ئایا دیموكراتیی كۆتایی دێت؟

24/09/2020

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پرۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: ئێنا پلاسیۆ


له‌ ساڵی 1947دا‌و دوو ساڵ دوای ئه‌وه‌ی هیرۆشیما‌و ناگاساكی به‌ چه‌كی ئه‌تۆم ویرانكرا، گۆڤاری زانایانی ئه‌تۆم (كاتژمێری ڕۆژی دواییان) ڕاگه‌یاند، وه‌ك هۆشدارییه‌ك بۆ ڕاده‌ی نزیكبوونه‌وه‌ی جیهان له‌ كۆتاییه‌وه‌ به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كی ئه‌تۆمه‌وه‌‌و بۆ هاندانی كاركردنی له‌سه‌ر(گه‌ڕاندنه‌وه‌ی زه‌مه‌ن بۆ ڕابردوو). ئه‌مرۆش پێویستمان به‌ دروستكردنی كاتژمێرێكه‌ كاتی نزیكبوونه‌وه‌ی داڕمانی دیموكراتی پێ ده‌ستنیشان بكه‌ین، له‌ ڕاستیدا ئێمه‌ له‌ ساتی كۆتایی هاتنی دیموكراتییه‌وه‌ نزیكبووینه‌ته‌وه‌.
دیموكراتیی لیبڕاڵی له‌سه‌ر هزرێك به‌نده‌، كه‌ پێی وایه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی بۆ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان به‌ ژیرانه‌ كار ده‌كه‌ن، له‌ كۆتاییدا ئه‌نجامی باش به‌ده‌ست ده‌هێنن. به‌ڵام له‌م ساڵانه‌ی دواییدا هه‌موو لایه‌نه‌كانی ئه‌م گریمانه‌یه‌ توشی داخوران هات. له‌ڕاستیدا سستی داهات به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان‌و زیادبوونی نایه‌كسانی، به‌تایبه‌ت له‌دوای قه‌یرانه‌ داراییه‌كه‌ی ساڵی 2008ه‌وه‌ ئه‌نجامی كاری ژیرانه‌ نه‌بوون. 
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، پاشگه‌زبوونه‌وه‌ی متمانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌كان بووه‌ هۆی داڕمانی ئه‌و دۆخه‌ی تاكه‌كان پێویستیانه‌ بۆ گه‌شتن به‌ بڕیارێكی ژیرانه‌. ئامڕازه‌ باوه‌كانی ڕاگه‌یاندن-یش، كه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرا ببنه‌ پاسه‌وانی زانیارییه‌كان، له‌لایه‌ن سه‌رچاوه‌ ئه‌لیكرتۆنییه‌كانه‌وه‌ تێپه‌ڕێندران، شێوازی كاركردنی ئه‌مه‌ی دواییشیان، ڕاكێشانی خوێنه‌ره‌ له‌ڕێگه‌ی قۆستنه‌وه‌ی باوه‌ڕ‌و خواسته‌كانیانه‌وه‌، زۆربه‌ی جار له‌ ڕێگه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاریی نادروست‌و چه‌واشه‌كاریشه‌وه‌.
له‌م میانه‌یه‌شدا، زۆرجار ئه‌و سه‌ركرده‌ سیاسییانه‌ی هه‌وڵ ده‌ده‌ن میانڕه‌وانه‌ مامه‌ڵه‌ بكه‌ن، له‌به‌رده‌م ئه‌وانه‌ی شێوازی ترساندن‌و گوتاری هۆزه‌كی په‌یڕه‌وده‌كه‌ن شكست ده‌هێنن. هه‌موو ئه‌مانه‌ش هه‌ستێكی به‌رته‌سكی به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی- هه‌ندێكجاریش هه‌ستكردن به‌ شكست-ی به‌هێزكردووه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات گه‌شتن به‌ چاره‌سه‌ره‌ پێویست‌و كردارییه‌كان بۆ بونیادنانی هاوپه‌یمانییه‌ فراوانه‌كان ئه‌سته‌م بێت.
ئه‌م ڕه‌وتانه‌ دیموكراتیی لیبڕاڵییان داڕماند، هه‌روه‌ها په‌رتبوونی سیاسییان قوڵكرده‌وه‌، متمانه‌یان به‌ سه‌روه‌ری یاسا كه‌مكرده‌وه‌‌و داڕمانی دامه‌زراوه‌یی به‌رفراوانیشیان هێنایه‌ ئاراوه‌. هاوكات قه‌یرانی په‌تای كۆرۆنا-ش گشت ئه‌م په‌ره‌سه‌ندنانه‌ی خێراتر كرد، له‌ڕاستیدا په‌تاكه‌ گورزی وێرانكه‌ری دیكه‌ی له‌ دیموكراتی لیبڕاڵی وه‌شاند.
ئێستا یه‌خه‌گیرییه‌كان زۆر ڕوونن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ته‌نانه‌ت بۆچوون‌و مشتومڕه‌كانیش ده‌رباره‌ی داڕمانی دیموكراتی په‌رتبوونی تێدا دروسبووه‌. له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كاندیدی هه‌ریه‌ك له‌ كۆمارییه‌كان‌و دیموكراتییه‌كان له‌ كۆنگره‌كانیاندا ئاماژه‌یان داوه‌ به‌وه‌ی ڕكابه‌ره‌كانیان ده‌یانه‌وێت دیموكراتی ئه‌مریكی وێران بكه‌ن.
له‌ ڕاستیدا، هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ گوتاری نیمچه‌ ترسێنه‌ر، به‌جۆرێك هه‌ردوو لایه‌ن زمانی دیموكراتی لیبڕاڵی -ئازادی، سه‌ربه‌خۆیی‌و سه‌روه‌ری یاسا- به‌كارده‌هێنن، تا ڕكابه‌ره‌كانیان وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ی وجودی بۆ شێوازی ژیانی ئه‌مریكی وه‌سف بكه‌ن. ئه‌مه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕه‌وتێكی فراوانتره‌ به‌ره‌و به‌ستنه‌وه‌ی به‌رگریكردن له‌ دیموكراتی به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌. پێده‌چێت ئه‌م ڕه‌وته‌ش دور له‌ پێشكه‌شكردنی چاره‌سه‌رێكی متمانه‌دار، ته‌نها كار له‌سه‌ر قوڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌شبوونانه‌ بكات، كه‌ خۆی له‌خۆیدا دیموكراتی په‌كده‌خه‌ن.
له‌ڕاستیدا هۆشدارییه‌ نه‌رێنییه‌كان-ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شی جه‌خت له‌سه‌ر ڕاستی دۆخه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌- هه‌رگیز به‌س نیه‌ بۆ ڕزگار كردنی دیموكراتی لیبڕاڵی. چوونكه‌ ئه‌و كاره‌ پێویستی به‌ ستراتیجییه‌كی درێژخایه‌نه‌، كه‌ ئامانجی گێڕانه‌وه‌ی بنه‌ماكانی سستمه‌كه‌ بێت، واتا ئه‌نجامه‌كانی حوكمێكی ژیرانه‌، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای بڕیاری ژیرانه‌ وه‌ستا بێت.
فێركردن‌و ئاماده‌كاری-یش به‌شێكی دانه‌بڕاوی ئه‌و ستراتیجییه‌ن. په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی ئه‌م دواییه‌ش، هه‌ر له‌ ئاماده‌ییه‌ فراوانه‌كه‌ی هاوڵاتییان بۆ ملكه‌چی ڕێنماییه‌ گشتییه‌ ته‌ندروستییه‌كانه‌وه‌، هه‌تا ناڕه‌زاییه‌ فراوانه‌كان دژی ڕه‌گه‌زپه‌رستی سستمه‌كه‌، ئاماژه‌ن بۆ كامڵبوونی هۆشیاری‌و ناڕازیبوونی دانیشتوان، هه‌روه‌ها ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دانیشتوان ئاماده‌‌و خوازیاری په‌ره‌سه‌ندنن. به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵانه‌ به‌بێ به‌دیهێنانی ئه‌نجامی باشتر هیچ مانایه‌كیان نابێت، بۆیه‌ پێویسته‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان كه‌م‌وكورتی سستمه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن، ده‌بێت له‌و كه‌م‌و كورتییانه‌شه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ن، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی نایه‌كسانی.
گه‌شتن به‌ سه‌ركه‌وتن‌و دیموكراتییه‌كی نه‌رم ته‌نها له‌ ڕێگه‌ی پته‌وكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزتری نێوان حكومه‌ت‌و كۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌بێت، بۆ ئه‌مه‌ش پێویسته‌ به‌ قوڵتر له‌ چه‌مكی هاوڵاتیبوون تێبگه‌ین.
هه‌روه‌ك جۆزێپی مزینی، ئه‌و سیاسه‌تمه‌داره‌ی ئیتاڵیه‌ی، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا به‌شدار بوو له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ئیتاڵیدا ئاماژه‌ی پێداوه‌، دیموكراتی لیبڕاڵی ته‌نها كاتێك ده‌كرێت بچه‌سپێت‌و گه‌شه‌ بكات، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌رك‌و ماف بونیادبنرێت، نه‌ك ته‌نها له‌سه‌ر بنه‌مای مافه‌كان. پێویسته‌ هاوڵاتییان له‌ڕێگه‌ی پرسێكی باڵاوه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ببه‌سترێنه‌وه‌. به‌لای مزینییه‌وه‌، كه‌ وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌ك یارمه‌تیده‌ری یه‌كگرتن‌و سه‌ربه‌خۆبوونی ئیتاڵیا بوو، ئه‌و پرسه‌ بریتی بوو له‌ مافی چاره‌ی خۆنوسینی نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌ی. سه‌رۆكی ئه‌مریكا ویدرۆ ویڵسن-یش دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی پاڵپشتی ئه‌و پرسه‌ باڵایه‌ی كرد، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی داڕشتنی بناغه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی بۆ سستمی لیبڕاڵی جیهانی.
به‌ڵام هه‌وڵی له‌م جۆره‌ پێویست ناكات له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌یی بوه‌ستێت، ئه‌مڕۆ هه‌ندێك سیاسه‌تمه‌دار په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ڕه‌چه‌ڵه‌كی نه‌ته‌وه‌یی، وه‌ك ئامڕازێك بۆ دابه‌شكردنی دانیشتوان. له‌ڕاستیدا پێویسته‌ ئه‌و هه‌سته‌ په‌ره‌ی پێبدرێت، كه‌ هه‌مووان له‌و دیو به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سییه‌وه‌ به‌رپرسیارین له‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی. ئه‌م هه‌ست‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌دیهاتنی كۆمه‌ڵگایه‌كی دیموكراتی لیبڕاڵی كارا‌و گه‌شه‌سه‌ندوو.
له‌ڕووی كرداریشه‌وه‌، ئه‌مه‌ ڕه‌وتێكی واقیعی‌و كارایه‌. چوونكه‌ ڕه‌وته‌كه‌ بونیادنانی كۆمه‌ڵگاكان، پابه‌ندبوون به‌ خزمه‌تگوزاری‌و ویژدانی گشتی له‌خۆ ده‌گرێت. ئه‌نجامدانی ئه‌م كاره‌ ئاسان نابێت، به‌دڵنیاییشه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی ته‌نها تاكه‌ هه‌ڵبژاردنێكه‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌دینایه‌ت، ته‌نانه‌ت له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی مانگی تشرینی دووه‌می ئه‌مریكا-شه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ پاساو نیه‌ بۆ هه‌وڵنه‌دان‌و خۆڕاده‌ست كردنی ئه‌و هێزانه‌ی په‌رتمان ده‌كه‌ن.
جارێك وینستن چه‌رچڵ له‌ وته‌یه‌كی ته‌نز ئامێزدا وتی، ئه‌گه‌ر شێوازه‌كانی دیكه‌ی حوكمڕٍانی له‌و خراپتر نه‌بوونایه‌، ئه‌وا دیموكراتی لیبڕاڵی خراپترین شێوازی حوكمڕانی ده‌بوو. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ چاره‌سه‌رێكی نمونه‌یی نه‌بێت، به‌ڵام بێگومان شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ پێوه‌ی پابه‌ند بین. دواجار كاتیش ناوه‌ستێت.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن   

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure