ئێران له‌به‌رده‌م ژینگه‌یه‌كی ستراتیجیی نوێدا

25/09/2019

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌كانی ئه‌لجه‌زیره‌


له‌ ئێستادا ئێران به‌چه‌ندین شێواز جوڵه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی كۆت كراوه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ هه‌ژمونه‌كه‌ی به‌جۆرێكی جیاواز له‌ ڕابردوو بچێته‌وه‌یه‌ك. له‌ ڕابردوودا ئێران گه‌شته‌وه‌ پێگه‌یه‌كی دیار له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی سیاسی ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و پله‌كانی گرنگیدان به‌ په‌ره‌سه‌ندنی دۆخ‌و وه‌رچه‌رخانه‌ ستراتیجییه‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ هیچ كات ئێران له‌ گۆڕه‌پانی كێشمه‌كێشمه‌كانی ناوچه‌كه‌دا ون نه‌بووه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌دوای دامه‌زراندنی كۆماری ئیسلامییه‌شه‌وه‌ گیرۆده‌ی سزا ئه‌مریكی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌، به‌ڵام به‌ درێژایی چالاكییه‌كانی له‌ دوو ده‌یه‌ی ڕابردوودا، ئامانجێكی هه‌ستیار‌و به‌رده‌وامی هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌و ته‌نانه‌ت ڕكابه‌ره‌ هه‌رێمییه‌كانیش نه‌بووه‌. به‌ڵكو ده‌توانین بڵێین ئێران ئه‌و هێزه‌ هه‌رێمییه‌ بووه‌، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ، ته‌نانه‌ت بێ مه‌به‌ست‌و مه‌به‌ستداریش، سودی له‌ كۆی وه‌رچه‌خانه‌كانی دوای ڕووداوه‌كانی ئه‌یلولی 2001 بینیوه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا.
كۆماری ئیسلامی سودی له‌ سیاسه‌ته‌كانی جۆرج بۆش بینی، كه‌ بوونه‌ هۆی ڕووخانی حكومه‌تی تاڵیبان له‌ پایزی 2001دا، چوونكه‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ سیاسه‌تێكی دژ به‌ ئێرانی گرتبۆبه‌ر، كه‌ گه‌شتبۆ ئاستی تایه‌فه‌گه‌ریی. هاوكات سودیشی له‌ شاڵاوی ئه‌نگلۆ-ئه‌مریكی بینی، بۆ ڕوخاندنی ڕژێمه‌كه‌ی سه‌ددام حسێن، به‌مه‌ش بووه‌ خاوه‌ن گه‌وره‌ترین هه‌ژموون له‌ عێراقدا، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌ دیار‌و سه‌ره‌كییه‌كان. جه‌نگه‌ یه‌كبه‌داو یه‌كه‌كانی ئیسرائیل-یش دژ به‌ لوبنان‌و كه‌رتی غه‌ززه‌، له‌ پاڵ سیاسه‌ته‌ كورت بیناكه‌ی ئه‌مریكا له‌ پاڵپشتی كردنی ئیسرائیلدا، بوونه‌ هۆی به‌هێزكردنی هه‌ژموونی ئێران له‌ لوبناندا، به‌و پێیه‌ی پشتیوانی سه‌ره‌كی حیزبوڵڵا بوو، كه‌ تاكه‌ هێز‌و گه‌وره‌ترینه‌ له‌ ناو لوبناندا، هاوكات ئه‌و سیاسه‌تانه‌ یارمه‌تی ئێرانی دا په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ جوڵانه‌وه‌ی حه‌ماس‌و هاوبه‌شه‌ پچوكه‌كانی له‌ گۆڕه‌پانی به‌رگری فه‌ڵه‌ستین-یشدا به‌هێز بكات، به‌و پێیه‌ی حه‌ماس باڵی به‌سه‌ر كه‌رتی غه‌زه‌دا كێشا بوو.
ئه‌و شۆڕش‌و گۆڕانكارییانه‌شی له‌ كۆتایی ساڵی 2010ه‌وه‌ له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بیدا سه‌ریانهه‌ڵدا، له‌ سه‌ره‌تادا بوونه‌ ئاڵنگارییه‌كی چاوه‌ڕواننه‌كراو بۆ ئێران، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی جه‌ماوه‌ر له‌ وڵاتانی وه‌ك: تونس‌و لیبیا‌و میسڕ‌و یه‌مه‌ن، دروشمی دیموكراتی‌و فره‌لایه‌نییان به‌رز كرده‌وه‌، هاوكات ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ داوای ده‌رباز بوونیان ده‌كر، له‌ سته‌می كۆمه‌ڵاتی‌و سه‌رانی هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی تاكڕه‌ویی‌و ئایدۆلۆجی دیكتاتۆری-شیان ڕه‌ت ده‌كرده‌وه‌. به‌ڵام لێره‌دا گرانی به‌دیهاتنی دیموكراتی له‌و شۆڕشانه‌دا، له‌پاڵ گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تی پشتگوێخستنی گۆڕانكارییه‌كان یاخود گرنته‌ به‌ری هه‌ڵوێستی دژ به‌ هێزه‌كانی وه‌رچه‌رخانی دیموكراتی، له‌لایه‌ن ئه‌مریكا‌و وڵاتانی كه‌نداوه‌وه‌، یارمه‌تی ئێرانیدا، تا دۆخه‌ ستراتیجییه‌ هه‌رێمییه‌كه‌ی دوای ساڵی 2013 بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بقۆزێته‌وه‌.
هاوكات ئێران یارمه‌تی ڕژێمه‌كه‌ی سوریایدا له‌ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی گه‌له‌كه‌ی به‌ زه‌بری چه‌ك، كاتێكیش ئه‌و ڕژێمه‌ نه‌یتوانی شۆڕشه‌كه‌ دابمركێنێـته‌وه‌، ئێران ڕاسته‌وخۆ له‌ ڕێی هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ میلیشیا شیعه‌ جیاوه‌زه‌كاندا، هاریكاری پێشكه‌شی ڕژێمی ئه‌و وڵاته‌ كرد‌و ڕیشه‌ی سه‌ربازی‌و ئابووری قوڵی له‌ سه‌رانسه‌ری سوریادا داكوتا. لێكتێگه‌شتنه‌كه‌ی ئێران‌و ڕووسیا-ش له‌ پایزی 2015دا، كه‌ ڕووسیای ڕاسته‌خۆ خسته‌نێو جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كه‌ی سوریاوه‌، په‌یوه‌ندییه‌ هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی نێوان تاران‌و مۆسكۆی به‌هێزكرد.
ئێران هانی حكومه‌ته‌كه‌ی مالیكی-شی دا، تا ناڕه‌زاییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی ساڵی 2013، كه‌ له‌ شاره‌ عێراقییه‌ زۆرینه‌ سوننه‌كاندا سه‌ریانهه‌ڵدابوو دابمركێنێته‌وه‌، كاتێكیش ئه‌و حكومه‌ته‌ خۆی بۆ نه‌گیرا له‌به‌رده‌م هێرشی داعشدا له‌ساڵی 2014دا، ئێران به‌ بڕیارێكی براگماتیكی كۆتایی به‌ هه‌ژموونی نوری مالیكی هێنا، به‌درێژایی ساڵانی دواتریش هاریكاری ئه‌مریكای كرد، بۆ شكاندنی ڕێكخراوی داعش‌و كۆتایی هێنان به‌ هه‌ژموونه‌كه‌ی له‌ باكور‌و خۆرئاوای عێراقدا. ئه‌و كاته‌ش كه‌ ئێران هه‌ستی به‌ نیازی حكومه‌ته‌كه‌ی ئۆباما كرد، بۆ دانوستان ده‌رباره‌ی دۆسییه‌ی چه‌كی ئه‌تۆم، ڕاسته‌خۆ چووه‌ دانوستانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا‌و گه‌شتنه‌ ڕێكه‌وتنیش، ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ی ڕێگه‌ی له‌به‌رده‌م ئێراندا واڵاكرد تا كۆتاییه‌ك دابنێت، بۆ دابڕانی نێوده‌وڵه‌تیی‌و زۆربه‌ی سزاكانی ئه‌مریكا-ش، كه‌ له‌ ماوه‌ی چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابردودا به‌سه‌ریدا سه‌پێندرا بوو.
له‌ یه‌مه‌ن-یش، دژێتییه‌كه‌ی سعودیه‌ بۆ كاری وه‌رچه‌رخانی دیموكراتی،  بواری دا به‌ حوسییه‌كان، كه‌ هاوپه‌یمانی نزیكی ئێرانن، تا له‌ پایزی 2014دا كوده‌تایه‌ك به‌سه‌ر حوكمه‌تی ئه‌و وڵاته‌دا بكه‌ن، دواتریش ده‌سه‌ڵات بگرن به‌سه‌ر پایته‌خت‌و زۆربه‌ی باكوری یه‌مه‌ن-یشدا. هه‌رچه‌نده‌ سعودییه‌ به‌ هاوكاری ئیمارات جه‌نگی دژی حوسییه‌كان له‌ به‌هاری 2014دا ڕاگه‌یاند، به‌ڵام تا ئێستا حوسییه‌كان پارێزگارییان له‌ پێگه‌ی خۆیان كردووه‌، ته‌نانه‌ت به‌هۆی به‌یارمه‌تییه‌ ته‌كنیكییه‌كانی ئێرانه‌وه‌، بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ بۆ ئاسایشی ناوخۆیی سعودییه‌-ش، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ جه‌نگی یه‌مه‌ن، به‌ده‌ر له‌هه‌ر گۆشه‌ نیگایه‌ك، بۆته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌شه‌ی دارایی‌و سه‌ربازیی بۆ سعودییه‌، دوژمنه‌ هه‌رێمییه‌كه‌ی ئێران. 
له‌ ئه‌نجامی ئه‌م باڵكێشانه‌ ستراتیجییانه‌شدا، نامۆ نیه‌ كاتێك به‌رپرسێكی ئێران ده‌ڵێت، وڵاته‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی گرتووه‌ به‌سه‌ر چوار پایته‌ختی عه‌ره‌بیدا. ته‌نانه‌ت گه‌مارۆدانه‌كه‌ی قه‌ته‌ر-یش، كه‌ هه‌رسێ وڵات سعودییه‌-ئیمارت - به‌حرێن له‌سه‌ری ڕێكه‌وتن، واش بیریان لێده‌كرده‌وه‌ ئه‌و پرسه‌ له‌ چوارچێوه‌ی كه‌نداو ده‌رناچێت، ئه‌وه‌نده‌ی نه‌برد بووه‌ پرسێكی هه‌رێمیی‌و ئه‌ویش به‌ سوودی ئێران شكایه‌وه‌. دژێتی ئێران بۆ ئه‌و بڕیاری گه‌مارۆیه‌‌و كردنه‌وه‌ی سنوری فڕۆكه‌وانی خۆی به‌ڕووی قه‌ته‌ردا، له‌پاڵ دوودڵی عوممان‌و كوێت له‌ جوڵه‌ دوژمنێتییه‌كه‌ی سعودییه‌، دۆخێكی دۆستایه‌تی له‌ نێوان ئێران‌و هه‌ریه‌ك له‌ دۆحه‌‌و كوێت‌و مه‌سقه‌ت هێنایه‌ ئاراوه‌.
به‌ڵام له‌ ئێستا پێده‌چێت ئێران ڕووبه‌ڕووی ژینگه‌یه‌كی نوێ ببێته‌وه‌، له‌ ستراتیجی هه‌رێمیی‌و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانیدا، ئه‌مه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌ نا كه‌ دوژمنه‌ هه‌رێمییه‌كانی ئێران، وه‌ك ئیمارات‌و سعودییه‌ له‌ دۆخێكی له‌وه‌ی ئێران باشتردان، به‌ڵكوو ئاماژه‌كان ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نن ، كه‌ فراوانخوازییه‌ هه‌رێمییه‌كانی ئێران سنوری هێزی خودیی ئه‌و وڵاته‌ی تێپه‌ڕاندووه‌. تێكئاڵانی ئامانجه‌كانی ئێران‌و ڕووسیا-ش له‌ سوریادا له‌لایه‌ك، بڕیاره‌كه‌ی ترامپ-یش بۆ كشانه‌وه‌ له‌ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ له‌لایه‌كی دیكه‌، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ شێوازێكی چاوه‌ڕوان نه‌كراو ده‌روازه‌ی قه‌یرانێكی ئالۆز له‌ كه‌نداو واڵا ببێت، كه‌ ئێران له‌ چه‌قی ئه‌و قه‌یرانه‌دایه‌.
قه‌یرانی ناوچه‌ی كه‌نداو‌و ده‌ورووبه‌ری:
ئه‌مریكا به‌ پاڵپشتی چه‌ند وڵاتێكی ئه‌وروپی، تاوانی هێرشه‌كه‌ی 13/ئایار/2019 بۆسه‌ر چوار كه‌شتییه‌كه‌ی نزیك به‌نده‌ری فوجه‌یره‌ خسته‌ ئه‌ستۆی ئێران، كه‌ دوو له‌و كه‌شتییانه‌ سعودیی بوون، تاوانی هێرشكه‌ی 13/حوزه‌یران-یش بۆ سه‌ر دوو كه‌شتی دیكه‌ له‌ كه‌نداوی عوممان، كه‌ یه‌كێكیان هی كۆمپانیایه‌كی نه‌رویجییه‌‌و ئه‌وی دیكه‌یان كۆمپانیایه‌كی ژاپۆنی، به‌ هه‌مان شێوه‌ خرایه‌ ئه‌ستۆی ئێران، شایه‌نی باسه‌ له‌هه‌ردوو هێرشه‌كه‌دا، ئامڕازی ته‌قاندنه‌وه‌ی ئاڵۆزی وه‌ها به‌كارهاتووه‌، پێناچێت گروپه‌ تیرۆرستییه‌كان بتوانن ببنه‌ خاوه‌نی یاخود ده‌ستی به‌سه‌ردا بگرن. ئه‌مریكا ده‌ڵێت، چه‌ند به‌ڵگه‌ی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌مان له‌به‌رده‌ستدایه‌، كه‌ ده‌یسه‌لمێنن ئێران له‌ پشت هه‌ردوو ڕووداوه‌كه‌وه‌یه‌، ئیران-یش له‌لای خۆیه‌وه‌ به‌رپرسیاریی خۆی له‌و كاره‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، وڵاتانی دیكه‌ش له‌نێویاندا ڕووسیا داوای پشكنینی زیاتر ده‌كه‌ن پێش ئه‌وه‌ی تاوانه‌كه‌ بخرێته‌ ئه‌ستۆی ئێران.
وادیاره‌ ئێران سودمه‌ندی سه‌ره‌كی بێت له‌ هه‌ردوو ڕووداوه‌كه‌دا، كه‌ په‌یامی هه‌ڕه‌شه‌ی تێدایه‌ بۆ دوژمنه‌ هه‌رێمییه‌كانی‌و بازاڕی جیهانی‌و هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش، له‌و هه‌ڕه‌شانه‌ش په‌كخستنی ده‌ریاوانییه‌ له‌ كه‌نداوو هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ. هه‌ر لایه‌نێكیش بێت كه‌ ناوچه‌كه‌ به‌رێت به‌ره‌و لێواری مه‌رگ، دۆخه‌كه‌ هه‌ر یارمه‌تی هه‌وڵه‌كانی ئێران ده‌دات بۆ ڕزگار بوون له‌ ته‌نگانه‌ی گه‌مارۆ‌و ئه‌و سزا قورسانه‌ی، حكومه‌ته‌كه‌ی ترامپ سه‌پاندوێتی به‌سه‌ر ئێران‌و گشت ئه‌و كۆمپانیایانه‌ی مامه‌ڵه‌ی ئابوری‌و دارایی‌و بازرگانی له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن، هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری ناسه‌قامگیرییه‌ ئالۆزه‌كه‌ی كه‌نداوه‌‌و بنه‌مای ئه‌و قه‌یرانه‌شه‌، كه‌ توشی سنوره‌ ئاوییه‌كه‌ی ئه‌و ناوچه‌یه‌ هاتووه‌.
له‌ میانه‌ی هه‌نگاونانیش له‌ ڕێچكه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، دۆناڵد ترامپ له‌ ئایاری 2018دا، كشانه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌یی له‌ ڕێكه‌وتنی ئه‌تۆمی ڕاگه‌یاند، ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ی له‌ هاوینی 2015دا حكومه‌ته‌كه‌ی ئۆباما پێی گه‌شت له‌گه‌ڵ ئێراندا، وڵاتانی ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی ئه‌نجومه‌نی ئاسایش‌و ئه‌ڵمانیا-ش ڕه‌زامه‌ند بوون پێی. ده‌رباره‌ی ئه‌م بڕیاره‌ی ترامپ هه‌ندێك بۆچوونیان وایه‌، كه‌ كشانه‌وه‌ی له‌و ڕێكه‌وتنه‌ به‌مه‌به‌ستی قایلكردنی هاوپه‌یمانه‌كانی واشنتۆنه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌تایبه‌ت سعودییه‌‌و ئیسرائیل، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ پاڵنه‌ره‌كانی ترامپ ئه‌مركیی بوون، نه‌ك به‌ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ماوه‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا خواستی خۆی بۆ كشانه‌وه‌ی له‌و ڕێكه‌وتنه‌ خستبۆ ڕوو، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گۆڕه‌پانی سیاسی ئه‌و وڵاته‌ هه‌ر له‌ساتی واژۆكردنی ڕێكه‌وتننامه‌كه‌وه‌ دابه‌شبوبوو، ئه‌مه‌ش وایكرد حكومه‌ته‌كه‌ی ئۆباما نه‌توانێت ڕه‌زامه‌ندیی كۆنگرێس به‌ده‌ست بهێنێت بۆ په‌سه‌ندكردنی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌.
به‌ڵام ڕه‌نگه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، هانیان دابێت تا سنوری ئه‌و مه‌رجانه‌ فراوان بكات، كه‌ دانراون بۆ دوباره‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی دانوستانه‌كان له‌گه‌ڵ ئێراندا، له‌كاتێكدا له‌ دانوستانه‌كانی 2014دا، حكومه‌ته‌كه‌ی ئۆباما دۆسییه‌ی ئه‌تۆمیی جیاكردبۆوه‌ له‌ گشت كێشه‌كانی دیكه‌ی له‌گه‌ڵ ئێراندا، له‌ كۆتاییشدا گه‌شت به‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ی 2015 له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌و كات ئیداره‌ی ئه‌و وڵاته‌، بانگێشت كردنی بۆ دوباره‌ دانوستان ده‌رباره‌ی ڕێكه‌وتنێكی نوێ‌و چه‌ند پرسێكی دیكه‌ی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدا، له‌و پرسانه‌ش سیستمی موشه‌كه‌ ئێرانییه‌كان‌و چالاكییه‌ هه‌رێمییه‌كانی ئێران‌و هه‌ڵوێستی ئێران به‌رامبه‌ر كێشه‌ی فه‌ڵه‌ستین‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌ هێزه‌ فه‌ڵه‌ستینی‌و نافه‌ڵه‌ستنییه‌ چه‌كداره‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌.
به‌ڵام ئیداره‌ی ترامپ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتی دوای كشانه‌وه‌ی له‌ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌، ده‌ستی كرد به‌ سه‌پاندنی سزای نوێ بۆ سه‌ر ئێران، نه‌ك ته‌نها ئه‌وانه‌ی ئیداره‌كه‌ی ئۆباما له‌ ڕابردوودا سه‌پاندبوونی، به‌ڵكوو زنجیره‌یه‌ك سزای زۆر قورس، كه‌ له‌ مانگی ئایاری ئه‌مساڵدا گه‌شته‌ لوتكه‌. سزاكانی ئه‌مریكا پیشه‌سازی‌و هه‌نارده‌ی نه‌وتی ئێرانی گرته‌وه‌، زۆرێك له‌ چالاكییه‌ ئابووری‌و داراییه‌كانی دیكه‌ش، هاوكات پاسه‌وانانی شۆرشی ئێرانی‌و ژماره‌یه‌ك له‌ سه‌ركرده‌كان‌و كۆمپانیاكانیشی خسته‌ لیستی تیرۆره‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سزایانه‌ نێوده‌وڵه‌تی نین‌و سزای ئه‌مریكین، بۆیه‌ ئیداره‌كه‌ی ترامپ ده‌ستی داپڵۆسێنه‌ری بۆ ئه‌و سزایانه‌ داناوه‌، چوونكه‌ له‌پاڵ سزاكانی ئێراندا هه‌ڕه‌شه‌ی سزا له‌و ده‌وڵه‌ت‌و كۆمپانیایانه‌ ده‌كات، كه‌ سزاكانی سه‌ر ئێران ده‌شكێنن، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ بازاڕی ئه‌مركییدا هه‌یه‌.
له‌وكاته‌شی ئابووری جیهان له‌ سستییه‌كی ڕێژه‌ییدایه‌، له‌لایه‌ك به‌هۆی ناسه‌قامگیرییه‌كانی ئه‌وروپا‌و له‌لایه‌كی دیكه‌ به‌هۆی جه‌نگه‌ ئابوورییه‌كه‌ی ئه‌مریكا‌و چینه‌وه‌، ئه‌وا كشانه‌وه‌ی نه‌وتی ئێرانی له‌بازاڕدا، واتا به‌رزبوونه‌وه‌یه‌كی به‌هێز له‌ نرخی سه‌رچاوه‌كانی وزه‌دا. به‌ڵام سعودییه‌، كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ر‌و سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی نه‌وته‌ له‌جیهاندا، پاڵپشتی بڕیاره‌كه‌ی ئه‌مریكای كرد، به‌ڵێنیشی دا قه‌ره‌بووی ئه‌و كه‌لێنه‌ بكاته‌وه‌، كه‌ كشانه‌وه‌ی نه‌وتی ئێران ده‌یهێنێته‌ ئاراوه‌. له‌ڕاستیدا هه‌ر ئه‌وه‌ش ڕوویدا، چوونكه‌ له‌ ئایاری 2019ه‌وه‌، نه‌ك هه‌ر نرخی نه‌وت له‌ ئاستی خۆیدا ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو كه‌مێكیش هاتۆته‌وه‌ دواوه‌، بۆیه‌ نرخه‌كانیش یه‌رز بوونه‌وه‌ی به‌هێزی به‌خۆوه‌ نه‌بینی، ته‌نها دوای هێرشه‌كانی كه‌نداوی عوممان نه‌بێت له‌ 13/ حوزه‌یران/2019دا، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌به‌رز بوونه‌وه‌یه‌كی كاتی ده‌بینرێـت.
گومانی تێدا نیه‌، كه‌ ترامپ جه‌نگی ناوێت له‌گه‌ڵ ئێراندا، ته‌نانه‌ت پێكدادانیكی سه‌ربازی سنورداریش، چوونكه‌ سه‌پاندنی ئه‌و سزایانه‌ له‌لایه‌ن ترامپه‌وه‌، به‌ئامانجی زه‌بری ڕووخێنه‌ره‌ له‌ ئابووری ئێران، ئه‌و ئابووریه‌ی زامه‌كانی له‌ كاتی واژۆ كردنی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ی 2015دا هێشتا ساڕیژ نه‌بوبوو، ئه‌و سزایانه‌ تاكه‌ گره‌نتییه‌ تا چۆك به‌ ئێران دابدات‌و سه‌رله‌نوێ په‌لكێشی بكات بۆ دانوستانه‌كان. به‌ڵام هه‌نگاوی پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ له‌ ڕێكه‌وتنه‌كان‌و مه‌رجه‌كانی واشنتۆن بۆ دانوستان، مایه‌ی سوكایه‌تییه‌ بۆ ئێران، سه‌رانی ئه‌و وڵاته‌ش ده‌ڵێن قایلبوون به‌و مه‌رجانه‌، واتا دروست بوونی كه‌لێنێك له‌ دیدی ڕژێمی ئێرانی به‌رامبه‌ر خۆی‌و پێگه‌ هه‌رێمیی‌و ئه‌و هه‌ژمونه‌ش كه‌وا ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ به‌گه‌له‌كه‌یه‌وه‌. ده‌ی ئایا چۆن ئێران له‌و قه‌یرانانه‌ ده‌ربازی ده‌بێت؟ واتا له‌لایه‌ك قه‌یرانی سزاكان كه‌ بۆته‌ هۆی داڕمانی دۆخی ئابووری‌و دارایی وڵاته‌كه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌ گرانی قایلبوون به‌ مه‌رجه‌كانی دوباره‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی دانوستان كردن.
  ئێران به‌دیدێكی ئه‌رێنییه‌وه‌ ڕووانییه‌ ڕاگه‌یه‌ندنه‌كه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپا، ده‌رباره‌ی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی كشانه‌وه‌ تاكلایه‌نه‌كه‌ی ئه‌مریكا له‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌‌و سه‌پاندنی سیستمێكی نوێ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری‌و داراییه‌كان له‌گه‌ڵ ئێراندا. به‌ڵام ئه‌وروپا تا ئێستا هیچ هه‌نگاوێكی كرداری له‌ ده‌ستنیشان كردنی ڕێگایه‌كی جێگره‌وه‌ نه‌ناوه‌، به‌ڵكو گومانیش ده‌كرێت بتوانێت ئه‌و ڕێگایه‌ بدۆزێته‌وه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ئه‌وروپییه‌كان دژێتی خۆیان ده‌رخست بۆ ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ی ئێران ده‌رباره‌ی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆم، كه‌ ئێران وه‌ك فشارێك به‌كاری ده‌هێنێت بۆسه‌ر هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان تا پارێزگاری له‌ ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی 2015 بكه‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌شی ئه‌و دوو هه‌نگاوه‌ی ڕابردوو هیچ ده‌رچه‌یه‌ك ناخه‌نه‌ قه‌یرانه‌كه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌مریكا‌و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ ناوچه‌كه‌دا، به‌پرسیارێتی په‌ككه‌وتنه‌ ڕانه‌گه‌یندراوه‌كه‌ی چالاكی ده‌ریاوانی كه‌نداو ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی ئێران.
حكومه‌تی ئه‌مریكا ده‌ڵێت، به‌ڵگه‌یان ده‌رباره‌ی هه‌ڵكشانی چالاكییه‌كانی ئێران له‌ كه‌نداو به‌ده‌ست هێناوه‌، بۆیه‌ هێزه‌كانیان له‌ ناوچه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو چڕكردۆته‌وه‌، وه‌ك هێنانی كه‌شتی فڕۆكه‌ هه‌ڵگر‌و كه‌شتی پێشكه‌ش كردنی فریاگوزاری پزیشكی خێرا‌و دوو بنكه‌ی بۆمبی ستراتیجیی. هاوكات ته‌قینه‌وه‌كانی ناوچه‌ی فوجه‌یره‌-ش، پاساوێكی دیكه‌ی دایه‌ ئه‌مریكا بۆ چڕكردنه‌وه‌ هێزه‌كه‌ی له‌و ناوچه‌یه‌دا. به‌پێی ڕاپۆرته‌كانی 15/حوزه‌یران/2019-ش، كه‌ (نیۆرك تایمز) بڵاوی كردۆته‌وه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات دوای ئه‌وه‌ی زانیارییه‌كان ده‌رباره‌ی هێرشه‌كانی كه‌نداوی عوممان گه‌شتن، كۆبوونه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئاستی باڵا گوزه‌را، له‌نێوان به‌پرسانی به‌گری‌و ده‌ره‌وه‌دا، بۆ تاوتوێكردنی داواكه‌ی فه‌رمانده‌ی ناوه‌ندیی، كه‌ به‌پرسه‌ له‌ كاره‌كانی كه‌نداو‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، تا بیست هه‌زار سه‌ربازی دیكه‌ بخرێته‌پاڵ ئه‌و هێزه‌ی له‌ كه‌نداوه‌، به‌مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی ئێران. به‌ڵام له‌ كۆتاییدا ئه‌مریكا ته‌نها ڕه‌زامه‌ندیدا له‌سه‌ر زیادكردنی هه‌زار سه‌رباز، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی ڕه‌ت كردنه‌وه‌ی ئه‌و دیده‌ی ده‌ڵێت، ڕه‌نگه‌ ئه‌مریكا نیازی گۆڕینی ڕژێمی ئێرانی هه‌بێت.  
تا ئێستا هیچ به‌ره‌و پێشچوونێكی به‌رچاو له‌ نێوه‌ندگیرییه‌كانی وڵاتان بۆ دامركاندنه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان له‌ كه‌نداو به‌دیناكرێت، جا ئه‌وه‌ی عێراق‌و قه‌ته‌ر‌و ژاپۆن بێت، كه‌ به‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌مریكا ئه‌نجامیاندا، یاخود نێوه‌ندگیری هه‌ر لایه‌نێكی دیكه‌ بێت. واتا هیچ كام له‌و لایه‌نانه‌ تا ئێستا كلیلی قوتار كردتنی ئێرانی له‌ قه‌یرانی سزاكان‌و گۆڕینی مه‌رجه‌كانی دانوستان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌. قه‌یرانه‌كه‌ش له‌ ئێستادا له‌لایه‌ن ئه‌مریكا‌و ئێران-یشه‌وه‌، به‌قۆناغی دووباره‌ ڕێكخستنه‌وه‌ی پێگه‌دا تێده‌په‌ڕێت، چوونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ ئێران ناتوانێت قایل بێت به‌ به‌رده‌وام بوونی سزا‌و گه‌مارۆكان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ، له‌لایه‌كی دیكه‌ش به‌پێویستی ده‌زانێت قه‌یرانه‌كان دور له‌ شه‌ڕ بگه‌یه‌نێته‌ به‌رزترین ئاست، تا فشار بخاته‌ سه‌ر حكومه‌ته‌كه‌ی ترامپ، بۆئه‌وه‌ی مه‌رجه‌كانی دانوستان بگۆڕێت، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا جه‌ختی له‌سه‌ر به‌رپرسیارێتی ئێران كرده‌وه‌ له‌ هێرشه‌كانی فوجه‌یره‌‌و كه‌نداوی عومماندا، پێویسته‌ ئاماده‌بێت له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر هه‌وڵێكی ئێران بۆ په‌كخستنی ده‌ریاوانی له‌ كه‌نداودا، به‌جۆرێك ئه‌و ئاماده‌كاریی‌و په‌رچه‌كرداره‌ نه‌بێته‌ هۆی هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕێك، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ ده‌رهاویشته‌‌و ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌ستنیشان بكرێت.
له‌قبوونی پێگه‌ له‌ سوریادا:
ئه‌و كاته‌ی ئێران له‌ بری به‌شار ئه‌سه‌د، داوای له‌ ڕووسیا كرد تا ده‌ستێوه‌ردانی ڕاسته‌خۆی سه‌ربازی بكات له‌ سوریادا، ڕه‌چاوی ئه‌وه‌ی نه‌كردبوو، كه‌ ڕوسیا له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ ته‌نها وه‌ك ئامڕازێك كار بكات، بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی ناكۆییه‌ ناوخۆییه‌كان ده‌رباره‌ی ئاینده‌ی وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان. له‌سه‌ره‌تاشه‌وه‌ پاڵنه‌ره‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ ئێران‌و ڕووسیا جیاواز بوون، بۆ ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی له‌ سوریادا، ئاشكراش بوو كه‌ بابه‌ته‌كه‌ ته‌نها دۆزێكی كاتییه‌ پێش ئه‌وه‌ی له‌ شێوه‌ی پرسێكی سیاسی‌و دیدی پێكهێنانی ئاینده‌ی سوریادا خۆی بنوێنێت.
له‌ 26/ نیسان/2019دا ، ڤالێری گراسیمۆڤ سوپاسالاری ڕووسیا وتی، پاڵپشتییه‌ سه‌ربازییه‌كانی مۆسكۆ نه‌یهێشت سوریا له‌ ژێر گورزی گروپه‌ چه‌كداره‌كاندا دابڕمێت، له‌و كاته‌شی ڕژێمی ئه‌و وڵاته‌ هه‌ژمونی ته‌نها به‌سه‌ر 10%ی خاكی سوریادا هه‌بوو، ئه‌گه‌ر پاڵپشتی ئاسمانیی ڕووسیا نه‌بوایه‌، له‌ ماوه‌ی مانگێك بۆ مانگ‌و نیوێكدا ئه‌و ڕژێمه‌ ده‌ڕووخا. 
هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه‌ی گیراسیمۆڤ ڕاسته‌، چوونكه‌ سه‌ره‌ڕای تێهه‌ڵچونی پاسه‌وانانی شۆڕش‌و حیزبوڵڵا له‌ دوای 2012ه‌وه‌، هه‌روه‌ها پاڵپشتی میلیشیا شیعه‌ جیاوازه‌كانیش، كه‌ ئێران ڕامی كردبوون، له‌پاڵ ئه‌سه‌ددا، ئه‌و ڕژێمه‌ له‌ هاوین‌و سه‌ره‌تای پایزی 2015دا هاتبۆ لێواری مه‌رگ. بۆیه‌ پاڵپشتییه‌ فراوانه‌ ئاسمانییه‌كه‌ی ڕوسیا‌و سه‌دان ڕاوێژكاری ئه‌و وڵاته‌ له‌ سوریادا نه‌بوونایه‌، ئاینده‌ی ئه‌و وڵاته‌ به‌ڕاده‌یه‌كی زۆر جیاواز ده‌بوو. به‌ڵام لێره‌دا پرسیارێك دێته‌ پێشه‌وه‌: ئایا بۆچی گیراسیمۆڤ وای وت؟ یاخود، بۆچی ئه‌و قسانه‌ی دوای ئه‌م هه‌موو كاته‌ له‌ شه‌ڕی ناوخۆی سوریا دركاند؟ گیراسمۆڤ پێویستی به‌وه‌ نیه‌ ڕۆڵی وڵاته‌كه‌ی وه‌بیر به‌شار ئه‌سه‌د بهێنێته‌وه‌، هاوكات هیچ ئاماژه‌یه‌كیش نیه‌، بڵێت ئه‌سه‌د سیاسه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی له‌ ڕوسیا گرتۆته‌به‌ر، به‌ڵام پێده‌چێت سوپاسالاری ڕووسیا بییه‌وێت ڕاستی پێشهاته‌كانی پرسی سوریا بیر ئێرانی هاوپه‌یمان بهێنێته‌وه‌، له‌وكاته‌ی ئاڵۆزییه‌كان له‌نێوان هه‌ردوولای هاوپه‌یمان له‌سوریادا به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌چێت.
سه‌ره‌ڕای بوونی بنكه‌یه‌كی ده‌ریایی ڕووسی له‌ كه‌ناره‌كانی سوریا-شدا، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ پاڵپشتی كه‌شتیگه‌لی ڕووسی له‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاستدا، به‌ڵام سوریا پێویستییه‌كی ستراتیجیی زیندوو نیه‌ بۆ ڕووسیای دوای یه‌كێتی سۆڤێت، چوونكه‌ سوریا له‌ ئه‌ندێشه‌ی سیاسیی رووسیادا هاوتای جۆرجیا یاخود ئۆكرانیا ته‌نانه‌ت ئازربایجان-یش نیه‌، هیچ كاتیش ڕووسیا سه‌رسامی به‌شار ئه‌سه‌دی هاوپه‌یمانی‌و ته‌نانه‌ت سیاسه‌ته‌كانیشی نه‌بووه‌، به‌ڵكو ڕووسیا به‌ هۆكاری دیكه‌ پێینایه‌ سوریاوه‌، كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ داڕمانی لێكتێگه‌شتنی ڕووسیا-ئه‌مریكا له‌ ماوی ئیداره‌ی دووه‌می ئۆبامادا، هاوكات به‌هۆی ئه‌و زیانه‌ گه‌ورانه‌ی به‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی كه‌وت، له‌و ناوچانه‌ی به‌ وه‌سفی خۆی ناوی لێناون (ناوچه‌ ده‌ره‌كییه‌ نزیكه‌كان). 
چوونكه‌ ده‌رچوونی ئۆكرانیا له‌ بازنه‌ی هه‌ژموونی مۆسكۆ، به‌ هه‌موو ئه‌و ئاماژانه‌شی هه‌ڵیده‌گرێت ده‌رباره‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی‌و هزری گه‌لی ڕوسیا، هاوكات له‌گه‌ڵ له‌ده‌ستدانی ڕێژه‌یی جۆرجیا‌و فراوانبوونی بازنه‌ی ناتۆ بۆ لێواری سنوره‌كانی ڕووسیا، بڵاو كردنه‌وه‌ی سیستمی دژه‌ موشه‌ك-یش له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ له‌ هاوسێ ئه‌وروپییه‌كانی ڕووسیا‌و له‌ توركیا-شدا، وای له‌ پۆتین كرد بۆ دۆسییه‌ی دیكه‌ بگه‌ڕێته‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا، له‌و دۆخه‌شدا سوریا بووه‌ دیارییه‌كی ئاسمانیی بۆ ڕووسیا، چوونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌وكاته‌دا سوریای وه‌ك پاڵنه‌رێك ده‌بینی، بۆ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی دانوستانه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا ده‌رباره‌ی ئۆكرانیا، به‌مه‌به‌ستی پته‌وكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی ڕووسیا له‌گه‌ڵ گه‌لی ئه‌و وڵاته‌دا، هه‌روه‌ها ڕووسیا ده‌یویست له‌ ڕێی ده‌ست تێوه‌ردانی له‌ سوریادا ببێته‌وه‌ لایه‌نێكی سه‌ره‌كی له‌ نه‌خشه‌ی هێز له‌ جیهاندا. به‌ڵام ئه‌مریكییه‌كان له‌لای خۆیانه‌وه‌ دڵخۆش بوون به‌ ده‌ستێوه‌ردانه‌كه‌ی ڕووسیا له‌ پرسی سوریادا، ئه‌وان لایه‌نه‌ ئه‌رێنییه‌كه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌یان ڕه‌چاوكرد، كه‌ به‌شداری ڕووسیا بوو له‌به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی داعشدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سوریا-ش هه‌رگیز له‌ نێو چوارچێوه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیجییه‌كانی ئه‌مریكادا نه‌بووه‌، بۆیه‌ ئه‌مریكا ده‌ستێوه‌ردانه‌كه‌ی ڕووسیای وه‌ك هۆكارێك بۆ دانوستان نه‌بینی.
هه‌رچی پاڵنه‌ره‌كانی ئێران-یشه‌ بۆ ده‌ست وه‌ردانه‌ نێو سوریاوه‌ زۆر جیاوازن، له‌لایه‌كه‌وه‌ ئه‌و پێشینه‌ی مێژوویی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ رژێمه‌كه‌ی بنه‌ماڵه‌ی ئه‌سه‌ددا، خواستی ئێران-یشه‌ بۆ پاراستنی هه‌ژموونی خۆی له‌ لوبنان‌و عێراقدا، هه‌روه‌ها به‌مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی زۆرترین كارت بۆ ئه‌و ساته‌ی دانوستان له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا ده‌ست پێده‌كاته‌وه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ئێران له‌وه‌ ده‌ترسێ سوریا بكه‌وێته‌ نێو بازنه‌ی هه‌ژموونی توركیا‌و سعودییه‌وه‌، چونكه‌ ڕیاز‌و ئه‌نقه‌ره‌ خاوه‌نی كاریگه‌ری گه‌وره‌ بوون به‌سه‌ر ئۆپۆزسیۆنی چه‌كدار‌و بێ چه‌كی سورییه‌وه‌.
له‌ ساڵی ڕابردووشدا به‌ڕوونی ده‌ركه‌وت، كه‌ ته‌رازووی كێبڕكێكان له‌ سوریادا به‌ شێوه‌یه‌كی ڕووله‌زیاد به‌لای مانه‌وه‌ی رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌ددا كه‌چ ده‌بێت، چوونكه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ڕژێمه‌كه‌ جه‌نگه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆنی وڵاته‌كه‌یدا یه‌كلایی نه‌كرده‌وه‌، سیاسه‌تێكیشی نه‌دۆزییه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی شه‌رعییه‌تی به‌رده‌وام بوونی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی له‌ خاكی سوریادا به‌ره‌و فراوانبوون چوو، بوونیشی له‌و خاكه‌دا هه‌ڕه‌شه‌ی له‌سه‌ر نه‌ما. بۆیه‌ لێره‌دا ئامانجه‌كانی ڕووسیا‌و ئێران ته‌ماوی بوون. هێزی چه‌كداری ئێران-یش له‌ سوریادا سه‌رچاوه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ ئاسایشی ئیسرائیل، ئه‌مه‌ش باڵنه‌ر بوو تا ئیسرائیل، كه‌ هێزێكه‌ ڕووسیا ده‌یه‌وێت دڵی ڕابگرێت، بێته‌ نێو دۆخه‌كه‌ی سوریاوه‌‌و خاڵی چڕبوونه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئێران بكاته‌ ئامانج. هاوكات ده‌رچوونی ئێران له‌ سوریا بۆته‌ مه‌رجێكی ڕوون، بۆ پێشكه‌شكردنی هاریكاری له‌لایه‌ن ئه‌مریكا‌و ئه‌وروپا‌و وڵاتانی كه‌نداو-یش له‌ بونیادنانه‌وه‌ی سوریادا(تێچووی ئه‌و بونیادنانه‌وه‌یه‌، به‌ 250 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت) كه‌ بۆته‌ نیمچه‌ وێرانه‌. مۆسكۆ-ش پێیوایه‌ كه‌ كێشه‌ی سوریا به‌بێ هه‌ماهه‌نگی سیاسی چاره‌ ناكرێت، هاوكات ئێران-یش هانی ئه‌سه‌د ده‌دات، كه‌ گرژ بێت‌و به‌ڕاستی هه‌وڵی دانوستان له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆنی وڵاته‌كه‌ی نه‌دات.
له‌ 27/شوباتی ڕابردوودا بنیامین ناته‌نیاهۆ سه‌رۆكی حكومه‌تی ئیسرائیل، له‌ میانه‌ی سه‌ردانێكیدا بۆ مۆسكۆ، وتی: له‌گه‌ڵ پۆتین ڕێكه‌وتوون له‌سه‌ر پێكهێنانی لیژنه‌یه‌ك بۆ تاوتوێكردنی چۆنێتی وه‌ده‌رنانی ئێران‌و میلیشیاكانیی له‌ سوریا. سه‌ره‌ڕای ئه‌و لێدوانه‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌ی ناته‌نیاهۆ، مۆسكۆ له‌لای خۆیه‌وه‌ هیچ ڕوونكردنه‌وه‌ یاخود به‌درۆ خستنه‌وه‌یه‌كی نه‌دا. به‌دڵنیاییشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئیسرائیل ده‌یان هێرشی كردۆته‌ سه‌ر بنكه‌كانی هێزی سه‌ربازی ئێران له‌سوریادا، به‌ڵام بنكه‌ی به‌رگری ئاسمانیی ڕووسیا له‌ سوریادا، له‌ هیچ كام له‌و هێرشانه‌دا نه‌خراوه‌ته‌ كار، به‌ڵكو گومانیش ده‌كرێت پێش هێرشه‌كانی ئیسرائیل، ڕووسیا ده‌رباره‌ی سروشتی ئه‌و هێرشانه‌ ئاگادار بكرێته‌وه‌.
له‌ ماوه‌ی مانگی نیسانی ڕابردووشدا، چه‌ند ڕاپۆرتێك ئاشكرایان كرد، كه‌ ڕووسیا كار ده‌كات بۆ په‌ڕوباڵكردنی مارهیر ئه‌سه‌دی برای سه‌رۆكی سوریا، به‌وپێیه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی له‌گه‌ڵ ئێراندا هه‌یه‌، هاوكات چه‌ندین پێكدادانیش له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی سوریا ڕوویداوه‌، له‌ نێوان ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ی سه‌ر به‌ ئێرانن‌و ئه‌وانه‌ی له‌لایه‌ن ڕووسیاوه‌ پاڵپشتی ده‌كرێن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئێران-یش هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی جیاوك ده‌دات له‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت‌و كانزاكاری له‌ سوریادا، به‌مه‌به‌ستی قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ئه‌و زیانانه‌ی له‌ ئاكامی پاڵپشتی كردنی ڕژێمی ئه‌سه‌د به‌ریكه‌وتووه‌، به‌ڵام سه‌رمایه‌داره‌كانی سوریا، له‌ نێویشیاندا ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌ویان له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی ئه‌سه‌ددا هه‌یه‌، ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ڕووسیا ده‌كه‌ن‌و به‌ شێوازێكی زبریش باس له‌ پێویستی ده‌رچوونی ئێران له‌ وڵاته‌كه‌یان‌و به‌ستنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ وڵاتانی عه‌ره‌بیی‌و كه‌نداودا ده‌كه‌ن.
له‌ ئایاری 2019دا ئێران هه‌وڵی بونیادنانی هه‌ماهه‌نگیدا، له‌گه‌ڵ توركیادا به‌مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی فشاره‌كانی ڕووسیا، به‌ڵام توركیا كه‌ هه‌نگاوی به‌رچاوی له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ڕووسیا بڕیوه‌، جا به‌هۆی دۆخی سوریاوه‌ بێت یاخود هۆكاری دیكه‌، له‌وه‌ڵامدا وتی ئێران زۆر دره‌نگ كه‌وتووه‌ له‌و هه‌وڵانه‌یدا، چوونكه‌ ساڵانێك ئه‌و خۆی لاده‌دا له‌ پێشنیاره‌كانی توركیا بۆ به‌دیهێنانی هه‌ماهه‌نگی نێوانیان له‌سوریادا. هه‌رچه‌نده‌ ئێران گرنگی ده‌دات به‌ هه‌ڵوێستی ئه‌سه‌د، كه‌ ئایا په‌یوه‌ندییه‌كی ستراتیجی قوڵ له‌گه‌ڵی ده‌به‌ستێت، یاخود ئه‌و ئێران وه‌ك بارێكی گران به‌سه‌ر ڕژێمه‌كه‌یی‌و ئاینده‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یه‌وه‌ ده‌بینێت، به‌ڵام ئێران خاوه‌نی هه‌ژموونێكه‌ له‌ سوریادا له‌ولا په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌سه‌ده‌وه‌، له‌تواناشیدایه‌ زیان له‌ پێگه‌ی ڕووسیا بدات، ئه‌گه‌ر بێتو ناكۆكییه‌كانی نێوانیان بگاته‌ ئاستێك، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی تاران له‌ سوریا بكات.
كۆتایی قۆناغێك‌و سه‌ره‌تایی یه‌كێكی دیكه‌:
ئه‌و دۆخی دژێتیكردنه‌ ستراتیجییه‌ی ئێران ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌، كه‌ به‌رده‌وام له‌ ئاڵۆزبوونیشدایه‌، واتای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت هه‌ژموونی هه‌رێمیی ئه‌و وڵاته‌ له‌ شه‌وو ڕۆژێكدا له‌ناو ده‌چێت، چوونكه‌ هێزێك  بتوانێت فراوانبوونی هه‌رێمیی له‌و جۆره‌ به‌ده‌ست بهێنێت، جا ئه‌گه‌ر هێزێكی مامناوه‌ندی وه‌ك ئێران-یش بێت، كه‌ سیستمێكی ئایدۆلۆجی پته‌و حوكمی ده‌كات، له‌ڕووی ستراتیجییه‌وه‌ به‌ خێرایی‌و له‌ناكاو كۆتایی پێنایه‌ت.
هه‌ردوولا ئه‌مریكا‌و ئێران-یش خۆیان له‌ هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕ لاده‌دن، له‌به‌ر ئه‌و هۆكارانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ مه‌ترسیی ئاكامه‌كانی شه‌ڕه‌كه‌وه‌، هاوكات ئێران چه‌ند ده‌یه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ سزاكانی ئه‌مریكادا ده‌ژی‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاماژه‌ بۆ بوونی مه‌ترسیی كه‌وتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایی جه‌ماوه‌ری فراوان له‌و وڵاته‌دا نیه‌، به‌ڵكو ڕژێمه‌كه‌ی باوه‌ڕی ته‌واوی به‌ تواناكانی خۆی هه‌یه‌، له‌ جڵه‌وگرتن‌و كۆتایی هێنان به‌هه‌ر ئۆپۆزسیۆنێكی ناوخۆیی، له‌ ڕابردووشدا هیچ وڵاتێكی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێش ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی، ڕووبه‌ڕووی ناڕه‌زایی وه‌ك ئه‌وه‌ی ساڵی 2009ی ئێران نه‌بۆوه‌، به‌ڵام ئه‌و وڵاته‌ به‌و په‌ڕی توانستی ئه‌منییه‌وه‌ كۆتایی به‌و ناڕه‌زاییانه‌ هێنا.
هه‌رچی دۆخی ئێران-یشه‌ له‌ سوریادا، كه‌ په‌یوه‌ستی پته‌وی به‌ هه‌ژموونی ئه‌و وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ لوبنان‌و عێراقدا، ئه‌وا ته‌نها له‌ بوونی سه‌ربازیدا كۆنه‌بۆته‌وه‌، به‌ڵكو ئێران سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ پته‌وكردنی هه‌ژموونی ئابووری‌و ڕۆشنبیری‌و تایه‌فی‌و ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندیش له‌گه‌ڵ ده‌زگاكانی حكومه‌تی سوریادا، بۆیه‌ ناچاریی ئێران به‌ ده‌رچوونی له‌ سوریا له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌، واتای ئه‌وه‌نیه‌ هه‌ژموونی له‌و وڵاته‌ كۆتایی دێت.
بێگومان سه‌رله‌به‌ری ئه‌م بۆچوونانه‌ ڕاستن، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ مه‌ترسی كه‌وتنه‌ جه‌نگ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا یاخود سعوودیه‌دا، ئێران له‌ مه‌ترسی سزا قورسه‌كان دورناخاته‌وه‌، توانای مانه‌وه‌ی ڕژێمی ئه‌و وڵاته‌ش واتای ڕزگار بوون له‌ كاریگه‌رییه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌و سزایانه‌ به‌سه‌ر دۆخی ئابووری‌و دارایی ئێرانه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رچاوی به‌سه‌ر نرخی دراوو بازاڕی ئه‌و وڵاته‌وه‌ هه‌بووه‌. چوونكه‌ داكشانی توانا دارایی‌و ئابوورییه‌كانی ئێران، ده‌بێته‌ مایه‌ی كه‌مبوونه‌وه‌ی تواناكانی له‌ به‌ستنی پڕۆژه‌كانی هه‌ژموونی ده‌ره‌كیدا، له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانی ئێستای‌و ئه‌وانه‌ش كه‌ پێده‌چێت ببنه‌ هاوپه‌یمانی له‌و ناوچانه‌ی كردوێتێ ئامانجی هه‌ژموونی خۆی.
یه‌كێك له‌ ئه‌نجامی سزاكانیش به‌سه‌ر ئێرانه‌وه‌، ده‌كرێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ عێراقدا ببینرێت، چوونكه‌ ئێران ده‌مڕاستی گۆڕه‌پانه‌ سیاسییه‌كه‌ی عێراق بوو، به‌ڵام ئه‌مڕۆ سیاسه‌تمه‌داره‌ عێراقییه‌كان هه‌ست به‌ پێویستی زۆری ئێران ده‌كه‌ن بۆ عێراق، كه‌ ڕه‌نگه‌ ببَته‌ گۆڕه‌پانی چڕبوونه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ سزاكان، ئه‌وان ئێران له‌م قه‌یرانه‌دا وه‌ك بارێكی قورس به‌سه‌ر وڵاته‌كه‌یانه‌وه‌ ده‌بینن، ئه‌مه‌ش پێگه‌ی ئه‌و هێزانه‌ پته‌و ده‌كات كه‌ بانگه‌وازی مانه‌وه‌ی عێراق له‌ده‌ره‌وه‌ی ناكۆكییه‌كان‌و پاراستنی بێلایه‌نی‌و لانه‌دان به‌لای هیچ كام له‌لایه‌نه‌كانی ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌ن. هاوكات تواناكانی ئێران-یش له‌ پێشكه‌شكردنی پاڵپشتی دارایی‌و ئابووری به‌ سوریا گومان لێكراوه‌، ئه‌و جۆره‌ پاڵپشتییه‌ش له‌ پاڵ لایه‌نی سه‌ربازیدا دیوی دووه‌می هاوكێشه‌ی ملكه‌چ بوونی دیمه‌شق بوو بۆ تاران.
بڕ‌و فراوانیی هه‌ژموونی ئێران له‌ سوریادا هه‌رچه‌ندیش بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێران ناچاری كشانه‌وه‌ی سه‌ربازی بێت له‌و وڵاته‌، ئه‌وا زۆر لایه‌ن له‌ نێویشیاندا ڕژێمی سوریا-ش، وای ده‌بینن ئێران له‌به‌رامبه‌ر ئیسرائیلدا به‌زیوه‌‌و له‌وه‌ش لاوازتر بووه‌ به‌ره‌نگاری فشاره‌كانی ڕووسیا ببێته‌. له‌ دۆخی له‌و جۆره‌شدا، ئه‌و لایه‌نانه‌ی دژی ئێرانن له‌ نێو ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌ددا زیاتر ده‌نگیان زۆڵاڵ ده‌بێت‌و سه‌رله‌به‌ری ڕژێمه‌كه‌ش زیاتر ئازاد ده‌بێت له‌ بڕیارداندا، له‌نێو ئه‌و بڕیارانه‌شدا ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ هه‌ژموونی ئێران له‌و وڵاته‌دا. كێشه‌یه‌كی دیكه‌‌و زۆر مه‌ترسیداریش له‌و ناوچانه‌دایه‌، كه‌ ئێران فراوانبوونی ستراتیجیی تێدا ده‌كات، چوونكه‌ ئه‌و نه‌ك له‌لای گشت خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌  به‌ڵكو له‌لای هه‌ندێكیش له‌ دانیشتوانه‌كه‌ی خوازراو نیه‌، به‌ڵكو له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا توشی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریش ده‌بێته‌وه‌.
له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا، فراوانبوونه‌ ستراتیجییه‌كه‌ی ئێران له‌ ناوچه‌ هه‌رێمییه‌كاندا گه‌شته‌ ئاستێكی جیاواز له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی ڕابردوو، چوونكه‌ ئه‌م فراوانبوونه‌ی، بونیادناوه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ئایدۆلۆجی داڕێژراو‌و دیدێكی به‌رزه‌فڕ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان‌و هه‌ستی ده‌ستپێشخه‌ری له‌ قۆستنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لانه‌ی، به‌هۆی هه‌ڵه‌ی ڕكابه‌ره‌ هه‌رێمییه‌كانی‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاوه‌ بۆی هه‌ڵده‌كه‌وێت. فراوانبوونی هه‌ژموونی ئه‌و وڵاته‌ به‌ شێوه‌یه‌كه‌، كه‌ ده‌وڵه‌تی ئێرانی هاوچه‌رخ له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنێوه‌ له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو به‌خۆوه‌ی نه‌دیوه‌. هاوكات ئێران سود له‌ ئه‌زموونه‌ مێژووییه‌كانی ده‌بینێت، له‌ گه‌مارۆ‌و دابڕاندا، بۆ تێپه‌ڕاندنی سزا ئه‌مریكییه‌ قورسه‌كان. ئێران یه‌كه‌م هێزیش نیه‌ له‌ مێژوودا فراوانخوازییه‌كانی باڵ بكێشێته‌ سنورێكه‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌روو توانای كارگێڕی‌و دارایی وڵاته‌كه‌یه‌وه‌ بێت، به‌ڵام هه‌ر هێزێك درك نه‌كات، به‌ سنوری نێوان فراوانبوونی ستراتیجیی پێویست‌و ئه‌و فراوانبوونه‌ی له‌ سه‌روو تواناكانێوه‌یه‌، ئاكامه‌كه‌ی پاشگه‌زبوونه‌وه‌یه‌كی مسۆگه‌ره‌.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure