه‌ی خۆی له‌و شاره‌دا واڵاكرد. به‌پێی هه‌ندێك له‌و هه‌واڵانه‌ی دزه‌یان كردۆته‌ ده‌ست ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئیسرائیل، پلانی چاره‌سه‌ر لای ئه‌مریكا له‌سه‌ر بنه‌مای دابه‌شكردنی ئه‌و شاره‌‌و مانه‌وه‌ی له‌ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌ویی ئیسرائیلدا كار ده‌كات، به‌جۆرێك به‌شی خۆرئاوا‌و چه‌ند به‌شێك له‌ خۆرهه‌ڵاتی به‌ ناوه‌نده‌ كۆنه‌كه‌ی شاره‌كه‌شه‌وه‌ له‌ژێر سایه‌ی ئسرائیلدا بێت، به‌شه‌كانی دیكه‌ش به‌ به‌ڕێوه‌بردنێكی هاوبه‌شی ئیسرائیلی، فه‌ڵه‌ستینیی، ئوردونی‌و ڕه‌نگه‌ ده‌وڵه‌تی دیكه‌ش به‌ڕێوه‌ بچێت. ئه‌مریكا له‌بری قودس-یش به‌نیازه‌ ناوچه‌ی (ئه‌بو دیس) كه‌ دوو كیلۆ مه‌تر له‌ خۆرئاوای (مزگه‌وتی ئه‌قسا)وه‌یه‌ بكاته‌ پایته‌ختی فه‌ڵه‌ستین. 
ئه‌م هه‌واڵانه‌ ده‌رباره‌ی چاره‌نوسی قودس، هاوتایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كارانه‌ی ئیسرائیل، كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئۆردوگا جوونشینه‌كانه‌وه‌، ‌واتا سیاسه‌تی به‌جوله‌كه‌ كردنی دانیشتوان، كه‌ له‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ په‌نجا ساڵه‌ی داگیركردنی ئه‌و شاره‌دا ئه‌نجامی داوه‌. له‌ ساڵی 1948دا ئیسرائیل 84%ی شاری قودسی داگیر كرد‌و وه‌ك پایته‌ختی خۆی ڕایگه‌یاند، ئه‌و به‌شه‌ش كه‌رتی خۆرئاوای شاره‌كه‌ بوو، هه‌رچی كه‌رتی خۆرهه‌ڵاته‌، كه‌ به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاره‌كه‌‌و شوێنه‌واره‌كانی وه‌ك:(مزگه‌وتی ئه‌قسا‌و كڵێسه‌ی قیامه‌ت‌و دیواری به‌ڕاق)ی ده‌گرته‌وه‌، چووه‌ ژێر ده‌ستی ئوردن تا له‌ 5/حوزه‌یران/1967دا ئیسرائیل ئه‌وێشی داگیر كرد. ئیسرائیل بۆ به‌ جوله‌كه‌ كردنی شاره‌كه‌‌و سه‌پاندنی قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆی تیایدا، ستراتیجییه‌كی داڕێژراوی له‌سه‌ر دوو بنه‌مای سه‌ره‌كی جێبه‌جێكرد، ئه‌وانیش:
یه‌كه‌م: كه‌مركردنه‌وه‌ی ژماره‌ی دانیشتوانی فه‌ڵه‌ستینی‌و زیادكردنی جوله‌كه‌، له‌پاڵ سڕینه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌ ئیسلامییه‌كانی ئه‌و شاره‌.
دووه‌م: دژایه‌تی كردنی دامه‌زراوه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان له‌ شاره‌كه‌دا، له‌ ڕێی په‌رتكردنی ژێرخانی ئاسایش‌و سیاسی‌و دامه‌زراوه‌یی فه‌ڵه‌ستینه‌وه‌.
نه‌خێر بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌ره‌كان:
پرسی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان، هه‌ر له‌ ده‌ستپێكی دانیشتنه‌كانیانه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرێ كوێركانی دانوستانی نێوان فه‌ڵه‌ستین-ئیسرائیل. فه‌ڵه‌ستینییه‌كان داوای گه‌ڕانه‌وه‌ی په‌نابه‌ره‌كانی هه‌ردوو جه‌نگی 1948‌و 1967 بۆ زێدی خۆیان ده‌كه‌ن. ئیسرائیل-یش ئه‌مه‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ باوه‌ڕی وایه‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ هاوكێشه‌ دیمۆگرافییه‌كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی فه‌ڵه‌ستین پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌، به‌مه‌ش فۆڕمی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی جوله‌كه‌ ده‌شێوێنێ‌و ئیسرائیل ده‌ڕوخێنێت، له‌كاتێكیشدا دانیشتوانی ئیسرائیل ژماره‌یان 9 ملیۆن كه‌سه‌، 1.8ملیۆنیان عه‌ره‌بن، واتا 20% دانیشتوانی ئیسرائیل.
هه‌رچه‌نده‌ دیدی ئه‌مریكا له‌م باره‌یه‌وه‌ هێشتا لێڵه‌، به‌ڵام هه‌ندێك ڕێكاری ئه‌مریكا‌و ئیسرائیل ئاماژه‌ بۆ بوونی پلانێك ده‌كه‌ن، كه‌ كار له‌سه‌ر په‌كخستنی ئه‌و به‌شه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ به‌ئاژانسی (ئه‌نروا) ناسراوه‌‌و تایبه‌ته‌ به‌ كاروباری په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان. ئه‌م ئاژانسه‌ له‌دوای جه‌نگی 1948 به‌بڕیاری كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ یارمه‌تی ته‌ندروستی‌و فێركاری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان دامه‌زرا، به‌پێی تۆماری ئه‌و ڕێكخراوه‌ش، ژماره‌ی په‌نابه‌ران ئه‌مڕۆ گه‌شتۆته‌ 5.15 ملیۆن كه‌س، كه‌ به‌سه‌ر ناوچه‌كانی به‌ره‌ی خۆرئاوا‌و كه‌رتی غه‌ززه‌‌و ئوردن‌و سوریا‌و لوبناندا دابه‌شبوون.
ئیسرائیل هه‌نوكه‌ كینه‌ی زۆری به‌رامبه‌ر ئه‌رنوا هه‌یه‌، ئه‌مریكاش به‌ به‌ربه‌ستی به‌رده‌م پڕۆژه‌ی ئاشتیی ده‌یبینێ. ئه‌مریكا ئه‌و ڕێكخراوه‌ به‌ شێواو ناو ده‌بات، كه‌ چاكسازی تێیدا مه‌حاڵه‌، ده‌شڵێت ڕێكخراوه‌كه‌ گرفتی په‌نابه‌ره‌كان دڕێژه‌ پێده‌دات، چونكه‌ ئه‌و خزمه‌تگوزاری بنه‌ڕه‌تییان بۆ دابین ده‌كات له‌ بری نیشته‌جێكردنی هه‌میشه‌ییان له‌و وڵاتانه‌ی په‌نای داون. بۆیه‌ ئه‌مریكا هه‌وڵی له‌كارخستنی ئه‌رنوا‌و په‌خستنی چالاكییه‌كانی ده‌دات.
ئه‌مریكا له‌پاڵ ڕاگرتنی هاریكاری دارایی بۆ ئه‌رنوا، به‌هاوبه‌شی ئیسرائیل-یش له‌ ڕێی دوباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی پێناسه‌ی (په‌نابه‌ری فه‌ڵه‌ستینی)یه‌وه‌، هه‌وڵی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نروا‌و گواستنه‌وه‌ی كاره‌كانی بۆ ده‌سته‌كانی تری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌دن. 
ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا داوای دوباره‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ی په‌نابه‌ری فه‌ڵه‌ستینیی ده‌كه‌ن، به‌جۆرێك به‌ پێوه‌ری جیهانیی په‌نابه‌ر بخه‌مڵێنرێن، واتا ئه‌و پێوه‌رانه‌ی له‌لایه‌ن كۆمیسیۆنی سامی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ كاروباری په‌نابه‌ر داڕێژراوه‌‌و ئه‌و كۆمیسیۆنه‌ خۆشی چاودێری ده‌كات، ئه‌م كۆمیسیۆنه‌ له‌ساڵی 1950دا دامه‌زراوه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌نرواوه‌ دۆخی نه‌وه‌ی په‌نابه‌ره‌كان وه‌ك كه‌یسی باوانیان ته‌ماشا ناكات، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زنامه‌ی وڵاتێكی دیكه‌یان درابێتێ. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر خواسته‌كه‌ی ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا به‌ سه‌ندنه‌وه‌ی كه‌یسی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان له‌ ئه‌نروا‌و دانی به‌ كۆمیسیۆنی سامیی بێـته‌دی، ئه‌وا ناوی په‌نابه‌ر ته‌نها ئه‌و ژماره‌ كه‌مه‌ی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ له‌ ساڵی 1948دا كۆچیان پێكراوه‌، ژماره‌یه‌كی كه‌میشیان ئێستا له‌ ژیاندا ماون. ئه‌م هه‌نگاوه‌ش له‌ دیدی ئیسرائیل‌و ئه‌مریكاوه‌، چاره‌سه‌ره‌ هه‌رێمییه‌كان بۆ كێشه‌ی په‌نابه‌ران ئاسان ده‌كات، لانی كه‌م نابنه‌ به‌ربه‌ستێك بۆ به‌دیهاتنی پڕۆژه‌ی ئاشتی.
ئیسرائیل هاریكارییه‌كه‌ی ئه‌مریكای له‌كاره‌كانیدا قۆستۆته‌وه‌، به‌جۆرێك هه‌نگاوی كراداری بۆ په‌راوێزخستنی ئه‌نروا ده‌نێت. ئه‌وه‌تا له‌ ئه‌یلولی 2018دا (نیر به‌ره‌كات) سه‌رۆكی شاره‌وانی قودس، ڕایگه‌یاند كه‌ كار بۆ ده‌ركردنی ئه‌نروا ده‌كه‌ن له‌ قودس، ئه‌و كات ڕاگه‌یاندنه‌كان وتیان، ئه‌و ڕێكاره‌ له‌ ساڵی داهاتووه‌وه‌ دێته‌ جێبه‌جێ كردن‌و گشت خوێندنگا‌و دامه‌زراوه‌كانی ئه‌نروا له‌ قودس داده‌خرێن. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ له‌ ته‌موزی 2018دا ئیسرائیل یاسای ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی جوله‌كه‌ی ده‌ركرد، ئه‌و یاسایه‌ی ده‌ڵێت ئیسرائیل ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی جوله‌كه‌یه‌، هه‌روه‌ها هه‌موو مافێكی چاره‌ی خۆنوسین تیایدا بۆ گه‌لی جوله‌كه‌یه‌، به‌م یاسایه‌ش هه‌موو ڕێگه‌یه‌كی له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ی پێش ساڵی 1948 كۆچیان پێكراوه‌ گرت.
له‌ بری قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كانیش، ئیسرائیل له‌ چوارچێوه‌ی گرێبه‌ستی سه‌ده‌دا داوای 250 ملیار دۆلار قه‌ره‌بوو ده‌كات، له‌ بری موڵك‌و ماڵه‌ی جوله‌كه‌كان دوای كۆچكردنیان بۆ ئیسرائیل له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان له‌پاشیان به‌جێماوه‌. 
ئۆردوگا جوونشینه‌كان:
له‌ ساڵی 1967ه‌وه‌، كه‌ كه‌رتی خۆرئاوا داگیركراوه‌، تا ئه‌مڕۆ ژماره‌ی ئۆردوگا جوونشینه‌كان چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ زیادی كردووه‌، ئێستا زیاد له‌ 600 هه‌زار دانیشتوانی جوله‌كه‌ له‌ زیاتر له‌ 238 ئۆردوگادا ده‌ژین. به‌گه‌یشتنی سه‌رۆكی ئه‌مریكاش بۆ گفتوگۆ له‌سه‌ر پلانی ئاشتی، ئیسرائیل په‌له‌ ده‌كات له‌ بونیادنانی ئۆردوگاكاندا له‌ كه‌رتی خۆرئاوا، بزاڤی (ئاشتی ئێستا)ش كه‌ بزاڤێكی ئیسرائیلییه‌ كار له‌ چالاكی ئۆردوگا جوونشینه‌كاندا ده‌كات له‌ كه‌رتی خۆرئاوا، له‌ ڕاپۆرتێكیدا له‌ كۆتایی ساڵی 2018دا، ئه‌و ساڵه‌ به‌ پێشه‌نگ داده‌نێت، چوونكه‌ به‌پێی ئه‌و تۆمارانه‌ی كردوویانه‌ له‌ 2002ه‌وه‌، زۆرترین ژماره‌ی قۆنته‌راتی تێدا تۆمار كراوه‌، كه‌ له‌ سه‌ره‌تای 2018ه‌وه‌ قۆنته‌راتی 5618 یه‌كه‌ی نیشته‌جێبوون له‌ سه‌رانسه‌ری كه‌رتی خۆرئاوادا وه‌رگیراوه‌، له‌ كاتێكدا له‌ ساڵی 2017دا ئه‌و ژماره‌كه‌ 3154 قۆنته‌رات بووه‌. بزاڤی ئاشتی ئێستا ئه‌م زیادبوونه‌ی ئۆردوگاكانی ئیسرائیلی به‌ ئه‌نجامی پاڵه‌په‌ستۆكانی هاوپه‌یمانێتی پارته‌ ڕاست ڕه‌وه‌كانی ده‌سه‌ڵات بۆ فراوانخوازی ئۆردوگا جوونشینه‌كان‌و پشتگیرییه‌كانی ئه‌مریكا بۆ هه‌نگاوه‌كانی ئیسرائیل ده‌بینێت. ئیسرائیل ته‌نها به‌ ئۆردوگا ئاشكراكانه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو ئێستاش به‌رده‌وامه‌ له‌ جوونشینكردنی بێده‌نگ، ئه‌وه‌ی حكومه‌ت به‌فه‌رمی هیچ ڕاگه‌یاندنێكی بۆ ناكات، به‌ڵام پاڵپشتیی دارایی‌و مرۆیی ده‌كات، تا ده‌ست به‌سه‌ر ناوچه‌ی فراوان له‌ خاكی فه‌ڵه‌ستیندا بگرێت به‌بێ ژاوه‌ژاو.
هه‌ردوو حكوموتی ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا له‌ ئێستادا هاوبه‌شن له‌ هه‌ڵوێستی په‌ره‌ پێدان به‌ فراوانخوازیه‌كان له‌ كه‌رتی خۆرئاوادا. ئه‌م ئیداره‌یه‌ی ئێستای ئه‌مریكا چیتر ئۆردوگاكان به‌ به‌ربه‌ستێك بۆ دانوستانه‌كانی ئیسرائیل له‌گه‌ڵ فه‌ڵه‌ستیندا نابینَت، وه‌ك ئاشكرایه‌ باڵوێزی ئه‌مریكا له‌ ئیسرائیل (ده‌یڤد فریدمان) له‌ دیارترین پاڵپشتانی ئۆردوگاكانی جوونشینه‌ له‌ خاكی فه‌ڵه‌ستیندا، ئه‌مه‌ش به‌پێچه‌وانه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی باراك ئۆباماوه‌، كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتیدا ڕێگه‌ی دا به‌ بڕیارێك به‌ پشتگیری 14 وڵاتی نێو ئه‌نجومه‌نی ئاسایش داوا له‌ ئیسرائیل بكرێـت بونیادنانی ئۆردوگاكان بوه‌ستێنێت. ئه‌و هه‌واڵانه‌شی ده‌رباره‌ی جوونشینكردن دزه‌یانكردووه‌، ده‌ریده‌خه‌ن كه‌ له‌ دیدی ئه‌مریكاوه‌ ئۆردوگاكان ده‌كرێن به‌ سێ به‌شه‌وه‌، به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ ژێر سایه‌ی ئیسرائیلدا، به‌شێكی دواكه‌وتوو كه‌ ڕێگه‌ی فراوانكردنی نادرێت ، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ش هه‌ڕه‌مه‌كییه‌‌و ده‌بێت چۆڵ بكرێن.
به‌ڵام پێده‌چێت ئیسرائیل به‌ كرداریی هه‌وڵی ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی ناوچه‌ی فراوانتر له‌ بۆ ئۆردوگاكان بدات. ئه‌نجامی هه‌لبژاردنه‌كانی 9/نیسان/2019-ش، بردنه‌وه‌ی فراوانی هێزه‌ ڕاستڕه‌وو ڕاستڕه‌وه‌ په‌ڕگیره‌كانی به‌خۆوه‌ بینی، ئه‌مانه‌ش له‌ به‌شی پێشه‌وه‌ی كاره‌كانیان ده‌ستگرتنی حكومه‌تی ئیسرائیله‌ به‌سه‌ر كه‌رتی خۆرئاوادا. ده‌بینین ساڵی ڕابردوو پارتی (لیكۆد)، كه‌ ئێستا له‌ هه‌لبژاردنه‌كاندا براوه‌یه‌‌و پێشبینی ده‌كرێت كابینه‌ی داهاتووی حكومه‌تیش پێك بهێنێت، پڕۆژه‌ یاسایه‌كی پێشكه‌ش كرد بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ئۆردوگاكان‌و په‌لكێشانی جوونشین به‌سه‌ر كه‌رتی خۆرئاوادا به‌ شاری قودسیشه‌وه‌. بنیامین ناته‌نیاهۆ-ش  جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ كرده‌وه‌، چونكه‌ چه‌ند ڕۆژێك پێش هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ئیسرائیل، پاڵپشتی خۆی بۆ هێنانی كه‌رته‌ جوونشینه‌كان ‌و ناوچه‌ ستراتیجییه‌كان بۆ ژێر سایه‌ی ئیسرائیل ده‌رخست، دووباتیشی كرده‌وه‌، كه‌ هیچ دانیشتویه‌كی ئیسرائیلی له‌ كه‌رتی خۆرئاوا به‌زه‌بری هێز ده‌رناكرێت، باسیشی له‌وه‌ كرد كه‌ باڵاده‌ستی ئیسرائیل له‌ ناوچه‌ جوونشینه‌كانی كه‌رتی خۆرئاوادا ڕاده‌گه‌یه‌نێت. هه‌رچه‌نده‌ ناته‌نیاهۆ وتی نیازی ده‌ستبه‌سه‌دا گرتنی ته‌واوی كه‌رتی خۆرئاوایان نیه‌، به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ جه‌ختی كرده‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵنه‌وه‌شاندنه‌وه‌ی هیچ ئۆردوگایه‌ك، نیازی خۆشی به‌ مانه‌وه‌ی قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئه‌منی‌و كارگێری به‌سه‌ر ناوچه‌ی (ج)دا، كه‌ 60% كه‌رتی خۆرئاوا له‌ خۆده‌گرێت خسته‌ڕوو. ئه‌مریكاش ئاماژه‌ی زۆری داوه‌ به‌ پاڵپشتی هه‌نگاوه‌كانی ئیسرائیل بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر كه‌رتی خۆرئاوادا‌و قایلیشه‌ به‌ كاره‌كانی ناته‌نیاهۆ.
ئاشتی هه‌رێمیی:
هه‌نگاوه‌كانی ئه‌مریكا ته‌نها كار كردن نیه‌ بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی پرسه‌ هه‌ڵپه‌سێرراوه‌ گه‌وره‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی كرداریی، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌جێندای ئاشتییه‌وه‌یه‌، هه‌وڵی به‌دیهێنانی ئاشتی هه‌رێمیی ‌و فه‌راهه‌مكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئیسرائیل‌و وڵاتانی عه‌ره‌بی ده‌دات، ئه‌مانه‌ش وه‌ك پێشه‌كییه‌ك بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی فه‌ڵه‌ستین. یه‌كه‌م پلانی ئه‌م ستراتیجییه‌ش فه‌راهه‌مكردن‌و پته‌وكردنی په‌یوه‌ندی نێوان ئیسرائیل-وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌، به‌تایبه‌تیش وڵاتانی كه‌نداو، كه‌ چاوه‌ڕێ ده‌كرێت ڕۆڵَێكی میحوه‌ری له‌ هاریكاریی هه‌ر ڕێكه‌وتنێكی ئاشتی نێوان ئیسرائیل‌و فه‌ڵه‌ستیندا ببینن. ئه‌م دیده‌ش به‌ لێدوانه‌كانی ئه‌مریكا‌و ئیسرائیله‌وه‌ دیاره‌، كه‌ تیایدا له‌به‌رامبه‌ر بانگه‌واز بۆ كرانه‌وه‌ به‌ ڕووی عه‌ره‌بدا، ده‌سه‌ڵاتدارانی فه‌ڵه‌ستین فه‌رامۆش ده‌كه‌ن. ئه‌وه‌تا له‌ كانونی یه‌كه‌می 2018دا ناته‌نیاهۆ له‌ لێدوانێكی دا ده‌ریخست، كه‌ وڵاته‌كه‌ی بێ هیچ به‌ره‌وپێشچوونێك له‌ پرسی فه‌ڵه‌ستیندا، پڕۆژه‌ی فه‌راهه‌مكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ جیهانی عه‌ره‌بیدا په‌یڕه‌و ده‌كات، پێده‌چێت له‌ دیدی ناته‌نیاهۆوه‌ باشكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ وڵاتانی عه‌ره‌بیدا، دۆخێكی نوێ له‌ په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ فه‌ڵه‌ستیندا بێنێـه‌ ئاراوه‌.
له‌م دواییانه‌شدا، كرانه‌وه‌ی وڵاتانی كه‌نداو‌و ئه‌فریقا به‌ڕوویدا ده‌ریده‌خات، كه‌ ئیسرائیل توانیویه‌تی تۆڕی په‌یوه‌ندییه‌ هه‌رێمییه‌كانی پته‌و بكات. ئه‌م ڕه‌وته‌ی ئیسرائیل-یش به‌ سه‌ردانه‌كه‌ی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو، هه‌روه‌ها ڕاسپێردراو بۆ پێكهێنانی كابینه‌ی داهاتوو، بنیامین ناته‌نیاهۆ له‌ تشرینی یه‌كه‌م/2018 بۆ سه‌ڵته‌نه‌تی عوممان ده‌ستی پێكرد. دواتریش سه‌ردانه‌كه‌ی (ئیدریس دیبی) سه‌رۆكی وڵاتی چاد، (كه‌ وڵاتێكی ئه‌فریقی زۆرینه‌ موسوڵمانی زمان عه‌ره‌بییه‌)، بۆ ته‌لئه‌بیب له‌ تشرینی دووه‌م/2018دا، هه‌ردوولاش ئاهه‌نگی ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێی په‌یوه‌ندییه‌كانیان دوای 46 ساڵ له‌ دابڕان گێڕا، ناته‌نیاهۆش ڕایگه‌یاند كه‌ له‌ 20/كانونی دووه‌م/2019 دا سه‌ردانی ئه‌و وڵاته‌ ده‌كات. له‌وكاته‌شی ئیسرائیل هیواداره‌ چاد ببێته‌ ده‌روازه‌یه‌كی فراوانتر بۆ په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیجییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌فریقادا، ئه‌وا سه‌ڵته‌نه‌تی عوممان ڕۆڵی نێوه‌ندگیر له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ئیسرائیل‌و وڵاتانی كه‌نداودا ده‌بینێت.
به‌پێچه‌وانه‌ی ده‌ستپێشخه‌رییه‌ كۆده‌نگه‌كه‌ی كۆبوونه‌وه‌ی ساڵی 2002ی لوتكه‌ی كۆمكاری عه‌ره‌بییه‌وه‌ له‌ به‌یروت، كه‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی فه‌ڵه‌ستینی كرده‌ مه‌رج بۆ فه‌راهه‌مكردنی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا، ئێستا هه‌ندێك له‌ وڵاتانی كۆمكاری عه‌ره‌بی‌و به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌نداو ئه‌و هه‌ڵوێسته‌یان تێپه‌ڕاندووه‌. ته‌نها سه‌ردانه‌كه‌ی ناته‌نیاهۆ-ش نیه‌ بۆ عوممان، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاركاری كه‌نداو، به‌ڵكو وه‌زیری ڕۆشنبیری‌و وه‌رزش (میری ڕیگیف)، كه‌ به‌ هه‌ڵوێسته‌ ده‌مارگیره‌كانی دژ به‌ فه‌ڵه‌ستین‌و عه‌ره‌ب ناسراوه‌، چووه‌ ئیمارات بۆ ئاماده‌بوون له‌ یاری نێوده‌وڵه‌تی جۆدۆ، سه‌ردانی مزگه‌وی شێخ زاید-یشی كرد‌و پێشوازییه‌كی گه‌رمیشی لێكرا. ئه‌یوب قه‌را-ش وه‌زیری په‌یوه‌ندییه‌كانی ئیسرائیل، ئاماده‌ی كۆنگره‌یه‌ك بوو ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ دوبه‌ی.
شانشینی عه‌ره‌بی سعودییه‌ی خاوه‌ن قه‌ڵه‌مڕه‌وی فراوانی عه‌ره‌بی‌و ئیسلامیش، له‌ ئێستادا زیاتر له‌ هه‌ر كاتێكی دیكه‌ تێگه‌یشتنی باشتری بۆ هه‌ڵوێسته‌كانی ئیسرائیل هه‌یه‌. له‌ ئیسرائیل-یش باوه‌ڕێكی فراوان هه‌یه‌، كه‌ شازاده‌ی جێنشینی سعودییه‌ محه‌ممه‌دی كوڕی سه‌لمان، هه‌وڵی نزیك بوونه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل له‌سه‌ر حسابی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان ده‌دات. پاڵنه‌ریی جێنیشینی سعودییه‌ش بۆ ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌لایه‌ك په‌یوه‌سته‌ به‌ خۆئاماده‌كردنی ئه‌مریكاوه‌ بۆ كشانه‌وه‌ له‌ سوریا، چونكه‌ ئه‌م ڕووداوه‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئێران به‌هێز ده‌كات، له‌لایه‌كی دیكه‌ش پته‌وكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یه‌تی هه‌م له‌ نێو ناجێگیری دۆخی ناوخۆیی وڵاته‌كه‌یدا، هه‌م له‌ نێو ئه‌و گۆڕانه‌ خێرایانه‌ش كه‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێت. چه‌ند ئاماژه‌یه‌كی جێنشینی سعودییه‌ش له‌ ماوه‌ی ڕابڕدوو دا، له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌ وه‌ك هێمای گرنگی نزیك بوونه‌وه‌ی نێوان هه‌ردوو وڵات ته‌ماشا ده‌كرێن، بۆنمونه‌ له‌ چاوپێكه‌وتنێكی ڕۆژنامه‌ی (زا ئه‌تلانتیك) له‌ نیسان/2018دا، ئه‌و شازاده‌یه‌ ڕایگه‌یاند، كه‌ ئیسرائیلییه‌كان مافی ژیانیان له‌و خاكه‌ی خۆیاندا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵویبَسته‌ باوه‌كانی ڕابردووی سعودییه‌وه‌یه‌، له‌هه‌مان كاتتدا ئه‌م لێدوانه‌ وه‌ك دانپێدانێك به‌ مافی بوونی ئیسرائیلدا ده‌ركه‌وت. ئه‌وه‌شی نه‌شارده‌وه‌ كه‌ هه‌ردوولا سعودییه‌‌و ئیسرائیل-یش دوژمنێكی هاوبه‌ش كۆیانده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش ئێرانه‌.
محه‌ممه‌د كوڕی سه‌لمان هاوبه‌شه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیل‌و ئه‌مریكادا له‌ هه‌ڵوێستیان به‌رامبه‌ر (گرێبه‌ستی سه‌ده‌)، به‌جۆرێك پێی وایه‌ ئه‌گه‌ر دۆخه‌كه‌ بخوازێت پێویسته‌ بسه‌پێندرێ به‌سه‌ر فه‌ڵه‌ستینییه‌كاندا. له‌م باره‌یه‌وه‌ ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئیسرائیل چه‌ند لێدوانێكی محه‌ممه‌دی كوڕی سه‌لمانیان بڵاوكردۆته‌وه‌، كه‌ تیایاندا له‌به‌رده‌م ڕێكخراوه‌ جوله‌كه‌كاندا له‌ نیویۆرك به‌ زمانێكی زبر‌و به‌پێچه‌وانه‌ی ڕابردوه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ی توند له‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان ده‌گرێت، به‌رپرسییارێتی شكست هێنانی هاتنه‌دی ئاشتیش ده‌خاته‌ ملی سه‌ركرده‌كانی فه‌ڵه‌ستن. له‌باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت پێویسته‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان به‌ پێشنیاره‌كانی ئاشتی قایل ببن، ئه‌گه‌ر نا با بێده‌نگ بن. به‌پێی چه‌ند ڕاپۆرتێكی ئیسرائیلیش شازاده‌ی جێنشین گشت به‌رپرسیارێتییه‌كی له‌ده‌ستدان‌و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پێشنیاره‌كانی ئاشتی خستۆته‌ ملی لایه‌نی فه‌ڵه‌ستینی.
هه‌ڵوێسته‌ ناڕوونه‌كانی ده‌سه‌ڵات:
گشت لایه‌نه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان دژی دیدی ئه‌مریكان بۆ چاره‌سه‌ر، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ته‌تێكی فه‌ڵه‌ستینی به‌دینه‌هێنێت، كه‌ سه‌روه‌ری هه‌بێت به‌سه‌ر گشت ئه‌و زه‌وییانه‌ی له‌ ساڵی 1967 داگیر كراون، پایته‌خته‌كه‌شی ده‌بێت قودس بێت به‌ به‌به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاره‌كه‌شه‌وه‌. سه‌نته‌ری فه‌ڵه‌ستینیی بۆ توێژینه‌وه‌ی سیاسی‌و ڕووپێوی له‌ ڕام ئه‌ڵڵا، له‌ كانونی یه‌كه‌م/2018دا ڕاپرسییه‌كی ئه‌نجامداوه‌، به‌پێی ئه‌و ڕاپرسییه‌، 73% ی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان گومانیان له‌ سه‌ركه‌وتنی پلانه‌كه‌ی ترامپ هه‌یه‌، 72% شیان باوه‌ڕیان وایه‌ پلانه‌كه‌ی ترامپ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی فه‌ڵه‌ستینی لێناكه‌وێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ 74%ی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان داوا له‌ سه‌ركرده‌كانیان بكه‌ ئه‌و پلانه‌ ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌، 59% داوا ده‌كه‌ن ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی له‌ كانونی یه‌كه‌م/2018دا، ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڵه‌ستینی له‌ئه‌نجامی دانپێدانانی ئیداره‌ی ئه‌مریكی به‌ شاری قودس وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل پچراندی، له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا هه‌موار نه‌كرێته‌وه‌. ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڵه‌ستینیش له‌چه‌ند بۆنه‌یه‌كدا ڕایگه‌یاندووه‌ كار له‌گه‌ڵ پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا ناكات‌و دان به‌و وڵاته‌شدا وه‌ك سه‌رپه‌رشتیاری پلانی ئاشتی نانێت. له‌ بری چاره‌سه‌ره‌كانی ئیسرائیل‌و ئه‌مریكاش، ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڵه‌ستینی داوا ده‌كات پلانی ئاشتی به‌پێی بڕیاره‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان جێبه‌جێ بكرێت، به‌تایبه‌ت جێبه‌جێكردنی بڕیاری كشانه‌وه‌ی ئیسرائیل له‌ كه‌رتی خۆرئاوا‌و پابه‌ندبوونی به‌ سنوری ساڵی 1967ه‌وه‌.
به‌ڵام پێده‌چێت ئه‌مریكا هیچ گرنگییه‌ك به‌ هه‌ڵوێسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارانی فه‌ڵه‌ستین نه‌دات، به‌ڵكو له‌ بری هاوبه‌شكردنیان له‌ پڕۆژه‌ی ئاشتیدا، هه‌وڵی تێپه‌ڕاندن‌و ملكه‌چكردنیان ده‌دات. ده‌بینین كۆشنه‌ر له‌ حوزه‌یرانی 2018دا سه‌ردانی ئوردون، سعودییه‌، قه‌ته‌ر، میسر‌و ئیسرائیلی كرد، به‌ڵام له‌گه‌ڵ مه‌حمود عه‌بباس كۆنه‌بۆوه‌، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی عه‌بباس ڕه‌تی كرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ نێرده‌كانی ترامپ دوای گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی ئه‌مریكا بۆ قودس دابنیشێت، كۆشنه‌ر وتیشی پلانی ئاشتی جێبه‌جێ ده‌كرێت جا مه‌حمود عه‌باسی تێدا بێـت یان نا.
په‌راوێزخستنی سه‌رانی فه‌ڵه‌سه‌تینیش له‌لایه‌یه‌ن ئه‌مریكاوه‌ له‌ دوو هه‌نگاوی گرنگدا ڕه‌نگیی داوه‌ته‌وه‌:
• یه‌كه‌م: ئه‌مریكا نوسینگه‌ی ڕێكخراوی ئازادكردنی فه‌ڵه‌ستینی له‌ واشنتن داخست.
• دووه‌م: وه‌ستاندنی گشت هاوكارییه‌ داراییه‌كان(جگه‌ له‌وه‌ی ده‌زگاكانی ئاسایش)، له‌ نێویشیاندا هاوركاریی نه‌خۆشخانه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی قودس.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شی ده‌سه‌ڵات له‌فه‌ڵه‌ستین، به‌فه‌رمی هه‌نگاوه‌كانی ئه‌مریكای ڕه‌ت كردۆته‌وه‌، به‌ڵام ناكۆكیی‌و دووبه‌ره‌كییه‌كانی ناوخۆی فه‌ڵه‌ستین‌و نێوان لایه‌ن‌و پێكهاته‌كان، بۆته‌ یارمه‌تیده‌ری جێبه‌جێكردنی پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا نه‌ك په‌كخستنی. 
ئاڵنگارییه‌كانی به‌رده‌م پلانه‌كه‌:
پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا چه‌ند هه‌نگاوێكی باشی بڕیوه‌، وه‌ك: داننان به‌ قودس وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل، گوێ خه‌واندن له‌ ئۆردوگا جوونشینه‌كان له‌ كه‌رتی خۆرئاوا، بڕینی هاوكاری ئه‌مریكی بۆ ئاژانسی ئه‌نروا وه‌ك ده‌ستپێكی یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی كێشه‌ی په‌نابه‌ره‌كان‌و هه‌نگاونانیش بۆ فه‌راهه‌مكردنی په‌یوه‌ندیی وڵاتانی عه‌ره‌بی‌و ئیسرائیل. به‌ڵام هێشتا هه‌وڵه‌كانی ئه‌مریكا چه‌ند ئاڵنگارییه‌كی ئاڵۆزی له‌به‌رده‌مدایه‌، له‌وانه‌ش: ڕه‌تكردنه‌وه‌ی چاوه‌ڕوانكراو له‌ ئیسرائیل، به‌رده‌وامی ئوردون‌و میسر له‌ هاریكاری فه‌ڵه‌ستین‌و وه‌رچه‌رخانه‌ ستراتیجییه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.
ئیسرائیل ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌ گه‌ وته‌كه‌ی به‌بێ چاوه‌ڕوانكردنی ڕاگه‌یاندنی پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا، چه‌ند ساڵێكه‌ هه‌وڵی گۆڕینی واقیعه‌كه‌ ده‌دات به‌ ئامانجی سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵات‌و سه‌روه‌ری خۆی. ئه‌گه‌ر پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكاش چه‌ند ڕه‌گه‌زێكی تێدا بێت ببێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تێكی فه‌ڵه‌ستینی، كه‌ پایته‌خته‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی قودس بێت، ئه‌وا ئیسرائیل هه‌وڵی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و پلانه‌ ده‌دات. 
ئوردون‌و میسر به‌رهه‌ڵستی ده‌كه‌ن: هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌وڵی تێهه‌ڵچون‌و پشتگیری كردنی گرێبه‌ستی سه‌ده‌ ده‌ده‌ن، به‌ڵام پێشبینی ده‌كرێت هه‌ندێكی دیكه‌یان، له‌كاتێكدا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناوخۆیی‌و هه‌رێمییه‌كانیان ڕه‌چاونه‌كرێت به‌رهه‌ڵستی بكه‌ن. ئوردن كه‌ هاوپه‌یمانی ئه‌مریكایه‌‌و له‌ قۆناغی دوای كشانه‌وه‌ له‌ سوریا‌و به‌تایبه‌ت له‌ جه‌نگی دژی داعشدا پێویسته‌ ئه‌مریكا هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵدا بكات. هه‌موو چاره‌سه‌رێك ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر كێشه‌ی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان به‌پێی ستراتیجی وڵاته‌كه‌ی یه‌كلایی نه‌كرێته‌وه‌. له‌كاتێكدا ئه‌و وڵاته‌ ئێستا به‌ بارێكی ئابووری ناسه‌قامگیردا تێده‌په‌ڕێت، زۆرترین ڕێژه‌ی په‌نابه‌ری فه‌ڵه‌ستین-یش له‌و وڵاته‌دا ده‌ژین‌و مافی هاوڵاتی بوونی داوه‌ته‌ به‌شێكی زۆریان. بۆیه‌ به‌پێی وته‌ی هه‌ندێك له‌ ڕاگه‌یاندنه‌كان ئه‌و وڵاته‌ پێشنیاره‌كه‌ی كۆشنه‌ری ڕه‌ت كردۆته‌وه‌، كه‌ ئه‌و هاوكارییه‌ی ساڵانه‌ ده‌درێته‌ ئه‌نروا، ڕابگریرێت له‌ جێگه‌ی ئه‌و بدرێت به‌ ئوردن، به‌رامبه‌ر گرتنه‌ ئه‌ستۆی گشت به‌رپرسیارێتییه‌كی په‌نابه‌ره‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌و وڵاته‌وه‌.
میسر-یش ئه‌گه‌ر پلانه‌كه‌ چاره‌سه‌ری كه‌رتی غه‌ززه‌ی تێدا نه‌بێت ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به‌پێی هه‌ندێك هه‌واڵی دزه‌كردوو، ئه‌مریكا به‌ هاریكاریی وڵاتانی كه‌نداو، ده‌یه‌وێـت چه‌ند پڕۆژه‌یه‌ك له‌ ناوچه‌ی سینادا بۆ هاوكاری غه‌ززه‌ جێبه‌جێ بكات، بۆیه‌ میسر له‌ ترسی ئه‌وه‌ی غه‌ززه‌ ببێته‌ بنكه‌یه‌كی ئابوری به‌هێزتر له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆی، به‌مه‌ قایل نابێت، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ غه‌ززه‌ ده‌بێته‌ كێشه‌ بۆ میسر له‌ بری ئیسرائیل.
ناوچه‌یه‌كی ناسه‌قامگیر: خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌رچه‌رخانی ریشه‌كێش له‌ هاوسه‌نگی هێزه‌ هه‌رێمیی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا به‌خۆوه‌ ده‌بینێت. به‌تایبه‌ت چڵه‌وگرتنه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ له‌لایه‌ن ڕژێمی سوریا‌و هاوپه‌یمانه‌كانییه‌وه‌(ئێران‌و حیزبوڵڵا)، ڕاگه‌یاندنی ده‌سپێكی كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكاش له‌ سوریا، هه‌ڕه‌شه‌ی پاشه‌كشه‌ كردنی كاریگه‌ری ئه‌مریكا به‌سه‌ر سیاسه‌تی ناوچه‌كه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ پێده‌چێت ئاماژه‌ بێت بۆ كۆتایی قۆناغی باڵاده‌ستی ئه‌مریكا له‌خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا. له‌بری پلانی ئاشتییش كه‌ ڕه‌نگه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان‌و هه‌ندێك له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان دژێتی بكه‌، پێویسته‌ ئه‌مریكا‌و هاوپه‌یمانه‌كانی چه‌خت له‌سه‌ر هه‌ندێك پرسی گرنگتر بكه‌نه‌وه‌ وه‌ك: دژێتی داعش‌و ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌ڵكشانی ئێران له‌ ڕووی هه‌رێمییه‌وه‌. چاوه‌ڕوانیش ده‌كرا شانشینی عه‌ره‌بی سعودییه‌ ڕۆڵیكی گرنگی هه‌بێت له‌ جێبه‌جێكردنی پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكادا، به‌ڵام پێده‌چێت جێنشینی ئه‌و وڵاته‌ له‌دوای ڕووداوه‌كانی كوژرانی ڕۆژنامه‌نوسی سعودیی جه‌مال خاشقچی‌و جه‌نگی یه‌مه‌نه‌وه‌، خۆی له‌ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی هه‌ڵه‌شه‌ لابدات، كه‌ ئاینده‌ی سیاسی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ ناوخۆدا‌و خواسته‌كانی بۆ به‌دیهێنانی سه‌كردێتی ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.
په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی ئاینده‌:
دیارترین په‌ره‌سه‌ندنه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا له‌داهاتودا، ئه‌مانه‌ن:
• به‌رده‌وامی كاره‌كان: به‌ ڕاگه‌یاندنی پلانه‌كه‌ یاخود دواخستنی، ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا پێش ئه‌نجامدانی هه‌ر دانوستاندنێك له‌ داهاتوودا، به‌رده‌وام ده‌بن له‌ كاركردن بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی كرداریی چه‌ند دۆسییه‌یه‌كی ئالۆز‌و. ده‌رباره‌ی شاری قودس-یش ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا به‌رده‌وام ده‌بن له‌ هاندانی زۆرێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كان بۆ گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌كانیان بۆ خۆرهه‌ڵاتی ئه‌و شاره‌‌و ناساندنی وه‌ك پایته‌ختی یه‌كگرتووی ئیسرائیل. هاوكات له‌دوای دانپێدانانی ئه‌مریكا به‌ شاری قودسدا وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل، چه‌ند ده‌وڵه‌تێك هه‌نگاوه‌كانیان ده‌ستی پێكردووه‌ بۆ گواسته‌وه‌ی باڵوێزخانه‌كانیان بۆ ئه‌و شاره‌، به‌تایبه‌ت وڵاتانی ئه‌مریكای لاتین. چه‌ند ده‌وڵه‌تێكیش له‌ پێشیانه‌وه‌ به‌ڕازیل، كه‌ ناتانیاهۆ له‌ كانونی یه‌كه‌م/2018دا سه‌ردانی كردن، خواستی خۆیان بۆ گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌كانیان بۆ قودس ده‌رخستووه‌. ده‌رباره‌ی دۆسییه‌ی ئۆردوگا جوونشینه‌كانیش، ئیسرائیل ناوه‌ستێت له‌ فراوان كردنیان له‌ كه‌رتی خۆرئاوا‌و خۆرهه‌ڵاتی قودسدا، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی چه‌سپاندنی ئه‌و ئۆردوگایانه‌ له‌ واقیعدا پێش هه‌ر دانوستاندنێكی داهاتوو له‌گه‌ڵ فه‌ڵه‌ستیندا. هه‌مان كات ئیسرائیل كار ده‌كات بۆ له‌خۆگرتنی ده‌یان هه‌زار خێزانی جوله‌كه‌ له‌ ئۆردوگاكانی كه‌رتی خۆرئاوا‌و بونیادنانی چه‌ند ئۆردوگایه‌كی دیكه‌ش له‌ ناوجه‌رگه‌ی ئه‌و كه‌رته‌دا. ده‌رباره‌ی پرسی په‌نابه‌ره‌كانیش هه‌ردوو ئیسرائیل‌و ئه‌مریكا به‌مه‌به‌ستی كۆتایی هێنان به‌و دۆسییه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌بن له‌ كاركردن بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئاژانسی ئه‌نروا‌و گواستنه‌وه‌ی كاره‌كانی بۆ كۆمیسیۆنی سامی بۆ كاروباری په‌نابه‌ران. پێشبینیش ده‌كرێت ئه‌مریكا له‌ ساڵی 2019دا زۆر له‌ وڵاته‌كانی دیكه‌ بكات، تا هاریكارییه‌كانیان بۆ ئه‌نروا بووه‌ستێنن. ئه‌مه‌ش ئه‌و ئاژانسه‌ توشی بارگرانی ده‌كات‌و ئاڵۆزییه‌كانی زیاد ده‌كات، له‌ كاتێكدا ئێستا خۆی توشی كورت هێنانی دارایی بووه‌. 
• پێده‌چێت به‌هۆی په‌رت بوونی ناوخۆییه‌وه‌، كاربه‌ده‌ستانی فه‌ڵه‌ستین به‌ پلانه‌كه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا قایل ببن. هه‌روه‌ها پێده‌چێت ئه‌و په‌رت بوون‌و لێكپچڕانانه‌ی ناوخۆی فه‌ڵه‌ستین به‌رده‌وام بێت، ئه‌مه‌ش لێكدابڕانی ته‌واوه‌تی نێوان كه‌رتی خۆرئاوا‌و غه‌ززه‌ بێنێته‌ ئاراوه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ سه‌رهه‌ڵدانی دوو سیسته‌می سیاسی‌و دوو فه‌رمانڕه‌وایی جیاوازیش، كه‌ كه‌رتی خۆرئاوا‌و كه‌رتی غه‌ززه‌ن چاوه‌ڕوان كراوه‌، ئه‌مه‌ش پلانه‌كانی ئه‌مریكا‌و ئیسرائیل بۆ كه‌رت كردنی چاره‌سه‌ره‌كان ئاسان ده‌كات. هه‌لێكیشه‌ بۆ جێبه‌جێ كردنی پلانه‌كه‌ی ئه‌مریكا له‌ كه‌رتی خۆرئاوادا، له‌ ڕێی ئۆتۆنۆمییه‌كه‌وه‌ به‌سه‌ركردایه‌تی مه‌حمود عه‌باس، كه‌ چه‌ند به‌شێكی ئه‌و كه‌رته‌ بگرێته‌وه‌ به‌تایبه‌ت شاره‌ گه‌وره‌‌و قه‌ره‌باڵغه‌كان.
دوا وته‌:
دوای دوو ساڵ له‌ دزه‌ كردنی هه‌واڵه‌كان ده‌رباره‌ی گرێبه‌ستی سه‌ده‌، كه‌ به‌پێی لێدوانی داڕێژه‌رانی ڕێكه‌وتنه‌كان ڕاگه‌یاندنی ئه‌و گرێبه‌سته‌ دوور نیه‌، ڕێكاری كرداری بۆ پته‌وكردنی پێگه‌ی ئیسرائیل له‌سه‌ر شانی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان، كه‌ گیرۆده‌ی په‌راوێز خستنی هه‌رێمی‌و ناكۆكییه‌ ناوخۆییه‌ به‌هێزه‌كانن به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. فه‌ڵه‌ستینییه‌كانیش قایل بن یاخود نا، ئه‌وا هه‌ردوولا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا‌و ئیسرائیل به‌رده‌وام ده‌بن له‌ ڕێكاره‌كانیان بۆ به‌ ئامانج گه‌یاندنی واقیعێكی نوێ كه‌ تیایدا سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تێكی یه‌كپارچه‌ له‌ فه‌ڵه‌ستین ئه‌گه‌رێكی چاوه‌ڕواننه‌كراو بێت.


زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure