سزای كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌ عێراقییه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌: كاریگه‌ری‌و په‌یامه‌كانی

پێش 2 هەفتە

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینی: مایكڵ نایتس
سه‌رچاوه‌: په‌یمانگای واشنتۆن


له‌ 18/ته‌مموزدا، (نوسینگه‌ی چاودێریی ڕه‌چه‌ڵه‌كه‌ بیانییه‌كان)ی سه‌ر به‌ وه‌زاره‌تی خه‌زێنه‌ی ئه‌مریكا، به‌پێی فه‌رمانی جێبه‌جێكاریی ژماره‌(13818)، سه‌پاندنی چه‌ند سزایه‌كی نوێی به‌سه‌ر چوار كه‌سایه‌تی عێراقیدا ڕاگه‌یاند. ئه‌م فه‌رمانه‌ش به‌كارهێنانی یه‌كه‌می (یاسای جیهانیی ماگنێتسكی)یه‌، دژی ئه‌و كه‌سانه‌ی پێشێلكاری گه‌وره‌ی مافه‌كانی مرۆڤیان كردووه‌‌و له‌پشت گه‌نده‌ڵكارییه‌وه‌ن له‌ عێراقدا، هانگاوی ده‌ستپێكی شاڵاوێكیشه‌، كه‌ چه‌ندین سزای گه‌وره‌ی تێدایه‌ بۆ سیاسه‌تمه‌داره‌كانی ئه‌و وڵاته‌. كاره‌به‌ده‌سته‌ ئه‌مریكییه‌كان-یش له‌لای خۆیانه‌وه‌ پێویسته‌ پاڵپشتی ئه‌و شاڵاوه‌ بكه‌ن به‌ گرتنه‌به‌ری ستراتیجییه‌كی ڕوون، بۆئه‌وه‌ی شاڵاوه‌كه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ ده‌ست بهێنێت له‌ دانانی سنورێك بۆ پێشێلكارییه‌كان‌و ئاگاداركردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كانی دیكه‌شه‌، تا پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی نیشتیمانیی عێراق بخه‌نه‌ پێشینه‌ی كاره‌كانیانه‌وه‌. 
ئه‌و كه‌سانه‌ كێن‌و بۆچی ناویان خراوه‌ته‌ لیستی سزاكانه‌وه‌؟ 
ئه‌و چوار كه‌سه‌ هه‌ریه‌كه‌و له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێك ناویان دیاری كراوه‌. هه‌ردوو كه‌سایه‌تی ڕه‌ییان كلدانی‌و وه‌عد قدۆ، سه‌ركرده‌یی ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ن، كه‌ فه‌رمانه‌كانی حكومه‌تی عێراقییان به‌ كشانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ دیان نشینه‌كانی نه‌ینه‌وا پشتگوێ خستووه‌، پێشێلكارییه‌كانیان به‌رۆكی هه‌ندێك ئاواره‌شی گرتۆته‌وه‌‌و بۆته‌ هۆكاری په‌كخستنی بونیاتنانه‌وه‌ی ناوچه‌ وێرانكراوه‌كانیش. هه‌رچی دوو كه‌سه‌كه‌ی دیكه‌یه‌، ئه‌وا دوو پارێزگاری پێشووی عێراقن، ئه‌وانیش نه‌وفه‌ل حه‌ممادی ئه‌لعاگوب‌و ئه‌حمه‌د جبوریی(ناسراو به‌ ئه‌بو مازن)ه‌، به‌هۆی گه‌نده‌ڵیشه‌وه‌ سزا دراون، له‌ ڕابردووشدا داگاكانی عێراق تۆمه‌تی هاوشێوه‌ی ڕووبه‌ڕووی هه‌ریه‌كه‌یان كردۆته‌وه‌.
پێده‌چێت دیاری كردنی ئه‌م كه‌سایه‌تییانه‌، بووبێته‌ شۆكێك هه‌م بۆ سه‌ركرده‌كان‌و هه‌م بۆ ڕاگه‌یاندنه‌ عێراقییه‌كان-یش، به‌تایبه‌ت ناوهێنانی كه‌سایه‌تی ئه‌بو مازن، كه‌ دیارترین سیاسه‌تمه‌داری پارێزگای سه‌ڵاحه‌دینه‌. پێده‌چێت ئه‌و لایه‌نانه‌ هۆكاره‌ شارراوه‌كانی پشت سزادانی ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ نه‌زانن. چوونكه‌ وه‌ك باوه‌ سزاكانی ئه‌مریكا سه‌ركرده‌ی هێزه‌ چه‌كداره‌ شیعه‌كان ده‌پێكێت، یاخود ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیی ئاشكرایان له‌گه‌ڵ ئه‌و لایه‌نه‌ سزادراوانه‌دا هه‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ سیستمه‌ شیعه‌كه‌ی ئێرانه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی خراونه‌ته‌ لیستی سزاكانه‌وه‌ یه‌كێكیان مه‌سیحییه‌‌و ئه‌وی دیكه‌یان شه‌به‌كه‌‌و دوانه‌كه‌ی دیكه‌ش سوننی مه‌زهه‌بن. هاوكات كۆمه‌ڵێكی گه‌وره‌ له‌ به‌رپرسانی عێراقی هه‌ن، كه‌ ده‌كرێت به‌هۆی تێوه‌گلان له‌ گه‌نده‌ڵی‌و پێشێلكاری مافه‌كانی مرۆڤه‌وه‌ سزا بدرێت، بۆیه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ بۆته‌ وروژانی ئه‌و پرسیاره‌ی، ئایا بۆچی سه‌ره‌تا سزاكان ئه‌م چوار كه‌سایه‌تییه‌ی گرته‌وه‌؟
پێده‌چێت سزادانی هه‌ریه‌ك له‌ ڕه‌یان كلدانی‌و وه‌عد قدۆ، هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌بێت، كه‌ ده‌ست به‌رداری ڕێگا سه‌ره‌كییه‌كان‌و ناوچه‌ مه‌سیحییه‌كه‌ی نه‌ینه‌وا نه‌بووبن. چوونكه‌ دوای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی عێراقی نه‌یتوانی هێزه‌كانی ئه‌و دوو سه‌ركرده‌یه‌ ته‌نها چه‌ند میلێكیش له‌و ناوچانه‌ دور بخاته‌وه‌، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بابه‌ته‌كه‌ی گرته‌ ده‌ست. بۆیه‌ له‌پاڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م سزادانه‌ ده‌بێته‌ فشارێك بۆ كشانه‌وه‌ی ئه‌و دوو هێزه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌كرێت سنورێك دابنێت بۆ گه‌نده‌ڵكاری سه‌ركرده‌‌و گه‌وره‌ سیاسه‌تمه‌داره‌كانی شیعه‌، پابه‌ندیشیان بكات به‌ فه‌رمانه‌كانی به‌غداده‌وه‌، واشیان لێبكات ده‌ستبه‌رداری به‌ئامانجكردنی ئه‌مریكییه‌كان‌و بنكه‌ سه‌ربازه‌كانی ئه‌مریكا ببن.
به‌ڵام سزاكانی سه‌ر هه‌ریه‌ك له‌ حه‌مادی‌و ئه‌بوو مازن پێویستی به‌ شیته‌ڵكردنی زیاتره‌. هه‌رچی ئه‌وه‌ی حه‌مادییه‌ پێده‌چێت به‌هۆی ئه‌وه‌بێت كه‌ خۆی كه‌سایه‌تییه‌كی نه‌خوازراوه‌ له‌ عێراقدا، ئه‌و پارێزگارێكی پێشووی عێراقه‌‌و به‌ خه‌مساردییه‌كه‌ی ناوی ده‌ركردووه‌، كه‌ بووه‌ هۆی مردنی زیاد له‌ سه‌د كه‌س له‌ كاره‌ساتی نوقم بوونی كه‌ڵه‌كه‌كه‌ی پارێزگای موسڵ له‌ 21/ئازار دا، هه‌روه‌ها گه‌نده‌ڵكارییه‌كانی نێو پڕۆژه‌ی بونیادنانه‌وه‌ی پارێزگای موسڵی له‌ ئه‌ستۆیه‌. بۆیه‌ سزادانه‌كه‌ی ده‌بێته‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌كیش بۆ پارێزگاره‌كانی دیكه‌، كه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر گواستنه‌وه‌ی هاریكارییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا گرتووه‌، ده‌بێته‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌كیش به‌ پێویستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی هێزه‌چه‌كداره‌كان بۆ نێو ئابووری‌و كاره‌كانی حكومه‌تی خۆجێی.
ئه‌بو مازنیش له‌به‌ر دوو هۆكار خرایه‌ پاڵ سزادراوان: له‌لایه‌ك لای سه‌ركرده‌ سوننه‌كانی دیكه‌ی عێراق باش ناسراوه‌، هه‌روه‌ها به‌پێی ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی خه‌زێنه‌ی ئه‌مریكا-یش ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ به‌وه‌ناسراوه‌، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كانی له‌ڕێی ئه‌و لایه‌نانه‌وه‌ ده‌پارێزێت، كه‌ ئێران پاڵپشتییان ده‌كات‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت كارده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها ده‌كرێت دوای ئه‌م سزادانه‌، سه‌ركرده‌كانی دیكه‌ی وه‌ك خه‌میس خه‌نجه‌ر پارێزگاری نه‌ینه‌وا‌و مه‌نسوڕ ئه‌لمرعید‌و عه‌ممار جه‌بر پارێزگاری سه‌ڵاحه‌دین‌و سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان‌و به‌ڕێوبه‌ره‌كانی پۆلیس، بیر له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سزادان بكه‌نه‌وه‌ له‌كاتێكدا، كه‌ بیانه‌وێت مه‌ترسی‌و سوده‌كانی پشتیوانیی هێزه‌ چه‌كداره‌كانی په‌یوه‌ست به‌ئێرانه‌وه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنن. ڕاگه‌یاندنی كۆمه‌ڵه‌ی دووه‌میش له‌ سزا دراوه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ زۆر دواناكه‌وێت، بۆیه‌ پرسیارێك له‌م باره‌یه‌وه‌ لای سیاسه‌تمه‌داره‌ عێراقییه‌كان دروست ده‌بێت، ئایا كاره‌كانیان ده‌یانخاته‌ پێشه‌وه‌ی لیستی سزادراوه‌كان یاخود ده‌كه‌ونه‌ كۆتایی لیسته‌كه‌وه‌؟
خستنه‌ڕووی ئه‌و زیانانه‌ی به‌ر سزادراوان ده‌كه‌ون:
به‌مه‌به‌ستی به‌هێزكردنی كاریگه‌رییه‌كانی سزا نوێیه‌كان، پێویسته‌ حكومه‌تی ئه‌مریكا یارمه‌تی عێراقییه‌كان بدات تا باشتر له‌ لیستی سزادراوه‌كانی ئه‌مریكا تێبگه‌ن، چوونكه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌خرێنه‌ لیسته‌كه‌ی تایبه‌ت به‌وه‌زاره‌تی خه‌زێنه‌ی ئه‌مریكاوه‌، زۆر ئه‌سته‌مه‌ بتوانن پارێزگاری له‌ حسابه‌ بانكییه‌كانی خۆیان بكه‌ن، گواستنه‌وه‌ی پاره‌‌و خاوه‌ندارێتێكانیشیان بۆ ده‌ره‌وه‌ی عێراق هه‌ر ئه‌سته‌م ده‌بێت. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌كارهێنانی سیستمی ڕوماڵی ئه‌لیكترۆنی كه‌ زۆرینه‌ی بانكه‌كان به‌كاری ده‌هێنن، ئه‌و بانكانه‌ زۆربه‌ی جاریش پابه‌ندی سیاسه‌تی توند ده‌بن تا خۆیان لابده‌ن له‌ سزا‌و بڕیاری دورخستنه‌وه‌ له‌ بازاڕه‌كانی سه‌رمایه‌‌و دراوی ئه‌مریكی، بۆیه‌ وه‌به‌رهێنه‌ره‌كانیش خۆیان له‌و كه‌سانه‌‌و كۆمپانیاكانیان لاده‌ده‌ن، كه‌ دوچاری سزا بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ كۆتاییدا ده‌بێته‌ داڕمانی كاری بازرگانی سزا دراوه‌كان.
ئه‌و كه‌سانه‌شی له‌ نێو پۆلێنی لیستی سزاكانی ئه‌مریكادان دوچاری دورخستنه‌وه‌ی دیپلۆماسی‌و په‌كخستنی سیاسی ده‌بنه‌وه‌. هیچ كاربه‌ده‌ستێكی ئه‌مریكی، له‌نێویشیاندا به‌رپرسه‌ حكومه‌ییه‌كان‌و ئاژانسه‌كانی هاریكاری، په‌یوه‌ندی نابه‌ستن له‌گه‌ڵ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ناوی له‌ نێو ئه‌و لیسته‌دا بێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش به‌پێی یاسای جیهانیی ماگنێتسكی، قه‌ده‌غه‌یه‌ ئه‌و ناوانه‌ی له‌نێو ئه‌و لیسته‌دان بچنه‌ ناو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاوه‌، به‌گرانیش ده‌توانن مۆڵه‌تی چوونه‌ نێو وڵاتانی دیكه‌ به‌ده‌ست بهێنن، چوونكه‌ ناوه‌كانیان به‌هۆی سیستمی ڕوماڵی ئه‌لیكترۆنییه‌وه‌ ئاشكرا ده‌بێت. به‌مه‌به‌ستی لادانی سزاكانیش له‌ هه‌ر ئاڵنگارییه‌كی یاسایی، وه‌زاره‌تی دادی ئه‌مریكی چه‌ند مه‌رجێكی توندی به‌پێی به‌ڵگه‌ دیاری كردووه‌، بۆ پۆلێنكردنی هه‌ر كه‌سێك بۆ نێو لیستی سزاكان، بۆیه‌ ئه‌م لیستانه‌ به‌سه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ وڵاتان، تا بیكه‌نه‌ سه‌نگی مامه‌ڵه‌ كردن یاخود وه‌ستانی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تییه‌كاندا. 
پێویستیشه‌ واشنتۆن بۆ عێراقییه‌كانی ڕوون بكاته‌وه‌، كه‌ سزا نوێیه‌كان هه‌ڵسوكه‌وته‌كان بارودۆزه‌ن ده‌دات، به‌ئامانجی له‌ناوبردنی هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك، كه‌ ڕووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا بێته‌وه‌. له‌ هه‌مانكاتیشدا ئه‌مه‌ ئه‌و هۆكاره‌ په‌نهانه‌یه‌، كه‌ له‌پشت ئه‌سته‌میی هه‌ڵگرتنی سزاكانه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر سه‌ركرده‌كانی وه‌ك ئه‌بو مازن، مه‌گه‌ر له‌كاتێكدا به‌ڵگه‌ به‌رده‌ست بێت له‌سه‌ر كۆتایی هاتنی په‌یوه‌ندیی‌و چالاكییه‌ گوماناوییه‌كانی ئه‌و سه‌ركردانه‌. بۆ نمونه‌ ئه‌مریكا هه‌مان ئه‌وڕێگه‌یه‌ی له‌ ساڵی ڕابردوودا گرته‌به‌ر، كاتێك ناوی هه‌ردوو وه‌زیری ناوخۆ‌و دادی توركیای له‌ لیستی سزادراوان ده‌رهێنا، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی ئه‌نقه‌ره‌ هاوڵاتی ئه‌مریكی ئه‌ندرۆ برۆنسنی له‌ زیندان ئازاد كرد. بۆیه‌ ده‌كرێت ئه‌و لێخۆشبوونه‌ش سه‌ركرده‌ی هێزه‌ چه‌كداره‌ عێراقییه‌كانیش بگرێته‌وه‌، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر پابه‌ندی فه‌رمانه‌كانی سه‌رۆك وه‌زیران‌و ده‌ستبه‌رداری پێشێلكاری مافه‌كانی مرۆڤیش ببن، هه‌روه‌ها ده‌كرێت ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ش بگرێـته‌وه‌، كه‌ پاشگه‌ز ده‌بنه‌وه‌ له‌ پێشخستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانیان (به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ ئێرانه‌وه‌)، به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی گه‌لی عێراقدا.
بژارده‌ی دیكه‌:
له‌ قۆناغی داهاتوودا حكومه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، خواستی ڕێچكه‌یه‌كی دیكه‌ی هه‌یه‌ له‌ سزادانی عێراقییه‌كان به‌پێی (فه‌رمانی جێبه‌جێكاریی ژماره‌ 13438)ی ساڵی 2007، كه‌ ناونیشانی(بلۆككردنی سامانی ئه‌وكه‌سانه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ن له‌سه‌ر سه‌قامگیربوونی عێڕاق)ی هه‌ڵگرتووه‌. ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریكا-ش ڕێكاری پۆلێنكردنی كه‌سایه‌تییه‌كان بۆ نێو لیستی سزاكان، یاخود ده‌رهێنانیان لێی بڵاوده‌كاته‌وه‌، به‌مجۆره‌ش ڕێگه‌ بۆ واشنتۆن خۆش ده‌بێت تا ناوی ئه‌و كه‌سانه‌ له‌ لیسته‌كه‌ بسڕێته‌وه‌، كه‌ چیتر نابنه‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئه‌منییه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ڵام به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ بۆ لێخۆشبوون له‌و كه‌سایه‌تییانه‌ بكات.
پێویستیشه‌ ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ كاروباری عێراقدا(به‌تایبه‌ت وڵاتانی ئه‌وروپا) كاربكات بۆ ڕێكخستنه‌وه‌ی سزاكان به‌شێوه‌یه‌كی دروستتر. ئه‌گه‌ر هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا-ش تێبگه‌ن‌و قایلبن به‌وه‌ی، كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌خرێنه‌ لیسته‌كه‌وه‌ مایه‌ی كێشه‌‌و مه‌ترسین، ئه‌وا له‌و كاته‌دا پابه‌ندی لیستی سزاكان ده‌بن، به‌تایبه‌ت ده‌رباره‌ی مۆڵه‌تی هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ بۆ نێو وڵاته‌كانیان، لێره‌دا ده‌كرێت به‌ڵێنی مۆڵه‌ت پێدانی هاتنه‌ناوه‌ به‌و كه‌سانه‌، بكرێته‌ پاڵنه‌رێك تا ده‌ستبه‌رداری هه‌ڵسوكه‌وته‌ مه‌ترسیداره‌كانیان ببن، بۆنمونه‌ بكرێته‌ فشار تا ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ ده‌ستبه‌رداری پاڵپشتی كاره‌ ئه‌منییه‌كانی ئێران ببن له‌ عێراقدا.
له‌ڕاستیشدا، له‌ كاتی سه‌پاندنی سزاكان له‌ ئاینده‌دا، پێویسته‌ واشنتۆن گره‌نتی پێكانی ئه‌و كه‌سانه‌ بكات، كه‌ هێشتا له‌ چاوی عێراقییه‌كاندا له‌ژێر هه‌ژمونی ئێراندان. بۆیه‌ لێره‌دا سزاكانی سه‌ر كه‌سایه‌تی ئه‌بو مازن، جۆرێك له‌ گێرمه‌‌وكێشه‌ دروست ده‌كات، چوونكه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ له‌م مانگانه‌ی دواییدا زۆرترین ڕه‌خنه‌ی له‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌یه‌، كه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌ پاڵپشتی ده‌كرێن، بۆیه‌ ئه‌مریكا-ش چه‌ند په‌یامێكی نا هاوسه‌نگی ده‌رباره‌ی ئاینده‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ بڵاو كردۆته‌وه‌، كه‌ هه‌ڵوێسته‌كانیان له‌‌و پرسانه‌ی به‌لای ئه‌مریكاوه‌ گرنگه‌ به‌ره‌و باشتر ده‌چێت، دواجار بینینی كاره‌كان له‌م دیده‌وه‌ گرنگه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت سزاكان به‌ شێوه‌یه‌كی نمونه‌یی به‌ڕێوه‌ بچێت ئه‌وا پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ بكاته‌وه‌، كه‌ عێراقییه‌كان هه‌تاوه‌كو ساتی پۆلێنكردنیان بۆ نێو لیستی سزاكان، به‌ڕوونی وه‌ك لایه‌نی كرداری نه‌رێنی ده‌یانبینن.  
  

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure