پاش سستمی لیبڕاڵی نێوده‌وڵه‌تی

03/08/2020

:: بێ نوسەر


ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: جۆزێف نای


زۆر له‌ شرۆڤه‌كاران ده‌ڵێن، سستمی لیبراڵی نێوده‌وڵه‌تی به‌ هه‌ڵكشانی چین‌و بوونی دۆناڵد تره‌مپ به‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكا كۆتایی هاتووه‌. به‌ڵام ئایا ئه‌گه‌ر جۆ بایدن هه‌ڵبژاردنه‌كانی مانگی تشرینی دووه‌می له‌ تره‌مپ برده‌وه‌، پێویسته‌ هه‌وڵی زیندوو كردنه‌وه‌ی ئه‌و سستمه‌ بدات؟ ڕه‌نگه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ نه‌خێر بێت، به‌ڵام پێویسته‌ سستمه‌كه‌ بگۆڕێت.
ئه‌و بۆچوونه‌ی ڕه‌خنه‌گران ڕاسته‌، كه‌ پێیان وایه‌ سستمی ئه‌مریكی دوای ساڵی 1945 سستمێكی جیهانی نه‌بووه‌‌و هه‌موو كاتیش سستمێكی ته‌واو لیبڕاڵی نه‌بووه‌، چوونكه‌ نیوه‌ی جیهان (واتا باڵی سۆڤێت‌و چین) له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و سستمه‌ بووه‌، هاوكات زۆر ڕژێمی سته‌مكاریش له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و سستمه‌دا جێیان بۆته‌وه‌. له‌ڕاستیدا هه‌میشه‌ وه‌سفكردنی هه‌ژموونی ئه‌مریكا جۆره‌ زیاده‌ڕه‌وییه‌كی تێدا بووه‌. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش پێویسته‌ ئه‌مریكا وه‌ك زلهێزی جیهان له‌ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیهانییه‌كاندا ڕۆڵی سه‌ركردایه‌تی ببێنێت، ئه‌گه‌رنا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ بوونی نامێنێت‌و خودی ئه‌مریكییه‌كان-یش دووچاری نه‌هامه‌تی ده‌بن.
له‌ڕاستیدا پێویسته‌ ئه‌مریكا ڕۆڵی خۆی هه‌بێت له‌و دۆخه‌ی ئه‌مڕۆ به‌هۆی په‌تای كۆرۆناوه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌. بۆیه‌ ده‌بێت ئامانجی سه‌ره‌كی ئیداره‌كه‌ی بایدن بونیادنانی دامه‌زراوه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بێت، له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا‌و فره‌ لایه‌نی، تا بتوانێت پرسه‌ جیاوازه‌كان چاره‌سه‌ر بكات.
به‌ڵام ئایا له‌و كاره‌دا چین‌و ڕووسیا هاوكار ده‌بن؟ له‌ ماوه‌ی نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا‌و ده‌ ساڵی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست‌و یه‌كیش، هیچ كام له‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ نه‌یانتوانیوه‌ هاوتای هێزی ئه‌مریكا بن، ئه‌مه‌ی دواییشیان زۆرجار بۆ سه‌پاندنی بنه‌ما لیبڕاڵییه‌كان سه‌روه‌ری پێشێلكردووه‌، بۆنمونه‌ ئه‌مریكا به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی سربیای بۆردومان كرد‌و عێراق-یشی گرت. هاوكات واشنتۆن پشتیوانی بڕیاره‌كه‌ی ساڵی 2005ی ئه‌نجومه‌نی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی كرد، ده‌رباره‌ی به‌رپرسیارێتی پاراستنی ئه‌و هاوڵاتییانه‌ی حكومه‌ته‌كانیان توندوتیژانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ش ئه‌مریكا له‌ ساڵی 2011دا، به‌ پاساوی پاراستنی هاوڵاتییانی شاری به‌نغازی بۆردومانی لیبیای كرد.
ڕه‌خنه‌گران ئه‌م هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ به‌ له‌خۆبایی بوونی ئه‌مریكا له‌ دوای جه‌نگی سارده‌وه‌ وه‌سف ده‌كه‌ن، ڕووسیا‌و چین-یش له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌ست ده‌كه‌ن هه‌ڵخه‌ڵه‌تێندراون، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووداوێكی وه‌ك ئه‌وه‌ی لیبیادا، كاتێك ئه‌و ده‌ستوه‌ردانه‌ی ناتۆ له‌ لیبیا سه‌ركردایه‌تی ده‌كرد، بووه‌ هۆی گۆڕینی ڕژێمی ئه‌و وڵاته‌. له‌به‌رامبه‌ریشدا به‌رگریكارانی ئه‌و جۆره‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌ به‌ په‌ره‌سه‌ندنێكی سروشتی یاسای مرۆیی نێوده‌وڵه‌تی ده‌یبینن. به‌هه‌رحاڵ، به‌ڵام گه‌شه‌ی هێزی چین‌و ڕووسیا سنورێكی پته‌وتری بۆ ده‌ستوه‌ردانی لیبڕاڵی دانا.
هاوكات ڕووسیا‌و چین به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و پێوه‌ره‌ی سه‌روه‌ری ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ له‌ میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا دیاری كراوه‌، به‌پێی ئه‌وه‌ پێوه‌ره‌ش بێت، ده‌وڵه‌تان ته‌نها بۆ به‌رگری له‌ خۆ كردن، یاخود به‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌نجومه‌نی ئاسایش ده‌توانن جه‌نگ به‌رپا بكه‌ن. شایه‌نی باسه‌ له‌دوای ساڵی 1945ه‌وه‌، به‌ده‌گمه‌ن وڵاتێك ده‌ستی گرتووه‌ به‌سه‌ر وڵاتێكی هاوسنوری خۆیدا، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش ڕوویدا بێت، ئه‌وا سزای سه‌ختی ڕووبه‌ڕوو بۆته‌وه‌ (وه‌ك سزادانی ڕووسیا به‌هۆی داگیركردنی نیمچه‌ دورگه‌ی كریمیاوه‌ له‌ ساڵی 2014دا). هه‌روه‌ها زۆرجار به‌مه‌به‌ستی ڕێگری له‌ ڕوودانی توندوتیژی، ئه‌نجومه‌نی ئاسایش ڕێگه‌یداوه‌ به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هێزی پاراستنی ئاشتی له‌ وڵاته‌ ناسه‌قامگیره‌كاندا، هاریكارییه‌ سیاسییه‌كانیش سنوری بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كه‌ وێرانكه‌ره‌كان داناوه‌. كه‌واته‌ ئێستاش ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ی سستمه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ كارایه‌. 
ئه‌گه‌ر باس له‌ یاسای په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانیش بكه‌ین، ئه‌وا ئه‌و یاسایانه‌ له‌ ئێستادا پێویستی به‌ پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌. چوونكه‌ پێش ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا، سه‌رمایه‌دارییه‌ شێواوه‌كه‌ی چین پاڵپشتی نمونه‌یه‌كی بازرگانی نایه‌كسانی ده‌كرد، كه‌ كاری ڕێكخراوی بازرگانی جیهانیی شێواند. ئه‌نجامه‌كه‌شی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی تۆڕی بازاڕه‌ جیهانییه‌كان ده‌بێت، به‌تایبه‌ت له‌و كاته‌ی مه‌ترسی له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ی دروست ده‌بێت.
هه‌رچه‌نده‌ چین نیگه‌رانه‌ له‌وه‌ی ئه‌مریكا ڕێگری له‌ كۆمپانیاكانی وه‌ك هواوی ده‌كات، كه‌ ته‌كنه‌لۆجیای نه‌وه‌ی پێنجه‌م (5G) له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا جێگیر بكه‌ن، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌م كاره‌ی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ پاراستنی سه‌روه‌ریدا گونجاوه‌، چوونكه‌ ده‌بینین له‌ هه‌مان كاتدا چین-یش له‌به‌ر هۆكاری ئه‌منی ناهێڵێت كۆمپانیاكانی گوگڵ، فه‌یسبوك‌و تویته‌ر له‌ وڵاته‌كه‌یدا كار بكه‌ن. بۆیه‌ ده‌كرێت دانوستانه‌كان ده‌رباره‌ی بنه‌ما بازرگانییه‌ نوێیه‌كان ڕێگری له‌ هه‌ڵكشانی ئه‌و لێكترازانه‌ بكه‌ن، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی سه‌ره‌ڕای قه‌یرانه‌كه‌ی ئێستا، به‌ڵام هێشتا هاریكارییه‌ داراییه‌كان به‌هێزن.
هاوكات پرسی ژینگه‌-ش یه‌كێكه‌ له‌ به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م سه‌روه‌ریی، كه‌ زاڵبوون به‌سه‌ریدا ئه‌سته‌مه‌، چوونكه‌ هه‌ڕه‌شه‌كانی ژینگه‌ سنور بڕن. ڕاسته‌ جیهانگیری ئابووری له‌ پاشگه‌زبوونه‌وه‌دایه‌، به‌ڵام جیهانگیری ژینگه‌ به‌رده‌وامه‌، چوونكه‌ ئه‌مه‌ی دواییان ملكه‌چی یاسا فیزیایی‌و بایۆلۆجییه‌كانه‌، نه‌وه‌ك لۆژیكی جوگرافیای سیاسی هاوچه‌رخ. له‌ڕاستیدا ئه‌م جۆره‌ پرسانه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌مووان ده‌كه‌ن، هیچ ده‌وڵه‌تێكیش به‌ ته‌نها ناتوانێت ڕووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌وه‌ جۆره‌ پرسانه‌ی، وه‌ك كۆڤید-19، گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وادا سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵات ڕۆڵێكی ئه‌رێنی ده‌بێت.
به‌ڵام له‌و باره‌یه‌وه‌، نابێت ته‌نها بیر له‌ سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا بكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵكو پێویسته‌ به‌هه‌مان شێوه‌ بیربكه‌ینه‌وه‌ چۆن له‌گه‌ڵ ئه‌وانی دیكه‌دا پێكه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات بسه‌پێنین.  بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین، كه‌ ڕێكه‌وتن‌و ڕێكخراوه‌ جیهانییه‌كان، وه‌ك ڕێكه‌وتننامه‌ی پاریس بۆ پاراستنی ژینگه‌‌و ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی هاوكاری هه‌موومان ده‌كه‌ن. له‌ ڕابردووشدا له‌ دوای چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ی ڕیچارد نیكسۆن‌و ماوتسی تۆنگ له‌ ساڵی 1972ه‌وه‌، چین‌و ئه‌مریكا سه‌ره‌ڕای ناكۆكییه‌ ئایدۆلۆجییه‌كانیان، به‌ڵام له‌ هه‌ندێك پرسدا هاریكاری یه‌كتر بوون. بۆیه‌ ئێستا له‌و باره‌یه‌وه‌ پرسیاره‌ گرانه‌كه‌ له‌به‌رده‌م بایدندا ئه‌وه‌یه‌، ئایا ئه‌مریكا‌و چین له‌و كاته‌ی به‌رده‌وامن له‌ بازنه‌ی كێبڕكێ باوه‌كانی نێوان زلهێزه‌كاندا، ده‌توانن له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كاندا هاوكاری یه‌كتر بن؟
شایه‌نی باسه‌ بواری ئه‌لیكترۆنیش خۆی له‌ خۆیدا پرسێكی نوێ‌و گرنگه‌، تا ڕاده‌یه‌كیش پرسێكی سنور بڕه‌، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌چێته‌ ژێر هه‌ژموونی حكومه‌ته‌ خاوه‌ن سه‌روه‌ریه‌كانه‌وه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌مڕۆ فه‌زای ئینته‌رنێت په‌رت‌و پارچه‌ پارچه‌یه‌. ده‌شكرێت له‌ چوارچێوه‌ی دیموكراتیدا یاساكانی تایبه‌ت به‌ ئازادی ڕاده‌بڕین‌و تایبه‌تمه‌ندی نێو ئینته‌رنێت په‌ره‌یپێبدرێت، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ش ده‌وڵه‌ته‌ سته‌مكاره‌كان هه‌ر پابه‌ند نابن پێوه‌ی.
به‌پێی ئه‌وه‌ی كۆمسیۆنی جیهانیی بۆ سه‌قامگیربوونی بواری ئه‌لیكترۆنی پێشنیاری كردووه‌، هه‌ندێك له‌و بنه‌مایانه‌ی ڕێگری له‌ ده‌ستوه‌ردانه‌ نێو پێكهاته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی ئینته‌رنێت ده‌كه‌ن، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌سه‌ڵاته‌ سته‌مكاره‌كانه‌. به‌ڵام كاتێك ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ بریكاره‌كانیان بۆ جه‌نگی زانیارییه‌كان، یاخود بۆ ده‌ست وه‌ردان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به‌كارده‌هێنن، ئه‌وا پێویسته‌ پێوه‌ره‌كان به‌چه‌ند بنه‌مایه‌ك پته‌و بكرێت، وه‌ك ئه‌و بنه‌مایه‌ی ئه‌مریكا‌و سۆڤێت له‌ كاتی جه‌نگی سارددا (سه‌ره‌ڕای دوژمنایه‌تییه‌ ئایدۆلۆجییه‌كه‌یان) دانوستانیان له‌سه‌ر كرد، تا هه‌ڵكشانی ڕووداوه‌كان له‌ ده‌ریادا سنوردار بكرێت. هه‌روه‌ها ده‌بێت ئه‌مریكا‌و ئه‌و وڵاتانه‌ی هه‌مان ئایدۆلۆجیای ئه‌ویان هه‌یه‌، ئه‌و پێوه‌رانه‌ ئاشكرا بكه‌ن، كه‌ به‌نیازن پێوه‌ی پابه‌ندبن.
له‌ ڕاستیدا سه‌پاندنی بنه‌ما لیبڕاڵییه‌كان به‌سه‌ر بواری ئه‌لیكترۆنیدا، به‌و واتایه‌ نایه‌ت، كه‌ تاكلایه‌نانه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ چه‌ك دابماڵدرێت، به‌ڵكو پێویسته‌ ئه‌مریكا جیاوازی بكات له‌ نێوان هێزی نه‌رمی ڕێگه‌ پێدراو بۆ باوه‌ڕپێهێنان‌و هێزی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ جه‌نگی زانیارییه‌ نهێنییه‌كان، به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌مریكا ده‌توانێت تۆڵه‌ی خۆی بستێنێت. 
ڕاپرسییه‌كانیش ئاشكرایان كردووه‌، كه‌ هاووڵاتییانی ئه‌مریكا خوازیارن وڵاته‌كه‌یان خۆی له‌ ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی به‌دوربگرێت، به‌ڵام داوای كشانه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌یان له‌ هاوپه‌یمانی، یاخود هاریكارییه‌ فره‌ لایه‌نه‌كان ناكه‌ن، گه‌لی ئه‌و وڵاته‌ هێشتا گرنگی به‌ پره‌نسیپه‌كان ده‌ده‌ن.
ئه‌گه‌ر بایدن به‌سه‌رۆك هه‌ڵببژێدرێت، پرسیاری ده‌رباره‌ی ئه‌گه‌ری گه‌ڕاندنه‌وه‌ی سستمی لیبڕاڵی نێوده‌وڵه‌تی لێناكرێت؟ به‌ڵكو ئه‌و پرسیاره‌ی ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا ئه‌مریكا ده‌توانێت له‌گه‌ڵ ده‌سته‌بژێری هاوپه‌یماناندا دیموكراتی‌و مافی مرۆڤ پته‌و بكات، هاوكات له‌گه‌ڵ گروپێكی فراوانتری وڵاتانیشدا هاریكاری بكات بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ پێویستانه‌ی، كه‌ پشت به‌ یاسا ده‌به‌ست بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ جیهانییه‌كان، وه‌ك گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا، په‌تا، هێرشی ئه‌لیكترۆنی، تیرۆر‌و ناسه‌قامگیری ئابووری؟

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure