ئابووری عێراق له‌ نێوان قه‌یرانی كۆرۆنا‌و داڕمانی نرخی جیهانیی نه‌وتدا

30/07/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: 
The Center Of Making Policies For International & Strategic Studies
نوسینی: د. عه‌بدولڕه‌حمان نه‌جم مه‌شهه‌دانی


له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی قه‌یرانه‌ دارایی‌و ئابوورییه‌كان به‌شێكه‌ له‌ بونیاده‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی سستمی سه‌رمایه‌داری، یه‌كێكیشه‌ له‌ گرنگترین دیارده‌ ئابوورییه‌كان، كه‌ كاریگه‌رییه‌كی قوڵی له‌سه‌ر چالاكی ئابووری‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌م قه‌یرانه‌ی ئێستای ئابووری جیهان جیاوازه‌ له‌ گشت قه‌یرانه‌كانی پێشوو، چوونكه‌ به‌ وردبوونه‌وه‌ له‌ قه‌یرانه‌كانی 250 ساڵی ڕابردوو بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌، كه‌ هه‌موو قه‌یرانه‌كانی پێشوو له‌و خاسێته‌دا هاوبه‌ش بوون، كه‌ توشی چه‌ند به‌شێكی دیاریكراو ده‌بن‌و كاریگه‌ریشیان له‌سه‌ر چه‌ند ده‌وڵه‌تێك، یاخود چه‌ند كیشوه‌رێك ده‌بێت، نه‌وه‌ك له‌سه‌ر گشت جیهان. هه‌روه‌ها هۆكاره‌كانیش له‌ قه‌یرانێكه‌وه‌ بۆ قه‌یرانێكی دیكه‌ جیاوازن، هه‌میشه‌ بیرۆكه‌كانیش له‌ كانگای قه‌یرانه‌كه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ چاره‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆ ده‌رچوون له‌ قه‌یرانه‌كه‌، هه‌روه‌ها له‌ میانه‌ی قه‌یرانه‌كانی ڕابردوودا ئه‌و به‌شه‌ی له‌ جیهاندا زیانی به‌رنه‌ده‌كه‌وت، یارمه‌تی به‌شه‌ زه‌ره‌رمه‌نده‌كه‌ی ده‌دا، تا له‌ قه‌یرانه‌كه‌ ده‌ربچێت.
به‌ڵام ئه‌م قه‌یرانه‌ی ئێستا ته‌واو جیاوازه‌، چوونكه‌ قه‌یرانێكی تێكه‌ڵی ئابووری‌و ته‌ندروستییه‌، هیچ ده‌وڵه‌ت، یاخود شارێكیش له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا لێی به‌دور نه‌بووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌م قه‌یرانه‌ گشت پارچه‌یه‌كی جیهانی به‌ سستمه‌ سیاسی‌و ئابوورییه‌ جیاوازه‌كانیشه‌وه‌ گرتۆته‌وه‌، له‌ ئه‌نجامیشدا ئابووری جیهان ده‌خاته‌ سستییه‌كی زۆره‌وه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌م قه‌یرانه‌ توشی جومگه‌ ڕاسته‌قینه‌‌و نه‌ختینه‌ییه‌كانی ئابووری بووه‌، به‌جۆرێك بازاڕه‌ جیهانییه‌كانی وزه‌‌و بۆڕسه‌ داڕماون، زۆرینه‌ی كارگه‌كانیش له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازی‌و تازه‌پێشكه‌وتووه‌ جیاوازه‌كانی جیهاندا له‌ كاركردن وه‌ستاون. ڕه‌نگه‌ هۆكاری ئه‌م قه‌یرانه‌ گشتگیره‌ش ئه‌و جیهانگیرییه‌ بێت، كه‌ له‌ سایه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مه‌عریفی‌و ته‌كنه‌لۆجییه‌وه‌ باڵی به‌سه‌ر گشت جیهاندا كێشاوه‌، به‌جۆرێك جیهانی كردۆته‌ گوندێكی بچوكی گه‌ردوونی، كه‌ تێیدا بازاڕه‌كان (بازاڕی كار، بازاڕی شمه‌ك‌و بازاڕی سه‌رمایه‌)‌و گۆڕاوه‌كانی له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نیشتیمانیدان.
بۆ هه‌ڵوێسته‌كردنیش له‌سه‌ر ڕه‌هه‌ند‌و لێكه‌وته‌كانی ئه‌م قه‌یرانه‌ به‌سه‌ر عێراقه‌وه‌، پێویسته‌ قه‌یرانه‌كان‌و ڕاده‌ی كاریگه‌رییان به‌سه‌ر ئابووری عێراق‌و ڕێگاكانی سنوردار كردنی كاریگه‌رییه‌كانیان شرۆڤه‌ بكه‌ین:
یه‌كه‌م: قه‌یرانی ته‌ندروستی: قه‌یرانی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا (كۆڤید-19)‌و كاریگه‌رییه‌كانی به‌سه‌ر ئابووری عێراقه‌وه‌.
دووه‌م: قه‌یرانی داڕمانی نرخی نه‌وت له‌ مانگی ئازار/2020دا.
سێیه‌م: داڕمانی نرخه‌ جیهانییه‌كانی نه‌وت‌و كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر ئابووری عێراق.
چواره‌م: ڕێكار‌و پێشنیاره‌ پێویسته‌كان بۆ تێپه‌ڕاندنی قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌.
یه‌كه‌م: قه‌یرانی ته‌ندروستی: قه‌یرانی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا(كۆڤید-19)‌و كاریگه‌رییه‌كانی به‌سه‌ر ئابووری عێراقه‌وه‌.
ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ (كۆڤید-19) له‌ 17/11/2019دا، له‌ شاری ووهانی چینه‌وه‌ بڵاوبۆوه‌، دواتریش بووه‌ كاره‌ساتێكی جیهانی، كه‌ 176 ده‌وڵه‌تی گرته‌وه‌، له‌ ئه‌نجامیشدا ژیانی ئابووری په‌كخست‌و گشت جیهان‌و ده‌وڵه‌ته‌كانی له‌په‌ل خست، فشه‌ڵی زۆربه‌ی ئابوورییه‌ پێشكه‌وتووه‌كان‌و تازه‌پێشكه‌وتووه‌كانیشی بۆ ده‌رخستین، به‌جۆرێك له‌ڕِێی هاریكاری نێوان گشت وڵاتانی جیهانه‌وه‌ نه‌بێت، هیچ لایه‌نێك ناتوانێت به‌ته‌نها به‌ره‌نگاری ئه‌و په‌تایه‌ ببێته‌وه‌. عێراق-یش وه‌ك یه‌كێك له‌ وڵاتانی جیهان، له‌ 24/2/2020دا، یه‌كه‌م حاڵه‌تی توشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ی تێدا ده‌ركه‌وت، له‌ 30/3/2020-یشدا، ژماره‌ی توشبوون گه‌شته‌ 630 كه‌س، له‌م قۆناغه‌شدا هێشتا ئه‌م وڵاته‌ نه‌گه‌شتبۆ لوتكه‌ی توشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كه‌، له‌و كاته‌دا دۆخه‌كه‌ وای ده‌خواست، كه‌ حكومه‌ت بۆ گرتنه‌به‌ری ڕێكاری گونجاو بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و ڤایرۆسه‌ ژووری ئۆپه‌راسیۆنه‌كان پێكبهێنێت، ئه‌م لایه‌نه‌ش كۆمه‌ڵێك ڕێكاری خۆپارێزی گرته‌به‌ر، له‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ بوو:
1. داخستنی خوێندگا‌و زانكۆكان له‌ ڕۆژی 28/2/2020ه‌وه‌ تا كاتێكی نادیار‌و پشتبه‌ستن به‌ خوێندنی ئۆنلاین بۆ به‌ستنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خوێندكاراندا.
2. داخستنی ته‌واوه‌تی سنوری وشكانی له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ی توشبووی په‌تاكه‌ی تێدا تۆماركرابوو، قه‌ده‌غه‌كردنی هاتنه‌ناوه‌وه‌ش له‌و وڵاتانه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ ماوه‌ی نێوان 8-15/3/2020 ئاڵوگۆڕی بازرگانیش وه‌ستێندرا.
3. داخستنی شوێنی كار‌و شوێنه‌ گشتییه‌كان، وه‌ك په‌رستگا، مۆڵ، سینه‌ما، كافێ، چێشتخانه‌، مه‌له‌وانگه‌، هۆڵی بۆنه‌، سه‌یرانگا‌و ناوه‌نده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان.
4. وه‌ستاندنی ده‌وامی فه‌رمی له‌ زۆرینه‌ی دامه‌زراوه‌ فه‌رمی‌و نافه‌رمییه‌كاندا، جگه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ ئه‌منی‌و ته‌ندروستی‌و ڕاگه‌یاندنه‌كان.
5. سه‌پاندنی كه‌ره‌نتینه‌‌و قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ له‌ شار‌و پارێزگانی عێراقدا، كه‌ هه‌فتانه‌ نوێ ده‌كرایه‌وه‌. به‌مه‌به‌ستی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌‌و زاڵبوون به‌سه‌ر ڤایرۆسه‌كه‌شدا، داوا له‌ هاوڵاتییان كرا له‌ ماڵه‌كانی خۆیاندا بمێننه‌وه‌.
گرنگترین شوێنه‌واره‌ نه‌رێنییه‌كانی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا‌و ڕێكاره‌ خۆپارێزییه‌كان به‌سه‌ر ئابووری عێراقه‌وه‌:
1. وه‌ستانێكی نیمچه‌ ته‌واوه‌تی كار له‌ دامه‌زراوه‌ فه‌رمییه‌كاندا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌شی ڕێگه‌ی ئۆنلاین بۆ به‌ڕێوه‌ بردنی دامه‌زراوه‌كان‌و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كارمه‌نده‌كانیدا گیرایه‌به‌ر، به‌ڵام وه‌ستاندنی ده‌وامی ئاسایی ڕۆژانه‌ زیاد له‌ 100 ملیۆن دۆلار زیان له‌ بودجه‌ی گشتی عێراق ده‌دات.
2. ڕاگه‌یاندنی كه‌ره‌نتینه‌‌و قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆ، دامه‌زراوه‌ نافه‌رمییه‌كان توشی زیانێكی گه‌وره‌ ده‌كات، كه‌ بۆ ڕۆژێك به‌ ده‌یان ملیۆن خه‌مڵێندراوه‌، چوونكه‌ پێشتر ته‌نها به‌هۆی پچڕانی هێڵی ئینته‌رنێت له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵگیرسانی خۆپشاندانه‌كان له‌  1/تشرینی یه‌كه‌م/ 2019دا، كۆمپانیا، بانك‌و كه‌رته‌كانی كار ڕۆژانه‌ له‌ نێوان 40-50 ملیۆن دۆلار زیانیان ده‌كرد، ئه‌ی ده‌بێت سه‌پاندنی كه‌ره‌نتینه‌‌و قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆ له‌ سه‌رتاسه‌ری عێراقدا چه‌ندێك زیان له‌و دامه‌زراوانه‌ بدات.
3.    له‌ ئه‌نجامی ڕاگه‌یاندنی قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆدا، خاوه‌ن داهاته‌ سنورداره‌كان له‌ ده‌ستهاتی ڕۆژانه‌ بێبه‌ش ده‌بن، ئه‌م چینه‌ش ژماره‌یان زیاد له‌ 3ملیۆن كرێكاره‌، ئه‌م دۆخه‌‌و نوێكردنه‌وه‌ی هه‌فتانه‌ی قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆش وایكردووه‌ ئه‌م هاوڵاتییانه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی بژێوی ڕۆژانه‌ی خێزانه‌كانیاندا دوچاری نه‌هامه‌تی زیاتر ببنه‌وه‌. 
4. ڕاگه‌یاندنی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌، وایكرد هه‌ندێك له‌و كۆمپانیا بیانییانه‌ی له‌ كه‌رتی نه‌وتدا كارده‌كه‌ن، كارمه‌نده‌كانیان بكشێننه‌وه‌‌و به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كاندا بوه‌ستێنن، به‌تایبه‌ت كۆمپانیای (پێترۆناس)ی مالیزی، كه‌ له‌ كێڵگه‌ی غه‌رافدا-یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان- كارده‌كات، ئه‌مه‌ش واتا به‌رهه‌مێهێنانی ڕۆژانه‌ی نه‌وت نزیكه‌ی 200 به‌رمیل داده‌به‌زێت.

دووه‌م: قه‌یرانی داڕمانی نرخی نه‌وت له‌ مانگی ئازار/2020دا
بازاڕه‌ جیهانییه‌كانی وزه‌ ماوه‌ماوه‌ خولی گۆڕانكاری به‌خۆوه‌ ده‌بینن، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری جیاوازی له‌سه‌ر وڵاته‌ به‌رهه‌مهێن‌و وڵاته‌ هاورده‌كاره‌كان ده‌بێت، بۆیه‌ پێویسته‌ وڵاتان خۆیان له‌ لێكه‌وته‌كانی ئه‌م حاڵه‌ بپارێزن‌و ڕێكاری گونجاو بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیدا بگرنه‌به‌ر. به‌ڵام ئه‌م داڕمانه‌ی ئێستا له‌ نرخه‌ جیهانییه‌كانی نه‌وتدا ڕوویداوه‌، كه‌ گه‌شته‌ كه‌متر له‌ 30 دۆلار بۆ یه‌ك به‌رمیل، ڕه‌نگه‌ قۆناغی كۆتایی نه‌بێت، به‌ڵكو ده‌كرێت قۆناغی یه‌كه‌می قه‌یرانه‌كه‌ بێت، به‌تایبه‌ت له‌و كاته‌ی داڕمانی نرخی نه‌وت هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ دابه‌زینی خواستی جیهانی له‌سه‌ر نه‌وت. یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی دابه‌زینی ئه‌و خواسته‌ش وه‌ستانی نیمچه‌ ته‌واوه‌تی جوڵه‌ی كه‌رتی گواستنه‌وه‌ی وشكانی‌و ئاسمانی، ته‌نانه‌ت ئاویشه‌، شایه‌نی باسه‌ ئه‌م كه‌رته‌ گه‌وره‌ترین به‌كاربه‌ری وزه‌یه‌، كه‌ ده‌گاته‌ی ڕێژه‌ی 70% له‌ تێكڕای به‌كاربردنی جیهانی، هۆكارێكی دیكه‌ش وه‌ستانی كارگه‌كانه‌، هه‌روه‌ها دوای ئه‌وه‌ی هاوڵاتییان له‌ جیهاندا له‌ ترسی ڤایرۆسی كۆرۆنا ماڵه‌كانیان بۆته‌ كه‌ره‌نتینه‌ی خۆویست‌و زۆره‌ملێ، شاره‌كان چوونه‌ته‌ دۆخێكی متی‌و خامۆشی ترسناكه‌وه‌، ڤایرۆسه‌كه‌ش له‌ سه‌رانسه‌ری شاره‌ توشبووه‌كاندا هه‌زاران ده‌كاته‌ قوربانی، ئه‌مانه‌ش واتا به‌رده‌وام بوونی وه‌ستانی ژیان‌و دابه‌زینی زیاتری خواستی جیهانی له‌سه‌ر نه‌وت، كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ سێ مانگی داهاتوودا -كه‌ پێده‌چێت به‌ڕێژه‌ی زیاد له‌ 25% داببه‌زێت- نزیكه‌ی 75 ملیۆن به‌رمیل كه‌مبكات. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ هه‌ندێك پاڵنه‌ری دیكه‌ ڕوودانی قه‌یرانی داڕمانی نرخی نه‌وتی خێراتر كرد، له‌وانه‌:
1. جه‌نگی بازرگانی ئه‌مریكا-چین: جه‌نگی بازرگانی له‌ نێوان چین‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ 22/3/2018دا، ده‌ستی پێكرد، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا ڕایگه‌یاند، كه‌ به‌ته‌مایه‌ به‌پێی ماده‌ی(سوپه‌ر301)ی یاسای بازرگانی ئه‌مریكی ساڵی 1974، باجی گومرگی به‌بڕی (50) ملیار دۆلار بخاته‌ سه‌ر ئه‌و شمه‌كانه‌ی له‌ چینه‌وه‌ بۆ بازاڕه‌كانی ئه‌مریكا هه‌نارده‌ ده‌كرێن، ئه‌مه‌ش وه‌ك هه‌وڵێك بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و كورتهێنانه‌ی له‌ ته‌رازووی پاره‌دانی ئه‌م وڵاته‌ له‌گه‌ڵ چیندا دروست بووه‌، كه‌ ده‌گاته‌ 800 ملیار دۆلار (500 ملیار كورتهێنانی بازرگانی+300ملیار به‌هۆی دزینی خاوه‌ندارێتی بیرۆكه‌وه‌)، هه‌روه‌ها باجی گومرگی دیكه‌شی بۆسه‌ر وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپا ڕاگه‌یاند. چین-یش وه‌ك په‌رچه‌كردارێكی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌، باجی گومرگی خسته‌ر سه‌ر زیاد له‌ 128 به‌رهه‌می ئه‌مریكی، له‌وانه‌ پاقله‌ی سۆیا. هه‌ڵكشانی ئه‌م جه‌نگه‌ بازرگانییه‌ بووه‌ هۆی دابه‌زینی تێكڕای گه‌شه‌ی چین له‌ (6,4%)ی ساڵی 2018ه‌وه‌ بۆ (6%) له‌ ساڵی 2019دا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری كرده‌ سه‌ر تێكڕای گه‌شه‌ی جیهانیی، به‌جۆرێك له‌ (3,6%)ی ساڵی 2018ه‌وه‌ دابه‌زری تا له‌ ساڵی 2019دا گه‌شته‌ (3%)، هاوكات چاوه‌ڕوان ده‌كرێت تێكڕای گه‌شه‌ی ئابووری چین له‌ ساڵی 2020دا بۆ (6%)داببه‌زێته‌وه‌.
2. ئه‌م قه‌یرانه‌ به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا زیاتر قوڵبۆوه‌، چوونكه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م په‌تایه‌ ژیانی ئابووری له‌ گشت وڵاتانی جیهان‌و به‌تایبه‌ت له‌ چین په‌كخست، ئه‌مه‌ش به‌هۆی حاڵه‌تی دڵنیا نه‌بوون له‌ زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌و ڤایرۆسه‌دا، هه‌روه‌ها نه‌دۆزینه‌وه‌ی ڤاكسینێكیش بۆ ئه‌و نه‌خۆشییه‌، كه‌ پێویسته‌ دوای دۆزینه‌وه‌‌و به‌رهه‌مێنانیشی وه‌ك ده‌رمانێكی بازرگانی، لانی كه‌م ماوه‌ی ساڵێك له‌ژێر تاقیكردنه‌وه‌دا بێت. له‌ ئه‌نجامیشدا حاڵه‌تی دودڵی له‌ توشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ ته‌شه‌نه‌یكرد، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌رده‌وامبوونی شوێنه‌واره‌ نه‌رێنییه‌كانی، كه‌ له‌ دابه‌زرینی تێكڕای گه‌شه‌ی ئابووری جیهانی‌و نزمبوونه‌وه‌ی تێكڕای ئاڵوگۆڕی بازرگانی له‌ سه‌ر ئاستی جیهاندا ڕه‌نگده‌داته‌وه‌. له‌ ڕاستیدا بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا له‌ ناوجه‌رگه‌ی ناوچه‌ پیشه‌سازییه‌كه‌ی چیندا، كه‌ زیاد له‌ 60%ی به‌رهه‌می چینی تایبه‌ت به‌ هه‌نارده‌ تێیدا به‌رهه‌مده‌هێنرێت، له‌پاڵ وه‌ستانی كارگه‌كاندا خواستی چینی له‌سه‌ر نه‌وت به‌ڕێژه‌ی زیاتر له‌ 20% كه‌مكرده‌وه‌، واتا نزیكه‌ی 2,5 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا، شایه‌نی باسه‌ پێشتر چین له‌ ڕۆژێكدا نزیكه‌ی 12 ملیۆن به‌رمیلی هاورده‌ ده‌كرد. ئه‌و وڵاته‌ بازاڕی سه‌ره‌كی نه‌وتی عێراقه‌، كه‌ ڕۆژانه‌ ملیۆنێك به‌رمیلی لێ هاورده‌ ده‌كات.
3. به‌رهه‌م هێنانی نه‌وتی به‌ردین له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ بۆ سه‌روو 9 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا زیادكرا، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ به‌هه‌مهێنانی نه‌وتی ئه‌مریكی گه‌شته‌ زیاتر له‌ 13 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا، ئه‌مه‌ش بڕی خسته‌ڕووی نه‌وتی له‌ بازاڕه‌ جیهانییه‌كاندا زیادكرد، واشیكرد ئه‌مریكا ببێته‌ وڵاتێكی هه‌نارده‌كاری نه‌وت، كه‌ زیاد له‌ 3,5 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا هه‌نارده‌ ده‌كات.
4. ڕووسیا پێشنیاره‌كه‌ی ڕێكخراوی ئۆپیكی ده‌رباره‌ی دابه‌زاندنی زیاتری به‌رهه‌میهێنانی وڵاتانی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ بۆ 3,2 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا ڕه‌تكرده‌وه‌، وه‌زیری نه‌وتی ڕووسی-ش له‌ لێدوانێكدا وتی، له‌ بودجه‌ی ڕووسیادا ئامانج گه‌شتنه‌ به‌ نرخی 40 دۆلار، بۆیه‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌ 1/نیسانه‌وه‌، كار له‌سه‌ر زیادكردنی به‌رهه‌مهێنان ده‌كات، هه‌روه‌ها پابه‌ندی ڕێكه‌وتنه‌كانی پێشووش نابێت، تا پارێزگاری له‌ به‌شه‌ بازاڕی خۆی بكات‌و كڕیاری نوێ به‌ده‌ست بهێنێت.
5. سعودیه‌ ڕێكاری تۆڵه‌سێنی وه‌ك په‌رچه‌كردارێك دژی هاریكاری نه‌كردنی ڕووسیا له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئۆپیكدا گرته‌به‌ر، بۆیه‌ ڕایگه‌یاند له‌ 1/نیسانه‌وه‌ به‌رهه‌مهێنان به‌ زیاتر له‌ 2ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا زیاد ده‌كات، هاوكات له‌ 9/3/2020-یشه‌وه‌ داشكاندن به‌بڕی 5-8 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك به‌ كڕیارانی نه‌وتی سعودی ده‌به‌خشێت، ئه‌مه‌ش بۆ پارێزگاری له‌ به‌شه‌بازاڕ‌و به‌ده‌ستهێنانی كڕیاری نوێ. هاوكات سعودییه‌ داوای زیادكردنی به‌رهه‌مهێنانی له‌ وڵاتانی دیكه‌ش كرد.
هه‌رچه‌نده‌ گشت ئه‌م فاكته‌رانه‌ به‌شدار بوون له‌ داڕمانی نرخی جیهانیی نه‌وت بۆ نزیك 30 دۆلار، به‌ڵام ڕێكاره‌كانی سعودییه‌ كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌كانی ئه‌و حاڵه‌ته‌ی بۆسه‌ر ئابووری ڕووسیا زیاتر كرد، ئه‌مه‌ش خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ دابه‌زینی نرخی رۆبڵی ڕووسیدا، به‌جۆرێك له‌ 28/2/2020دا نرخی یه‌ك دۆلار (66,7) ڕۆبل بووه‌، به‌ڵام له‌ 28/3/2020 دا دۆلارێك هاتۆته‌ به‌رامبه‌ر (78) ڕۆبڵ، هاوكات نیشانده‌ری بۆرسه‌ی مۆسكۆ-ش دابه‌زی، ئه‌وه‌تا نیشانده‌ری (NICEX) بۆ ئه‌و پشكانه‌ی پشتیوانه‌ی ڕۆبڵیان هه‌یه‌ 7,67% پاشگه‌زبۆته‌وه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌و پشكانه‌ی به‌ دۆلار پاڵپشتی ده‌كرێت بۆ 12,67% دابه‌زیون. بۆیه‌ له‌ ئه‌نجامدا ڕووسیا له‌ بڕیاری به‌شداری نه‌كردن له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ی 1/نیسانی ئۆپیك‌و وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و ڕێكخراوه‌ په‌شیمان بۆوه‌.
سێیه‌م: داڕمانی نرخه‌ جیهانییه‌كانی نه‌وت‌و كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر ئابووری عێراق
ڕه‌نگه‌ عێراق به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ وڵاتانی جیهاندا زۆرترین زیانی ئه‌م قیرانه‌ی به‌ركه‌وتبێت، هاوكات سروشتی كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌م قه‌یرانه‌ش له‌سه‌ر عێراق جیاوازه‌ له‌ وڵاتانی دیكه‌، چوونكه‌ ئه‌م وڵاته‌ قه‌یرانێكی ئاڵۆزی سێ لایه‌نه‌ به‌خۆوه‌ ده‌بینێت، ئه‌وانیش:
• قه‌یرانی سیاسی، كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌به‌رده‌وامی ئه‌و خۆپشاندانانه‌ی له‌ 1/تشرینی یه‌كه‌م/2019ه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، داواكارییه‌كانیشی بووه‌ هۆی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حكومه‌ت‌و بوونی به‌ حكومه‌تێكی كاربه‌ڕێكه‌ر، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌ركردنی بڕیاره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان، یاخود تێپه‌ڕاندنی پڕۆژه‌ یاساكانی نیه‌، به‌ تایبه‌تی پڕۆژه‌ یاسای بودجه‌ی ساڵی 2020. هاوكات سستییه‌كی ئاشكراش له‌ ده‌ستنیشانكردن‌و تێپه‌ڕاندنی ڕاسپێردراوی نوێی پۆستی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران‌و پێكهێنانی حكومه‌تێكی كاتیدا به‌دیده‌كرا، كه‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كی ئاماده‌كارییه‌ بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنێكی پێشوه‌خته‌ی په‌رله‌مان.
• قه‌یرانی ئابووری، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگده‌داته‌وه‌ له‌ دابه‌زینی داهاتی گشتی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌ له‌ ئه‌نجامی قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ جیهانییه‌كاندا، هه‌روه‌ها پێشنیاری بودجه‌ی ساڵی 2020 به‌ ژماره‌ی خه‌یاڵی، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتوانرێت 25%ی جێبه‌جێ بكرێت. 
• قه‌یرانی ته‌ندروستی له‌ ئه‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا (كۆڤید-19)ه‌وه‌.
ئابووری عێراق به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ پشتی به‌ نه‌وت به‌ستووه‌، كه‌ زیاد له‌ 60%ی تێكڕای داهاتی ناوخۆیی ئه‌و وڵاته‌ پێكده‌هێنێت، هه‌روه‌ها به‌ زیاتر له‌ 90% به‌شداری بودجه‌ی گشتی ده‌كات. له‌به‌رامبه‌ریشدا عێراق له‌ سه‌روو 90%ی پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌كانی جیهانه‌وه‌ هاورده‌ ده‌كات، بۆیه‌ ئه‌و وڵاته‌ زۆرترین ئه‌گه‌ری كاریگه‌ر بوونی به‌ شۆكی بازاڕه‌ جیهانییه‌كان هه‌یه‌‌و زیاتریش به‌و بازاڕانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بووه‌، ئه‌مانه‌ش هه‌مووی ئه‌نجامی خراپی ئه‌و به‌ڕێوه‌بردنه‌ سیاسییه‌ یه‌كبه‌داویه‌كانه‌یه‌، كه‌ حوكمی عێراقیان گرتۆته‌ ده‌ست، هه‌روه‌ها سود وه‌رنه‌گرتن له‌ زیاده‌بایی نه‌وتی ساڵانی ڕابردوو، بۆ به‌دیهێنانی گه‌شه‌پێدانێكی ئابووری ڕاسته‌قینه‌، یاخود له‌بری ئه‌وه‌ی به‌بڕی زیاتر له‌ (350) ملیار دۆلار له‌ پڕۆژه‌ی وه‌همیدا تیابچێت، نه‌توانراوه‌ هاوشێوه‌ی وڵاته‌ نه‌وتییه‌كانی دیكه‌ ئه‌و زیاده‌باییه‌ له‌ دامه‌زراندنی سندوقی سامانی سیادیدا به‌گه‌ربخرێت، كه‌ ده‌كرێت ده‌رامه‌ته‌كانی بۆ چاره‌سه‌ركردنی قه‌یرانه‌كان به‌كاربهێندرێت.
ئه‌م داڕمانه‌ی نرخی نه‌وت كۆمه‌ڵێك شوێنه‌واری نه‌رێنی له‌سه‌ر ئابووری عێراق به‌ جێده‌هێڵێت، كه‌ ده‌كرێت له‌م خاڵانه‌دا كورت بكرێنه‌وه‌:
1. زانیارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ده‌رباره‌ی بودجه‌ی پێشنیاركراو بۆ ساڵی 2020، كه‌ سه‌ره‌ڕای تێپه‌ڕینی چه‌ند مانگێك به‌سه‌ر ده‌ستپێكی ساڵی داراییدا هێشتا په‌رله‌مان تاوتوێی نه‌كردووه‌، ئاشكرای ده‌كه‌ن، كه‌ نرخی به‌رمیلێك نه‌وت به‌ (56)دۆلار هه‌ژمار كراوه‌، بڕی هه‌نارده‌ش به‌ (3,880) ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا جێگیركراوه‌. تێكڕای خه‌رجیش بۆ 164 ترلیۆن دینار زیادكراوه‌، واتا (31)ترلیۆن دینار له‌ ساڵی 2019 زیاتر، هه‌روه‌ها به‌ كورتهێنانێكی پلان بۆ داڕێژراو، كه‌ ده‌گاته‌ (50)ترلیۆن دینار، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی یاسای كارگێڕی دارایی‌و قه‌رزی گشتی ژماره‌ (6)ی ساڵی 2019، له‌ مادده‌ی (6)دا ده‌ڵێت:(نابێت كورتهێنان له‌ بودجه‌دا له‌ (3%)ی تێكڕای داهاتی ناوخۆیی زیاتر بێت)، بۆیه‌ له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌م بڕگه‌ یاسایه‌دا‌و به‌و پێیه‌ی له‌ خه‌مڵاندنه‌كانی سندوقی نێوده‌وڵه‌تی دراو له‌ ساڵی 2018دا، تێكڕای داهاتی ناوخۆیی به‌(241) ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ كراوه‌، ده‌بێت كورتهێنان له‌ بودجه‌ی ساڵی 2020دا، له‌ (7,5) ملیار دۆلار زیاتر نه‌بێت.
2. ئه‌گه‌ر نرخی نه‌وت یه‌ك دۆلار بێته‌ خوار ئه‌وه‌ی له‌ بودجه‌دا پلانی بۆ دانراوه‌، واتا عێراق زیاتر له‌ (1,4)ملیار دۆلار زیانی به‌رده‌كه‌وێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر نرخه‌كان به‌رده‌وام له‌ دابه‌زیندا بێت‌و بێته‌ خوار 30 دۆلاره‌وه‌، ئه‌و كات كورتهێنان ده‌چێته‌ سه‌روو 42 ملیار دۆلار، واتا 50 ترلیۆن دینار‌و تێكڕای كورتهێنانیش 100 ترلیۆن دینار ده‌بێت، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ سێ یه‌كی ئه‌م ژماره‌یه‌ دابین بكرێت، جا به‌ قه‌رزی ده‌ره‌كی بێت، یاخود قه‌رزی ناوخۆ.
3. ئه‌و بڕه‌ی به‌پێی بودجه‌ی گشتی پێویسته‌ هه‌نارده‌ بكرێت (3,880) ملیۆن به‌رمیله‌ له‌ ڕۆژێكدا، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا كۆمپانیای سۆمۆ توانوێتی له‌ ڕۆژێكدا ته‌نها (3,600) ملیۆن به‌رمیل هه‌نارده‌ بكات، هاوكات حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان-یش (250)هه‌زار به‌رمیل ڕاده‌ستی حكومه‌تی ناوه‌ندی ناكات، به‌م پێیه‌ش حكومه‌تی ناوه‌ندی زیاتر له‌ (5) ملیار دۆلار زیان ده‌كات.
4. نزمبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت چالاكی ئه‌و وه‌به‌رهێنانانه‌ی ئاڕاسته‌ی بواری بونیادنانه‌وه‌‌و پاڵپشتی كه‌رته‌ ڕاسته‌قینه‌كان ده‌كرێت ده‌وه‌ستێنێت، داهاته‌ گشتییه‌كانیش بۆ پاڵپشتی خه‌رجی به‌كاربردن به‌كارده‌هێنێت، به‌تایبه‌ت موچه‌‌و كرێ، كه‌ له‌ كۆتایی ساڵی 2019دا، زیاتر له‌ 10 ترلیۆن دینار زیادیان كردووه‌، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی (500) فه‌رمانبه‌ری دامه‌زراوه‌كانی سوپا، پۆلیس، حه‌شدی شه‌عبی‌و كاره‌با له‌وانه‌ی گرێبه‌سته‌كانیان هه‌ڵوه‌شێنراوه‌ته‌وه‌ گه‌ڕێندرانه‌وه‌ سه‌ر كاره‌كانیان.
5. به‌رده‌وامی پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی خه‌رجكردن له‌ بودجه‌ی وه‌به‌رهێناندا، كه‌ له‌ باشترین حاڵه‌ته‌كاندا نه‌گه‌شتۆته‌ سه‌روو 25%، هه‌روه‌ها جێبه‌جێ نه‌كردنی پڕۆژه‌كان به‌هۆی دواكه‌وتنی په‌سه‌ندكردنی بودجه‌‌و دواكه‌وتنی ده‌رچوونی ڕێنمایی ساڵانه‌یه‌وه‌، ده‌بنه‌ هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی توانای جێبه‌جێكردن. هه‌روه‌ها واده‌كات ئابووری وڵات نه‌توانێت سه‌رمایه‌ی نوێ به‌ مه‌به‌ستی پته‌كردنی كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ زیادبكات‌و هه‌لی كاری نوێش ده‌سته‌به‌ربكات.
6. به‌رده‌وامیی پشت به‌ستن به‌ قه‌رزكردن، بڕی قه‌رزی گشتی ناوخۆیی‌و بیانیش زیاد ده‌كات، هه‌روه‌ها بڕی پابه‌ندییه‌ داراییه‌كانی سه‌ر حكومه‌تی عێراق-یش به‌رز ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئێستا چۆته‌ سه‌روو (153,560) ترلیۆن دیناره‌وه‌، شایه‌نی باسه‌ پابه‌ندییه‌ داراییه‌كان به‌به‌راورد به‌ تێكڕای داهاتی ناوخۆیی بڕێكی زۆری هه‌یه‌، كه‌ له‌ ساڵی 2018دا گه‌شتۆته‌ زیاتر له‌ 60%ی تێكڕای داهاتی ناخۆیی.
7. سه‌رۆكی سندوقی نێوده‌وڵه‌تی دراو له‌ كۆنگره‌ی كوێت له‌ مانگی شوباتی 2018دا، حكومه‌تی عێراقی ئاگادار كرده‌وه‌، كه‌ پێده‌چێت له‌ ئه‌نجامی به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر قه‌رز كردن بۆ پاڵپشتی خه‌رجی به‌كاربردن، ئه‌و وڵاته‌ به‌ ئه‌سته‌م بتوانێت قازانج‌و زیاده‌ی قه‌رزه‌كانی بداته‌وه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ساڵی 2023دا، بگاته‌ (33) ملیار دۆلار.
8. به‌رده‌وامی له‌سه‌ر خراپی پلانڕێژی بۆ بودجه‌ی گشتی، كه‌ هه‌میشه‌ به‌ كورتهێنان ڕێكده‌خرێت، هه‌روه‌ها بودجه‌ی به‌رده‌ستی ساڵانی 2004-2018 به‌ زێده‌بایی كۆتاییهاتووه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ ئاستی ئه‌و گه‌نده‌ڵییه‌ به‌ربڵاوه‌ی زۆربه‌ی جومگه‌كانی ده‌وڵه‌تی عێراقی گرتۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها بۆ لاوازی سه‌پاندنی یاسا به‌سه‌ر ئه‌و گه‌نده‌ڵكارانه‌ی ده‌رامه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌تیان به‌هه‌ده‌ر بردووه‌‌و پڕۆژه‌كانی گه‌شه‌پێدانی ئابوورییان په‌كخستووه‌.
9. له‌ ڕاستیدا پرسیارێكی گرنگ ده‌رباره‌ی توانای عێراق له‌ جێبه‌جێكردنی پابه‌ندییه‌ داراییه‌كان‌و پێدانی موچه‌ی كه‌رتی گشتی وروژێندراوه‌، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی ئه‌م دووانه‌ گرنگترین لایه‌نی بوجه‌ی فیدڕاڵین. له‌ ڕاستیدا توانای حكومه‌ت له‌ دابین كردنی ئه‌و دوو لایه‌نه‌دا جێی گومانه‌، ترسێكی زۆریش هه‌یه‌ له‌و لێكه‌وته‌ توندانه‌ی بۆسه‌ر ژینگه‌ی ئابووری‌و سه‌قامگیری بازاڕ‌و گشت عێراق-یش ده‌یبێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ وردی بڕوانین پێده‌چێت حكومه‌تی عێراق بتوانێت به‌بێ بڕینی موچه‌‌و سه‌پاندنی باج موچه‌‌و نزمترین ئاستی خه‌رجی دابین بكات، چوونكه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت داهاتی نه‌وت نزیكه‌ی 25 ترلیۆن دینار بێت، هه‌روه‌ها حكومه‌ت ده‌توانێت به‌بڕی 20-25 ترلیۆن دینار قه‌رز له‌ بانكی ناوه‌ندی وه‌ربگرێت، 10 ترلیۆنیش له‌ بانكه‌كانی دیكه‌، پێده‌چێت جگه‌ له‌ نه‌وت باج‌و داهاته‌كانی دیكه‌ش بگه‌نه‌ 10 ترلیۆن دینار، كۆی ئه‌مانه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی گشتی نزمترین ئاستی خه‌رجییه‌كانی حكومه‌ت دابین ده‌كه‌ن.
چواره‌م: ڕێكار‌و پێشنیاره‌ پێویسته‌كان بۆ تێپه‌ڕاندنی قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌
به‌وپێیه‌ی عێراق چواره‌م به‌رهه‌مهێنی نه‌وته‌ له‌جیهاندا‌و هه‌نارده‌كاری سه‌ره‌كییشه‌، ئابووری ئه‌و وڵاته‌ به‌توندی په‌یوه‌سته‌ به‌ ئابووری جیهانییه‌وه‌، بۆیه‌ بێگومان لێكه‌وته‌ ئابووری‌و ته‌ندروستییه‌ جیهانییه‌كان، له‌پاڵ لێكه‌وته‌ ناوخۆییه‌كاندا به‌شێوه‌یه‌كی نه‌رێنی كار له‌ ئابووری عێراق ده‌كه‌ن، حكومه‌تی به‌غداد-یش ڕووبه‌ڕووی قه‌یرانێكی دارایی‌و ئابووری توند ده‌بێته‌وه‌. بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و قه‌یرانه‌ش پێویسته‌ چه‌ند هه‌نگاوێكی بوێرانه‌ بگیرێنه‌به‌ر، كه‌ ده‌كرێت له‌م ڕێكارانه‌دا خۆی ببینێته‌وه‌:
1. پێكهێنانی ده‌سته‌یه‌ك له‌ شاره‌زایانی بواری ئابووری‌و دارایی، كه‌ به‌ داڕشتنی بودجه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌م دۆخه‌ نائاساییه‌ ڕابسپێردرێن، بایه‌خبه‌ندی ئه‌و بودجه‌یه‌ش دابین كردنی موچه‌‌و كرێ‌و پته‌وكردنی ئاسایشی ناوخۆ‌و گرتنه‌به‌ری ڕێكاری خۆپارێزی توند بۆ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا بێت، نرخێكی گونجاویش به‌پێی پێشبینییه‌ جیهانییه‌كان بۆ نه‌وت دیاری بكرێت، كه‌ بۆ هه‌ر به‌رمیلێك له‌ نێوان (25-30) دۆلاردا بێت.
2. كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجی ته‌رخانكراو بۆ كه‌رته‌كانی ئاسایش، به‌رگری، نه‌وت‌و كاره‌با‌و دیوانه‌كانی ئه‌وقاف‌و ده‌سته‌ی حه‌ج‌و عومره‌، هه‌روه‌ها وه‌ستاندنی ده‌رماڵه‌كانیان، كه‌ نزیكه‌ی 45%ی تێكڕای خه‌رجی پێكده‌هێنێت، له‌بری ئه‌وانه‌ش ئه‌و بڕه‌ له‌ خه‌رجی بۆ دابین كردنی موچه‌ به‌كاربهێندرێت. 
3. پێویسته‌ به‌ بڕیارێكی سیاسی موچه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ یه‌ك كاتدا زیاتر له‌ سێ موچه‌یان له‌ دامه‌زراوه‌ جیاوازه‌كان هه‌یه‌ بوه‌ستێندرێت‌و ڕێگه‌یان پێبدرێت به‌رزترین موچه‌ هه‌ڵببژێرن. سندوقی نێوده‌وڵه‌تی دراو-یش ژماره‌ی ئه‌وكه‌سانه‌ی به‌ زیاتر له‌ (250) هه‌زار كه‌س دیاریكردووه‌‌و تێكڕای موچه‌كانیشیان له‌ ساڵێكدا به‌زیاتر له‌ (18) ملیار دۆلار خه‌مڵێندراوه‌.
4. چاوخشاندنه‌وه‌ به‌و ده‌رماڵه‌ گه‌ورانه‌ی له‌ ساڵی 2006ه‌وه‌ تا ئێستا بوجه‌ی گشتی به‌هه‌ده‌ر ده‌به‌ن، وه‌ك خه‌رجیی ئاسایش‌و به‌رگری، كه‌ ده‌رماڵه‌كانیان له‌ پێنج یه‌كی بودجه‌ی گشتی زیاتره‌، به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌رماڵه‌ی كاره‌باش، كه‌ زیاد له‌ 8% ده‌بات بۆ خۆی.
5. ڕێگری له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی بكرێت. هه‌روه‌ها جگه‌ له‌ نه‌وت كار بۆ به‌هێزكردنی داهاتی دیكه‌ش بكرێت، له‌وانه‌ پته‌وكردنی بواری گومرگی، كه‌ ده‌بێت ساڵانه‌ زیاتر له‌ (13) ملیار دۆلار بخاته‌ سه‌ر بوجه‌ی گشتی، به‌ڵام ئێستا كه‌متر له‌ (2) ملیار دۆلار لێوه‌ی به‌ده‌ست دێت، به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌ستهاتی باجیش زیادبكرێت.
6. فشار له‌ وه‌زاره‌ته‌كان‌و ئه‌و لایه‌نانه‌شی سه‌ر به‌ وه‌زاره‌ته‌كان نین بكرێت، تا له‌ ساغكردنه‌وه‌ی قه‌رزه‌ هه‌ژماركراوه‌كانی ساڵی 2004-2008دا په‌له‌ بكه‌ن، كه‌ بڕه‌كه‌ی به‌ (112,061)ملیار دینار خه‌مڵێندراوه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ حاڵه‌تێكی نادروستی به‌ڕێوه‌بردن‌و به‌كارهێنانی سامانی گشتییه‌، ئه‌گه‌ر واش دابنێین ڕێژه‌ی 10%ی خه‌رج نه‌كراوه‌‌و 10%ی دیكه‌شی چۆته‌ گیرفانی گه‌نده‌ڵ كارانه‌وه‌، واتا ده‌كرێت به‌م ڕێگه‌یه‌ زیاتر له‌ (25)ترلیۆن دینار دابشكێندرێت، یاخود بگه‌ڕێندرێته‌وه‌.
7. باجی خزمه‌تگوزارییه‌ پێشكه‌شكراوه‌كان كارا بكرێت، وه‌ك كاره‌با، كه‌ ده‌بێت داهاتی زیاتر له‌ (14)ترلیۆن بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێستا لێوه‌ی به‌ده‌ست دێت ناچێته‌ سه‌روو (1) ترلیۆن دیناره‌وه‌. 
8. په‌له‌ كردن له‌ پێكهێنانی ئه‌نجومه‌نی خزمه‌تگوزاری فیدڕاڵی‌و چاوخشاندنه‌وه‌ به‌ په‌یكه‌ری كارگێڕی ده‌وڵه‌تدا، چوونكه‌ لۆژیك نیه‌ چه‌ند فه‌رمانگه‌‌و دامه‌زراوه‌یه‌ك ژماره‌یه‌كی زه‌به‌لاح فه‌رمانبه‌ریان هه‌بێت‌و ده‌زگای كارگێری ده‌وڵه‌ت هه‌ڵبئاوسێنن، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی (500) فه‌رمانبه‌ر بۆ دامه‌زراوه‌كانی سوپا، پۆلیس، حه‌شدی شه‌عبی‌و كاره‌با گه‌ڕێندرانه‌وه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا دامه‌زراوه‌ی خزمه‌تگوزارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان، وه‌ك په‌روه‌رده‌‌و ته‌ندروستی به‌ده‌ست كه‌می پسپۆڕه‌وه‌ ده‌ناڵێنن‌و چه‌ند ساڵێكیشه‌ كه‌سی خۆبه‌خش به‌بێ موچه‌ له‌و كه‌رتانه‌دا كار ده‌كه‌ن.
9. پێویسته‌ پێداچوونه‌وه‌ بۆ خولی مۆڵه‌تپێدانه‌ نه‌وتییه‌كان بكرێته‌وه‌، كه‌ ساڵانه‌ (14) ترلیۆن دینار وه‌ك خه‌رجیی شایسته‌ی ئه‌ستۆی ده‌وڵه‌ت به‌هه‌ده‌ر ده‌به‌ن، تێبینی ئه‌وه‌ش بكرێت، ئایا دوای تێپه‌ڕبوونی 10 ساڵ چی به‌دیهاتووه‌، ئایا بڕی به‌رهه‌م به‌قه‌د تێچوون زیادی كردووه‌؟ ئایا پلانی داهاتوو چییه‌؟ چوونكه‌ یه‌كێك له‌ مه‌رجی خوله‌كانی مۆڵه‌تپێدان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ ساڵی 2017دا به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت لێوه‌ی بگاته‌ (17)ملیۆن به‌رمیل.
10. بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و كورتهێنانه‌ی له‌ ئه‌نجامی داڕمانی نرخی نه‌وت چاوه‌ڕوان ده‌كرێت ڕووبدات، پشت ببه‌سترێت به‌ سه‌رچاوه‌ ناوخۆییه‌كان، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای قه‌رز كردن له‌ دامه‌زراوه‌ داراییه‌ نیشتیمانییه‌كانه‌وه‌، وه‌ك بانكی بازرگانی عێراقی، بانكی رافیده‌ین‌و بانكی ره‌شید، له‌ پاڵ بانكه‌ تایبه‌ته‌ عێراقییه‌كاندا، هاوكات ده‌كرێت بانكی ناوه‌ندی عێراق-یش به‌ڕێگه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ بۆ كڕینی قه‌باڵًه‌ حكومییه‌كان له‌ بازاڕی لاوه‌كی دراودا به‌شدار بێت، به‌بڕێكیش نه‌چێته‌ سه‌روو (20) ملیار دۆلاره‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ ساڵانی 2014،2015‌و 2016دا ئه‌و كاره‌ی ئه‌نجامداوه‌. ئه‌مانه‌ش له‌كاتێكدا ئاژانسی جیهانیی (ستانده‌رد ئاند پۆرس) تایبه‌ت به‌ پۆلێنی دارایی، له‌ نوێترین پۆلێنیدا بۆ عێراق له‌ 26/3/2020دا، ئه‌و وڵاته‌ی له‌ پۆلێنی (B/B-)دا هێشته‌وه‌، له‌ پاڵ دیدێكی سه‌قامگیردا بۆ توانای به‌كارهێنانی یه‌ده‌گی نه‌ختینه‌ی بانكی ناوه‌ندی تا بڕی (11,250)ملیار دۆلار بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی شۆكی داڕمانی نرخی نه‌وت.



زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure