بۆچی توركیا گره‌و له‌سه‌ر ڕوسیا ده‌كات؟

04/09/2019

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: په‌یمانگای برۆكینگز
نوسینی: غه‌ریب ده‌لای


له‌ 6/حوزه‌یران دا وه‌زیری به‌رگری ئه‌و كاته‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌ وه‌كاله‌ت، پاتریك شاناهان، نامه‌یه‌كی به‌زمانێكی زبر بۆ هاوتا توركییه‌كه‌ی نارد، ده‌رباره‌ی خواستی توركیا به‌ كڕینی سیستمی به‌رگری ئاسمانی (S400) له‌ ڕوسیا. له‌و نامه‌یه‌دا واده‌یه‌كی بۆ ده‌ركردنی توركیا له‌ پڕۆگرامی (F-35) دانابوو، له‌كاتێدا ئه‌گه‌ر هاتوو توركیا ئه‌و سیستمه‌ بكڕێت. پاساوی واشنتۆن-یش بۆ ئه‌م هه‌نگاوه‌، ئه‌و مه‌ترسییانه‌ بوون، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ سه‌ر ته‌كنه‌لۆجیای (F-35)، ئه‌گه‌ر توركیا ئه‌و سیستمه‌ بكڕێت.
له‌لای خۆشێه‌وه‌ سه‌رۆكی توركیا ره‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆگان، بێزاری خۆی ده‌ربڕی ئاڵۆزكردن‌و توندكردنی سزاكان، وتیشی گرێبه‌ستی كڕینی سیستمی (S400) گه‌شتۆته‌ كۆتایی. بۆیه‌ ڕوسیاش هه‌فته‌یه‌ك دوای ئه‌و لێدوانه‌ سیستمه‌كه‌ی ڕاده‌ستی توركیا كرد.
له‌گه‌ڵ داڕمانی زیاتری په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا‌و ئه‌مریكا-شدا، پێده‌چێت ئه‌ردۆگان هیوای له‌سه‌ر دۆناڵد ترامپ هه‌ڵچنیبێ ده‌رباره‌ی پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی له‌ سزاكانی وڵاته‌كه‌ی. به‌ڵام كاتێك ترامپ له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆگان كۆبوونه‌وه‌ له‌ په‌راوێزی لوتكه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی بیستدا، كه‌ له‌ كۆتایی مانگی حوزه‌یرانی ڕابڕدوو له‌ ژاپۆن به‌سترا، سه‌رۆكی توركیا به‌ ئاسوده‌یی له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ نه‌هاته‌ ده‌ره‌وه‌. هاوكات له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ دۆناڵد ترامپ هۆكاری ئه‌و قه‌یرانه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ سیستمی (S400) هاتۆته‌ ئاراوه‌، خسته‌ ئه‌ستۆی حكومه‌ته‌كه‌ی باراك ئۆباما، ئه‌وه‌شی ده‌رخست كه‌ پێی باش نیه‌ به‌هۆی كڕینی ئه‌م سیستمه‌وه‌ سزای توند به‌سه‌ر توركیادا بسه‌پێندرێت. بێگومان ئه‌م وتانه‌ش پێچه‌وانه‌ی په‌یامه‌كانی ڕابردووی حكومه‌تی ئه‌مریكایه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌.
به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی ڕوسیا له‌ كێشانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا‌و توركیا ده‌ینێت، دودڵیی دێنێته‌ ئاراوه‌.
وه‌رزێكی نوێ:
له‌ڕابردوودا هه‌ڕه‌شه‌كانی یه‌كێتی سۆڤێت بوون، كه‌ هاوپه‌یمانیی توركیا‌و ئه‌مریكایان هێنایه‌ گۆڕ. ئه‌و كات سه‌رۆكی ئه‌مریكا هاری ترومان له‌ ڕێی هاریكارییه‌ ئابووری‌و سه‌ربازییه‌كانه‌وه‌، هه‌وڵی دا له‌ساڵی 1947دا توركیا‌و یۆنان نه‌كه‌ونه‌ داوی قه‌ڵه‌مڕه‌وی یه‌كێتی سۆڤێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌نجامی گه‌مه‌ سیاسییه‌كان زۆر پێكه‌نین ئامێزه‌، ئه‌وه‌تا ئێستا ڕووسیا هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌ی پوچكرده‌وه‌.
هه‌روه‌ك پرسی كڕینی سیستمی موشه‌كی (S400)ش ده‌ریخست، پێده‌چێت وه‌رچه‌رخانی گرنگ ڕوویدابێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا‌و توركیا له‌لایه‌ك، په‌یوه‌ندییه‌كانی ڕوسیا‌و توركیا-ش له‌لایه‌كی دیكه‌.
به‌ پێچه‌وانه‌ی پێشبینییه‌كانیشه‌وه‌، ڕوسیا‌و توركیا په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌م ساڵانه‌ی دواییدا له‌ چه‌ند لایه‌نێكه‌وه‌ زۆر به‌ خێرای قوڵكرده‌وه‌، سوریاش ئامڕازێك بوو، كه‌ ڕوسیا بۆ په‌لكێشكردنی توركیا به‌ كاریهێنا. ئه‌و ئاوێته‌ كردارییه‌ی له‌ نێوان هه‌ردوو لاش له‌ قه‌یرانه‌كه‌ی سوریادا دروست بوو، به‌ره‌ به‌ره‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوری پرسی سوریا. زۆرینه‌ش پێشبینییان نه‌ده‌كرد، كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ی توركیا‌و ڕووسیا تا دوای قه‌یرانه‌ فره‌ ئالۆزه‌كه‌ی سوریا به‌رده‌وام ده‌بێت، كه‌چی تا ئێستا نه‌ك هه‌ر به‌رده‌وامه‌ به‌ڵكو باشتریش بووه‌.
به‌ڵام له‌ ڕایردوودا ئه‌و پێشبینییه‌ نه‌رێنییانه‌ی ده‌رهه‌ق په‌یوه‌ندییه‌كانی روسیا‌و توركیا هه‌بوون بێبنه‌ما نه‌بوو. بۆنمونه‌ له‌ ڕووی جیۆسیاسییه‌وه‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت له‌ جه‌مسه‌ری دژ به‌یه‌كن له‌ هه‌ر پرسێكی چالاكدا، كه‌ له‌ وڵاتانی دراوسێیاندا بگوزه‌رێت. هه‌روه‌ها تا ئێستاش ئه‌و بنه‌مایانه‌ی هه‌ردوو وڵات له‌ هاوپه‌یمانییه‌ ناوخۆیی‌و هه‌رێمییه‌كانیاندا ده‌یگرتنه‌ به‌ر ته‌واو پێچه‌وانه‌ی یه‌كترن، هاوكات خواسته‌ جیۆسیاسییه‌كانی ڕوسیا-ش، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی به‌رامبه‌ر ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌یبوون، یه‌كێك بوون له‌ پاڵنه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كان بۆ كاركردنی توركیا له‌ ئاوێته‌ بوون له‌گه‌ڵ گۆڕه‌پانه‌ جیاوازه‌كانی وڵاتانی خۆرئاوادا.
په‌یوه‌ندی دۆستانه‌ی زیاتر‌و زیاتر له‌ نێوان مۆسكۆ‌و ئه‌نقه‌ردا: 
بۆچی ئێستا توركیا هه‌وڵی پێكهێنانی هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ ڕوسیا ده‌دات؟
تێهه‌ڵچونی سه‌ربازی ڕوسیا له‌ قه‌یرانه‌كه‌ی سوریا‌و دواتریش كشانه‌وه‌ی توركیا له‌ پێكدادان له‌گه‌ڵ ڕوسیا له‌ پایزی ساڵی 2015دا، دووخاڵی وه‌رچه‌رخانی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یی بوون. چوونكه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازی ڕوسیادا، بیری گۆڕینی ڕژێمی سوریا به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ ناوچوو، له‌گه‌ڵ ده‌ست هه‌ڵگرتنیش له‌ پێكدادان له‌گه‌ڵ روسیادا، توركیا له‌ هاوكێشه‌كه‌ی سوریا هاته‌ ده‌ره‌وه‌. له‌و كاته‌شه‌وه‌ وڵاتانی ئه‌وروپا ده‌ست به‌ردانی گۆڕیینی ڕژێمی دیمه‌شق بوون، یه‌كه‌كانی پاراستنی گه‌لیش كه‌ له‌وه‌دوا به‌خێرایی ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر خاكی سوریادا گرت‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆیان له‌و وڵاته‌ فراوانكرد. له‌ وه‌ڵامی ئه‌مه‌شدا توركیا ئامانجه‌كه‌ی به‌گۆڕینی ڕژێمی سوریا وه‌لانا، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییه‌ گرژه‌كانی له‌گه‌ڵ رووسیا هێور كرده‌وه‌، له‌بری ئامانجه‌كه‌ی ڕابردووشی هه‌وڵی به‌ربه‌ست دانانی ده‌دا بۆ ده‌ستكه‌وته‌كانی كورد له‌ سوریادا. دواتریش توركیا به‌ری ئه‌م هه‌نگاوانه‌ی چنییه‌وه‌، چوونكه‌ له‌گه‌ڵ قایلبوونی ڕوسیادا، توركیا كرده‌ سه‌ربازییه‌كانی له‌ باكوری خۆرئاوای سوریا ئه‌نجامدا‌و یه‌كه‌كانی پاراستنی گه‌لی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ڕووباری فوڕاتدا قه‌تیسكرد.
به‌ڵام ئه‌م لایه‌نانه‌ی باسكران تاكه‌ پاڵنه‌ری كێشانی په‌یوه‌ندییه‌كانی ڕوسیا‌و توركیا نه‌بوون له‌و ماوه‌یه‌دا، به‌ڵكو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مركاش لایه‌نی سێهه‌می نادیار بوو، كه‌ ڕێچكه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئاڕاسته‌ كرد.
له‌م ساڵانه‌ی دواییدا لێكدابڕان‌و لێكترازان دوو سیمای به‌هێزی په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بوون. له‌و ماوه‌یه‌دا به‌رپرسانی هه‌ردوولا توانست‌و هه‌ڵسوكه‌وتی دیپلۆماسییان خسته‌لاوه‌‌و ده‌ستیان كرد به‌ هاویشتنی تاوان‌و هه‌ڕه‌شه‌ بۆ یه‌كتری. توركیا له‌لای خۆیه‌وه‌ سه‌ركۆنه‌ی ئه‌مریكای ده‌كرد ده‌رهه‌ق به‌ پشتیوانی كردنی ئه‌و وڵاته‌ له‌ هێزه‌كانی سوریای دیموكرات، نه‌ڕه‌ی ئه‌مریكاش به‌ڕووی توركیادا هه‌ر زیادی ده‌كرد ده‌رباره‌ی ڕه‌خنه‌گرتنی له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ڕوسیا‌و ئێراندا، ئه‌مانه‌ سه‌ره‌ڕای سیاسه‌ته‌كانی ئه‌نقه‌ره‌ به‌رامبه‌ر به‌ سوریا.ِ باشترین به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌م ووتانه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سزاكانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكایه‌ له‌به‌رامبه‌ر كڕینی سیستمی (S400) له‌لایه‌ن توركیاوه‌، واتا یاسا باوه‌كه‌ی ئه‌مریكا بۆ به‌ڕه‌نگاربوونه‌وه‌ی دوژمنه‌كانی له‌ ڕێی سزاوه‌. له‌ هه‌مان كاتدا متمانه‌ش له‌ نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌دا  هاته‌ نزمترین ئاست. په‌یوه‌ندییه‌ دامه‌زراوه‌ییه‌كه‌ی هه‌ردوولاش به‌ره‌و خراپی ڕۆشت، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی نێوان سوپای توركیا‌و ئه‌مریكادا بوو. 
له‌ مانگی نیسانیشدا جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا مایك پێنس داوای له‌ توركیا كرد، یاخود ناتۆ هه‌ڵبژێرێت یا ڕوسیا. گه‌رچی توركیا خواستی خۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ی نه‌بوو، چونكه‌ ده‌یوست له‌ هه‌ردوو سیاسه‌تی ده‌ره‌كی‌و ئه‌منیدا سه‌ربه‌خۆ بێت. بۆیه‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌یه‌كی دا، هه‌تا بتوانێت تیایدا ئه‌ندام بوونی له‌ ناتۆدا‌و په‌یوه‌ندییه‌ مێژووییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئه‌وروپادا كۆبكاته‌وه‌، له‌گه‌ڵ باشبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاتانی وه‌ك ڕوسیا‌و چین‌و ئێران-یشدا.
توركیا ته‌نها باوه‌ڕی وانیه‌، كه‌ كاره‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌كه‌ی نیه‌، به‌ڵكو توركیا گومانی هه‌یه‌، كه‌ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ڕاسته‌وخۆ هه‌ڕه‌شه‌ی داڕمان له‌ ڕۆڵی هه‌رێمیی ئه‌نقه‌ره‌ ده‌كات. كاركردنی ئه‌نجومه‌نی پیرانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش به‌ یاسای (ئاسایش‌و هاوبه‌شی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا)، ترسه‌كانی توركیا زیادده‌كات ده‌رباره‌ی سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا، به‌و جۆره‌ی، كه‌ به‌ ڕێكه‌وت بێت یاخود به‌ مه‌به‌ست، ئه‌و سیاسه‌ته‌ به‌ قه‌تیسكردنی زبری ئێران‌و قه‌تیسكردنی نه‌رمی توركیا كۆتایی بێت. له‌ ڕابردووشدا به‌ شێوه‌یه‌كی باو توركیا یه‌كێك بوو له‌ پرسه‌كانی سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا. به‌ڵام ئێستا ئه‌م یاسایه‌ بڕیاری قه‌ده‌غه‌كردنی فرۆشتنی چه‌ك به‌ قوبڕوس پوچه‌ڵده‌كاته‌وه‌ (ئه‌و بڕیاره‌ بۆ جاری یه‌كه‌م له‌ ساڵی 1987دا سه‌پێنرا به‌سه‌ر قوبڕوسدا)، هه‌روه‌ها یاساكه‌ یۆنان‌و قوبڕوس‌و ئیسرائیلیش ده‌كاته‌ ڕه‌گه‌زی نوێی سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا. هه‌ر له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ ئاماده‌ بوونی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا مایك پۆمپیۆ له‌ كۆبوونه‌وه‌ی سێقۆڵی ئیسرائیل-یۆنان-قوبڕوسدا، كه‌ ده‌رباره‌ی وزه‌‌و ئاسایش بوو له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و له‌ مانگی ئادار له‌ ئیسرائیل به‌سترا، ترسه‌كانی توركیا زیاتر ده‌كات. ئه‌م ده‌ست پێشخه‌رییه‌ی ئه‌مریكا‌و ئه‌وه‌نانه‌ی دیكه‌ی وه‌ك ئه‌مه‌، زیاتر كاربه‌ده‌ستانی توركیا موكوڕ ده‌كات، كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ستراتیجی قه‌تیسكردنی دووانه‌ی ئێران‌و توركیا ده‌گرێـته‌ به‌ر. ئه‌مانه‌ش له‌ ئه‌نجامدا نه‌ك ته‌نها هاریكارییه‌كانی توركیا له‌گه‌ڵ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا دژ به‌ ئێران كاڵ ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵكو پاڵ به‌ توركیاوه‌ ده‌نێت تا زێده‌تر كار له‌گه‌ڵ ئێران‌و ڕوسیا بكات.
ئایا ده‌كرێت دۆستایه‌تییه‌كه‌ی ئه‌مریكا‌و توركیا بژێته‌وه‌؟
له‌ئێستادا هاوڕێیه‌تییه‌ نوێیه‌كه‌ی نێوان توركیا‌و ڕوسیا فشه‌ڵه‌‌و ئه‌گه‌ری گۆڕانیشی هه‌یه‌. به‌ڵام هێرشه‌كه‌ی ئه‌م دواییه‌ی ڕژێمی سوریاش، كه‌ له‌لایه‌ن ڕووسیاوه‌ پاڵپشتی ده‌كرێت، بۆ سه‌ر ئیدلیب، به‌ڕوونی سنوری هاریكاری ڕوسیاو توركیا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ته‌نانه‌ت ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م ناوچه‌یه‌ش ده‌رده‌خات.
په‌یوه‌ندییه‌كه‌شیان هه‌رگیز ناچێـته‌ ئه‌و ئاسته‌ مێژوویی‌و دامه‌زراوه‌ییه‌ی، كه‌ توركیا له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرئاوا هه‌یه‌تی، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ئێستادا به‌ره‌و له‌ناوچوون ده‌چێت. به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا سه‌پاندنی سزا تونده‌كانی ئه‌مریكا به‌سه‌ر توركیادا له‌ به‌رامبه‌ر كڕینی سیستمی موشه‌كی (S400)دا، به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌خۆ پاڵبه‌ توركیاوه‌ ده‌نێت زیاتر پشت به‌ڕوسیا ببه‌ستێت. دواجار ئه‌م ڕووداوانه‌ش گرێبه‌ستی كڕینی ئه‌و سیستمه‌ زیاتر‌و زیاتر ده‌كاته‌ پاڵنه‌ری له‌نگه‌ر گرتنه‌وه‌ی جیۆسیاسی توركیا، به‌ڵام له‌نگه‌ر گرتنێك دور له‌ وڵاتانی خۆرئاوا‌و نزیكتر له‌ ڕوسیا. له‌كاتێكیشدا كه‌ دورخستنه‌وه‌ی توركیا له‌ خۆرئاوا‌و هه‌ره‌س پێهێنانی ناتۆ، ته‌واو ئه‌و دوو ئامانجه‌ن كه‌ ڕوسیا هه‌وڵی بۆ ده‌دات. ئه‌و له‌نگه‌رگرتنه‌وه‌یه‌ی توركیاش كه‌ باسمانكرد، ئه‌و وڵاته‌ زیاتر گۆشه‌گیر ده‌كات‌و داڕمێنه‌ری دیموكراتیش ده‌بێت له‌و وڵاته‌دا، هاو كات نه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی توركیایه‌‌و نه‌له‌هی خۆرئاواش. بۆیه‌ پێویسته‌ كاربه‌ده‌ستانی توركیا‌و ئه‌مریكا به‌ هه‌ر نرخێك بێت خۆیان له‌ هاتنه‌دی ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ لابده‌ن.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure