ئایا كۆمارییه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ن بۆسه‌ر ئه‌مریكا؟

21/10/2020

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆتویچژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: جۆزێف ستیگلیتز


له‌ مێژوودا هاتووه‌، كاتێك ڕۆما ده‌سوتا، نیرۆنی ئیمپڕاتۆر سه‌رقاڵی كه‌یف‌و سه‌فا بوو. به‌هه‌مان شێوه‌، كاتێك كالیفۆڕنیا ده‌سوتا، تره‌مپ له‌ یاریگاكانی خۆیدا سه‌رقاڵی یاری گۆڵف بوو. هه‌روه‌ها، ته‌واو خه‌مسارده‌ به‌رانبه‌ر په‌تای كۆرۆنا، كه‌ زیاد له‌ 200 هه‌زار ئه‌مریكی كردۆته‌ قوربانی، ته‌نانه‌ت له‌م دواییه‌دا خودی سه‌رۆكیش توشی ئه‌و په‌تایه‌ بوو. بۆیه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ی نیرۆن، بێگومان مێژوو تره‌مپ، وه‌ك سیاسه‌تمه‌دارێكی دڵڕه‌ق‌و دور له‌ هه‌ستی مرۆڤایه‌تی باس ده‌كات، به‌ڵكو به‌ ده‌به‌نگیش.
تا ئه‌م دواییانه‌، زۆربه‌ی خه‌ڵكی له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا، له‌ڕێگه‌ی كورته‌ ڤیدیۆكانی تره‌مپه‌وه‌، كه‌م كه‌م ئاشنای ئه‌م كاره‌ساته‌ ئه‌مریكییه‌ بوون، كاتێك ده‌یانبینی، كه‌ له‌ گه‌شتی ئێوارانی هه‌واڵه‌كان‌و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا قسه‌ی ناڕاست‌و پوچ بڵاوده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام، له‌ كۆتاییه‌كانی مانگی ئه‌یلولدا، ده‌یان ملیۆن كه‌س، ڤیدیۆیه‌كی 90 چركه‌ییان بینی، كه‌ وه‌ك دیبه‌یتی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی په‌خش كرابوو، تێیدا تره‌مپ گومانی له‌وه‌دا نه‌هێشت، كه‌ هه‌رگیز بۆ پۆستی سه‌رۆكی ئه‌مریكا گونجاو نیه‌. هاوكات، له‌ ڕێی ئه‌و ڤیدیۆیه‌وه‌، زانیمان بۆچی زۆر كه‌س گومانیان له‌ ژیریی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ هه‌یه‌.
بێگومان جیهان بۆ ماوه‌ی ئه‌م چوار ساڵه‌ی دوایی، ئاگاداره‌ چۆن ئه‌م درۆزنه‌ گه‌وره‌یه‌ ژماره‌ی پێوانه‌یی نوێ تۆمار ده‌كات، به‌جۆرێك به‌پێی ئاماره‌كانی واشنتۆن پۆست، ئه‌م سه‌رۆكه‌ تا ناوه‌ڕاستی مانگی ته‌مموز، 20 هه‌زار درۆ، یاخود لێدوانی چه‌واشه‌كاری بڵاوكردۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ چ دیبه‌یتێكه‌، كه‌ یه‌كێك له‌ به‌ربژێره‌كان هیچ متمانه‌یه‌كی نه‌مابێت‌و، ته‌نانه‌ت ئاماده‌ی گفتوگۆش نه‌بێت؟
نیویۆرك تایمز له‌ ڕابردوودا ئه‌و نهێنییه‌ی بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ له‌ ساڵانی 2016‌و 2017دا، تره‌مپ ته‌نها 750دۆلاری، وه‌ك باجی فیدڕاڵی داوه‌ - چه‌ند ساڵیش پێش ئه‌وه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باجی نه‌داوه‌-. كاتێكیش له‌و باره‌یه‌وه‌ پرسیاری لێكرا، كه‌مێك دوودڵی گرتی، دوواتر به‌بێ به‌ڵگه‌ وتی، ملیۆنان دۆلار باجم داوه‌. پێده‌چێت ته‌نها وه‌ڵامێكی هه‌ڕه‌مه‌كی دابێته‌وه‌، به‌و هیوایه‌ی باسه‌كه‌ ببات به‌ره‌و بابه‌تێكی ئاسانتر، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ هۆكارێك هه‌بێت بۆئه‌وه‌ی باوه‌ڕی پێبكه‌ین.
ئه‌وه‌ی زیاتریش بووه‌ مایه‌ی بێزاری، ئه‌وه‌بوو، كه‌ تره‌مپ ئیدانه‌ی سپی پێسته‌ توندڕه‌وه‌كان‌و گروپه‌ په‌رگیره‌ توندوتیژه‌كانی، وه‌ك (Proud Boys) ناكات. به‌هه‌مان شێوه‌، ڕه‌تكردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی ڕاده‌ستكردنی ئاشتییانه‌ی ده‌سه‌ڵات‌و، هه‌وڵه‌ به‌رده‌وامه‌كانی بۆ داماڵینی شه‌رعییه‌ت له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگدان، بۆته‌ مایه‌ی دڕدۆنگی. له‌ڕاستیدا، هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی تره‌مپ له‌ ماوه‌ی پێش هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ سیستمی دیموكراتی ئه‌مریكی.
شایه‌نی باسه‌، ده‌ستوری ئه‌مریكی خاوه‌نی چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندییه‌، هه‌ر له‌ دادگای سه‌ربه‌خۆو، جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌وه‌، بۆ گرنگیدان به‌ ڕێكخستن‌و هاوسه‌نگییه‌ دروسته‌كان. پێده‌چێت له‌ ڕابردوودا ئه‌مریكییه‌كان كۆمه‌ڵێك دامه‌زراوه‌ی مه‌زنیان بونیادنابێت ( هه‌رچه‌نده‌ تاوانبارن، كاتێك وتوویانه‌، گشت خه‌ڵكی به‌یه‌كسانی دروست بوون، ئه‌گه‌ر له‌ ڕه‌گه‌زی مێینه‌، یاخود ڕه‌ش پێسته‌كان نه‌بن). له‌ نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا، كاتێك باس له‌ حوكمڕانی ژیرانه‌‌و دامه‌زراوه‌ دروسته‌كان ده‌كرا، زۆربه‌یجار ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌نمونه‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌ ده‌هێنرایه‌وه‌.
به‌ڵام، ئه‌و دۆخه‌ گۆڕا. چونكه‌، تره‌مپ‌و هاوڕێكانی له‌ پارتی كۆماری، بیریان هێناینه‌وه‌، كه‌ دامه‌زراوه‌‌و سیستمه‌ ده‌ستورییه‌كه‌ی ئه‌مریكا چه‌نده‌ فشه‌ڵه‌، به‌ڵكو په‌رش‌و بڵاویشه‌. ئه‌مریكا وڵاتی یاسایه‌، به‌ڵام، نه‌ریته‌ سیاسییه‌كان بزوێنه‌ری سیستمه‌كه‌ن. نه‌ریته‌كان نه‌رمن، به‌ڵام، له‌ هه‌مان كاتدا فشه‌ڵیشن. یه‌كه‌م سه‌رۆكی ئه‌مریكا جۆرج واشنتۆن، بڕیاریدا ته‌نها دوو خولی سه‌رۆكایه‌تی حوكمڕانی وڵات بكات. ئه‌مه‌ش بووه‌ نه‌ریتێك، هه‌تا سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی فرانكلین ڕۆزڤێڵت-یش هیچ سه‌رۆكێك له‌و نه‌ریته‌ لاینه‌دا. له‌دوواتریشدا، به‌ چاكسازییه‌كی ده‌ستوری ئه‌و نه‌ریته‌ كرایه‌ یاسا.
له‌ ماوه‌ی چوار ساڵی ڕابردوودا، تره‌مپ‌و كۆمارییه‌كانی هاوڕێی به‌شێوه‌كی نائاسایی نه‌ریته‌كانیان وێران كرد. به‌مه‌ش سوكایه‌تییان به‌خۆیان كرد‌و، ئه‌و دامه‌زراوانه‌شیان داڕماند، كه‌ ده‌بوو پارێزگاری لێبكه‌ن. تره‌مپ ئه‌و كاته‌ی له‌ ساڵی 2016دا، كاندیدبوو بۆ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی، ڕه‌تی كرده‌وه‌ زانیاری ده‌رباره‌ی ئه‌و باجانه‌ی له‌ ئه‌ستۆین ئاشكرا بكات. له‌ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌شیدا، چه‌ند پشكنه‌رێكی گشتی له‌ كاره‌كانیان دورخسته‌وه‌، ته‌نها به‌هۆی ئه‌وه‌ی كاره‌كانی خۆیان ئه‌نجام داوه‌. پۆسته‌كه‌شی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی به‌كارهێنا. هاوكات، دژایه‌تی زانا بێلایه‌نه‌كان‌و ئاژانسه‌ ڕه‌خنه‌گره‌كان ده‌كات. به‌ ڕوونی هه‌وڵی سه‌ركوتكردنی ده‌نگده‌ره‌كان ده‌دات. له‌ڕێگه‌ی ناشرین كردنی نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانیشێوه‌، حكومه‌ته‌ بیانییه‌كانی بێزار كرد.
به‌ هۆكارێكی ژیرانه‌، ئه‌مریكییه‌كان ئێستا ده‌پرسن، ئایا سیستمی دیموكراتی وڵاته‌كه‌یان ده‌توانێت به‌رده‌وام بێت؟ یه‌كێك له‌ ترسه‌ گه‌وره‌كان لای دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ بوو، كه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی دیماگۆجی بێت‌و له‌ ناوخۆوه‌ سیستمه‌كه‌ وێران بكات. ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و هۆكارانه‌ی وایكرد، له‌سه‌ر سیستمێكی دیموكراتی ناڕاسته‌خۆ بمێننه‌وه‌، هه‌روه‌ها پشت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان‌و سیستمێك ببه‌ستن، كه‌ وابڕیار بوو ڕێكخستن‌و هاوسه‌نگییه‌كی به‌هێزی هه‌بێت. به‌ڵام دوای تێپه‌ڕینی 233 ساڵ، ئێستا ئه‌و ژێرخانه‌ دامه‌زراوه‌ییه‌ به‌ڕاده‌ی پێویست به‌هێز نیه‌. له‌ ڕاستیدا پارتی كۆماری، به‌تایبه‌ت نوێنه‌ره‌كانی له‌ ئه‌نجومه‌نی پیراندا، له‌ ئه‌ركی چاودێری‌و ڕێكخستنی هه‌ڵسوكه‌وتی به‌رپرسێكی جێبه‌جێكاری مه‌ترسیدارو هه‌ڵسوكه‌وت نامۆدا شكستیان هێنا، ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی ئه‌و به‌رپرسه‌ جه‌نگی دژی سیستمی ده‌ستوریی ئه‌مریكا‌و پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن به‌رپاكردووه‌.
ئێستاش ئه‌ركێكی قورس چاوه‌ڕوانمانه‌. چونكه‌، له‌وكاته‌ی په‌تایه‌كی له‌ كۆنتڕۆڵ ده‌رچوو، زیادبوونی نایه‌كسانی، قه‌یرانی كه‌ش‌و هه‌وا له‌ ئارادان، سیستمی دیموكراتی ئه‌مریكی-ش پێویستی به‌ فریادڕه‌سه‌. هاوكات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی، كۆمارییه‌كان بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر ئه‌ركه‌كانی خۆیان پشت گوێ خستووه‌، پێویسته‌ یاساكان شوێنی نه‌ریته‌ دیموكراتییه‌كان بگرنه‌وه‌. به‌ڵام، ئه‌مه‌ كارێكی ئاسان نیه‌. چونكه‌، پابه‌ندبوون به‌ نه‌ریته‌كانه‌وه‌ خوازراوتره‌ له‌ جێبه‌جێكردنی یاساكان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌ریته‌كان ئاسانتر له‌گه‌ڵ دۆخه‌كانی ئاینده‌دا خۆیان ده‌گونجێنن. به‌تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی دژبه‌یه‌كی، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌مریكادا، كه‌ هه‌میشه‌ كه‌سانێك هه‌ن هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ یاساكان ڕابكه‌ن، به‌جۆرێك له‌ ڕووكه‌شدا جێبه‌جێی ده‌كه‌ن، به‌ڵام، له‌هه‌مان كاتدا، ڕۆحی یاساكان پێشێل ده‌كه‌ن.
كاتێكیش یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌كان له‌ سیستمه‌كه‌ لاده‌دات، پێویسته‌ هێزی به‌رگری خۆمان پته‌و بكه‌ین. هه‌وڵه‌ دڵخۆشكه‌ره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌كرداری نه‌خشه‌ ڕێگایه‌ك له‌ ئارادایه‌. چونكه‌، (یاسای گه‌ل)ی ساڵی 2019، كه‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌ سه‌ره‌تای ساڵی ڕابردوودا بڕیاری له‌سه‌ردا، بڕیاری له‌سه‌ر ئه‌جێندایه‌ك داوه‌، بۆ فراوانكردنی مافی ده‌نگدان، سنوردانان بۆ دابه‌شكردنی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی پارتێكی دیاریكراو، پته‌وكردنی بنه‌ما ئاكارییه‌كان‌و، سنورداركردنی كاریگه‌ریی سه‌رمایه‌داره‌كان به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌وه‌. له‌به‌رامبه‌ریشدا هه‌واڵه‌ ناخۆشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كۆمارییه‌كان ده‌زانن له‌ زۆربه‌ی پرسه‌ سیاسییه‌ هه‌ستیاره‌كانی ئێستادا بوونه‌ته‌ كه‌مینه‌. چونكه‌، ئه‌مریكییه‌كان ده‌یانه‌وێت هه‌ژموونێكی به‌هێزتر به‌سه‌ر چه‌كدا بسه‌پێندرێت، بڕی نزمترین كرێ زیاد بكرێت، هه‌روه‌ها سیستمێكی ژینگه‌یی‌و دارایی باشتر په‌یڕه‌وبكرێت، سیستمێكی چاودێری ته‌ندروستی هه‌رزانتر ده‌سته‌به‌ر بكرێت، پاڵپشتییه‌كی فراوانتری فێركردن له‌ قۆناغی پێش قوتابخانه‌دا بكرێت، توانای گه‌یشتن به‌ خوێندن له‌ زانكۆكان باشتر بكرێت، ڕۆڵی سه‌رمایه‌داره‌كانیش به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌وه‌ سنوردارتر بێت.
له‌ڕاستیدا، خواستی ڕوونی زۆرینه‌، پارتی كۆماری ده‌خاته‌ دۆخێكی مه‌حاڵه‌وه‌. چونكه‌، ئه‌و پارته‌ ناتوانێت له‌ یه‌ك كاتدا، پاڵپشتی حوكمێكی دیموكراتی پاك‌و ڕوون بكات‌و، هه‌وڵی جێبه‌جێكردنی ئه‌جێنداكه‌شی بدات، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌جێندایه‌كه‌ جه‌ماوه‌ری كه‌مه‌. بۆیه‌ له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌، ئێستا جه‌نگێكی ئاشكرای دژی دیموكراتی ئه‌مریكی به‌پاكردووه‌، هه‌وڵه‌كانیشی دووهێنده‌ زیادكردووه‌، تا مافی ده‌نگدان له‌ ده‌نگده‌ره‌كان زه‌وت بكات‌و، به‌رگێكی سیاسی بكات به‌به‌ری دادگادا‌و بیرۆكراتی فیدڕاڵیدا. هه‌روه‌ها، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام شێوازی حوكمی كه‌مینه‌ بچه‌سپێنێت، له‌ڕێگای تاكیتكه‌كانی، وه‌ك یاریكردن به‌ بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌.
به‌ڕاستی پارتی كۆماری گه‌مه‌یه‌كی شه‌یتانانه‌ ده‌كات. بۆیه‌، ناتوانین چاوه‌ڕێ بین ئه‌ندامه‌كانی پاڵپشتی هیچ هه‌وڵێكی نوێكردنه‌وه‌‌و پاراستنی دیموكراتی ئه‌مریكی بكه‌ن. ئێستا تاكه‌ بژارده‌ی به‌رده‌م ئه‌مریكییه‌كان، به‌دیهێنانی سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ دیموكراتییه‌كان له‌ گشت ئاسته‌كانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی مانگی داهاتوودا. له‌ڕاستیدا دیموكراتی ئه‌مریكی له‌ دۆخێكی هه‌ستیاردایه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و سیستمه‌ش بكه‌وێت، ئه‌وا نه‌یارانی دیموكراتی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی جیهاندا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ده‌هێنن.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن     

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure