هه‌ڵبژاردنی فره‌یی له‌ ئه‌مریكا

24/10/2020

:: بێ نوسەر

 

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: خافێر سۆلانا


كاتێك دۆناڵد تره‌مپ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ساڵی 2016دا، به‌ربژێری پارتی كۆماری بوو بۆ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی، زۆر كه‌س چاوه‌ڕانبوون توندی گوتاره‌ هانده‌ره‌كانی له‌ میانه‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، به‌رانبه‌ر هیلاری كلینتۆن كه‌مبكاته‌وه‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی ده‌نگده‌ره‌ میانڕه‌وه‌كان به‌لای خۆیدا ڕابكێشێت. دوای هه‌ڵبژاردنی تره‌مپ-یش، بێئه‌وه‌ی به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و دانبه‌خۆداگرتنه‌ی لێی چاوه‌ڕوان ده‌كرا، تێیدا ده‌ربكه‌وێت، زۆرێك وتیان، ئیداره‌كه‌ی‌و كۆمارییه‌كانی كۆنگرێس هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌و سه‌رۆكه‌ گوتارێكی سه‌نگینتر بگرێته‌به‌ر.
به‌ڵام، ئه‌مڕۆ تێگه‌یشتین ئه‌و پێشبینییانه‌ چه‌ند ساویلكه‌ بوون. چونكه‌، تره‌مپ دوای وه‌رگرتنی پۆسته‌كه‌ی نه‌ك ته‌نها توندوتیژییه‌كانی كه‌سایه‌تییه‌كه‌یی كه‌م نه‌كرده‌وه‌، به‌ڵكو، هه‌ڵه‌شه‌تر‌و زیاتر به‌لای خرۆشاندن‌و هانداندا چوو. ئێستاش، گه‌وره‌ترین سه‌رچاوه‌ی دوودڵی، كه‌سایه‌تییه‌ نه‌گۆڕاوه‌كه‌ی تره‌مپ نیه‌. به‌ڵكو، ئه‌و ڕاستییه‌یه‌، كه‌ پارتی كۆماری‌و حكومه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان خۆیان خستۆته‌ قاڵبێكه‌وه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی تره‌مپ. له‌ڕاستیدا، ته‌نها ژماره‌یه‌كی كه‌می كۆمارییه‌كان ده‌وێرن دژی بن‌و لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ بكه‌ن. هاوكات، له‌ ئیداره‌كه‌شیدا، تره‌مپ كۆمه‌ڵێك كه‌سی گوێڕایه‌ڵی له‌خۆی كۆكردۆته‌وه‌، ئه‌و كه‌مینه‌یه‌شی دژایه‌تی بیركردنه‌وه‌ ناژیرانه‌كانی ده‌كه‌ن، په‌راوێزخراون‌و دوورخراونه‌ته‌وه‌. بۆیه‌، له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی واده‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیدا، پێویسته‌ ئه‌و ڕه‌ته‌ زۆرانه‌ بیرخۆمان بهێنینه‌وه‌، كه‌ تره‌مپ‌و پارتی كۆماری له‌ڕێگایه‌وه‌ ته‌واو ده‌ستبه‌رداری گشت به‌رپرسیارێتییه‌كی ئه‌مریكا به‌رانبه‌ر جیهان بوون.
سه‌ره‌تا، تره‌مپ په‌نای برده‌به‌ر ڕه‌وتی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌مه‌ش له‌ دروشمه‌كانی، وه‌ك ( ئه‌مریكا له‌ سه‌ره‌تادا)‌و ( با ئه‌مریكا بكه‌ینه‌وه‌ وڵاته‌ مه‌زنه‌كه‌)دا ڕه‌نگیدایه‌وه‌. هاوكات، به‌ناوی چه‌مكی سه‌روه‌ری نیشتیمانییه‌وه‌، كه‌ چه‌مكێكی به‌سه‌رچووه‌، تره‌مپ گشت هه‌وڵێكی پته‌وكردنی هاوكاری جیهانیی وێرانكرد. له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌م په‌تایه‌ی ئێستاشدا، ئه‌م سه‌رۆكه‌ هه‌وڵی گه‌یشتن به‌ ( ڤاكسینی نه‌ته‌وه‌یی) ده‌دات، ڕه‌تیشیكرده‌وه‌ له‌ ده‌ستپێشخه‌ری (COVAX)دا به‌شداری بكات، كه‌ له‌لایه‌ن ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانییه‌وه‌ پاڵپشتی ده‌كرێت، به‌مه‌به‌ستی گره‌نتیكردنی دابه‌شكردنێكی یه‌كسانانه‌ی هه‌ر ڤاكسینێك، كه‌ بۆ په‌تای كۆرۆنا به‌رهه‌مبهێنرێت.
جار له‌دوای جار، تره‌مپ گرنگی به‌ ڕێكه‌وتنه‌ دوولایه‌نه‌كان‌و كاری یه‌كلایه‌نه‌ ده‌دات. له‌به‌رانبه‌ریشدا، هه‌میشه‌ به‌كه‌م ته‌ماشای چاره‌سه‌ره‌ فره‌لایه‌نه‌كان ده‌كات. هاوكات، ئیداره‌كه‌ی به‌گومانه‌وه‌ ته‌ماشای چه‌ند پابه‌ندیییه‌كی نێوده‌وڵه‌تی ئه‌مریكا ده‌كات. به‌ڵكو، ده‌ستبه‌رداری هه‌ندێكیشیان بووه‌. له‌ دیارترینیان، ڕێكه‌وتننامه‌ی ساڵی 2015ی پاریس بۆ كه‌ش‌و هه‌وا. هه‌روه‌ها، ڕێكه‌وتننامه‌ی ئه‌تۆمی له‌گه‌ڵ ئێراندا ( له‌باری دیكه‌شدا، سزای سته‌مكارانه‌ی به‌سه‌ر وڵاتی دیكه‌دا سه‌پاندوو). له‌ بنه‌ڕه‌تدا تره‌مپ سیاسه‌تی ده‌ره‌كی خۆی له‌سه‌ر سوپرایزی درامایی بونیادناوه‌. وه‌ك، كوشتنی فه‌رمانده‌ی ئێرانی قاسم سوله‌یمانی له‌ كانونی دووه‌می 2020دا. هه‌روه‌ها، ناساندنی شاری قودس، وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل.
  تره‌مپ ئه‌وه‌ی ئاشكرا كردووه‌، كه‌ له‌ دیدی خۆیه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان گه‌مه‌یه‌كه‌، ئه‌نجامه‌كه‌ی سفره‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و بنه‌مایه‌یه‌، كه‌ سیاسه‌تی پێناسه‌ گومرگییه‌كانی له‌سه‌ر بونیادنا. به‌تایبه‌ت، جه‌نگه‌ بازرگانییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ چیندا. شایه‌نی باسه‌، له‌ ساڵی 2018دا، له‌ چریكه‌یه‌كی تویته‌ره‌كه‌یدا، وتی: " كاتێك وڵات (ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان) چه‌ندین ملیار دۆلار له‌ بازرگانی له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی وڵاته‌كاندا له‌ده‌ستده‌دات، ئه‌وا جه‌نگه‌ بازرگانییه‌كان ده‌بێته‌ كارێكی باش‌و، سه‌ركه‌وتنیش تێیدا ئاسان ده‌بێت". سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، تره‌مپ چاوه‌ڕوانی سودی كه‌سی له‌ دیپلۆماسی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌كات. ئه‌مه‌ش له‌ ئابڕووچوونه‌كه‌ی ئۆكرانیاندا ڕوون بۆوه‌، كه‌ بووه‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ مانگی كانونی یه‌كه‌می ڕابردوودا، له‌به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ئه‌مریكادا تاوانی ڕووبه‌ڕوو بكرێته‌وه‌.
دواجار، تره‌مپ لایه‌نێكی نالیبڕاڵی خسته‌ڕوو. بۆیه‌، ڕێكخستن‌و هاوسه‌نگییه‌ دامه‌زراوه‌ییه‌كانی لاوازكرد‌و، قورسایی ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندنی ئه‌مریكا-شی كه‌م كرده‌وه‌، كه‌ هه‌میشه‌ به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵی ناڕاست تاوانباریان ده‌كات ( ئه‌وه‌ش ده‌شارێته‌وه‌، كه‌ هه‌میشه‌ خۆی خوازیاره‌ ئه‌و كاره‌ ئه‌نجامبدات). له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیش، تره‌مپ پاڵپشتی كۆمه‌ڵێك سه‌ركرده‌ی نالیبراڵی كرد، كه‌ هاوشێوه‌ی خۆی، ئه‌وه‌نده‌ی گرنگی به‌ مانه‌وه‌ی سیاسی خۆیان ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌نده‌ گرنگی به‌ مانه‌وه‌ی دیموكراتی له‌ وڵاته‌كانیاندا ناده‌ن. شایه‌نی باسه‌، ئه‌و سه‌ركردانه‌ چه‌مكی مافی مرۆڤ به‌كارناهێنن، ته‌نها بۆ به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی خۆیان نه‌بێت.
له‌ سایه‌ی ئیداره‌ پشێوه‌كه‌ی تره‌مپدا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ ڕوونی ده‌ستبه‌رداری سه‌ركردایه‌تی سیستمی لیبڕاڵی بوو. به‌ڵام، نابێت خۆمان هه‌ڵبخه‌ڵه‌تێنین‌و، پێمان وابێت بردنه‌وه‌ی جۆ بایدنی به‌ربژێری پارتی دیموكراتییه‌كان، واتا ده‌ستبه‌جێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ جیهانه‌كه‌ی جاران. چونكه‌، سه‌ره‌ڕای گشت ناكۆكییه‌ ڕیشه‌ییه‌كانی نێوان هه‌ردوو كاندیده‌كه‌، به‌ڵام، پرۆگرامه‌كانیان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا هه‌ندێك ڕه‌گه‌زی هاوبه‌شی تێدایه‌.
بۆنمونه‌، بایدن بانگه‌وازی ڕه‌واجدان به‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌مریكییه‌كان‌و، پاڵپشتییكردنی پیشه‌سازییه‌ ناوخۆییه‌كان ده‌كات. دیموكراتییه‌كان-یش هه‌ڵوێستی خۆیان به‌رانبه‌ر چین توند كردووه‌ ( ئه‌گه‌رچی له‌چاو تره‌مپدا، مامه‌ڵه‌كردنی ئه‌م پارته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پرسه‌دا، كه‌متر تونده‌). هه‌روه‌ها، دیموكراتییه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر خواستی پشتبه‌ستن به‌ هاوپه‌یمانه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌هه‌رحاڵ، هه‌ر كه‌سێك براوه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی 3/تشرینی دووه‌م بێت، ئه‌وا به‌رده‌وام جه‌نگه‌كه‌ی چین-ئه‌مریكا بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌ره‌وپێشچوونی ته‌كنه‌لۆجی- به‌ بواری ژیری ده‌ستكردیشه‌وه‌- توند‌و گرژ ده‌بێت.
هه‌ڵه‌یه‌ به‌رگێكی نمونه‌یی بكه‌ین به‌به‌ری ڕابردوودا‌و، هه‌وڵی دووباره‌كردنه‌وه‌ی بده‌ین. له‌ڕاستیدا، ئه‌و ماوه‌یه‌ی ئه‌مریكا جڵه‌وی كاروباره‌ جیهانییه‌كانی، وه‌ك هێزێكی پێشه‌نگ گرتبۆده‌ست، له‌پاڵ خاڵه‌ پرشنگداره‌كاندا، خاڵی شكستیشی تێدابوو. هاوكات، ئه‌و گرفته‌ بونیادییانه‌ی، كه‌ هه‌ندێك وڵات به‌ده‌ستێوه‌ ده‌ناڵێنن، ماوه‌یه‌كی زۆر پێش هه‌ڵبژاردنی تره‌مپ هه‌ر له‌ ئارادابوون ( له‌ڕاستیدا، ده‌كرێت هه‌ندێك له‌و گرفتانه‌، له‌ شرۆڤه‌كردنی هه‌ڵبژاردنی ئه‌م سه‌رۆكه‌ له‌ ساڵی 2016دا، یارمه‌تیده‌رمان بن). هه‌مان بۆچوون بۆ پشێوییه‌ زۆره‌كانی ئێستای نێو سیستمی نێوده‌وڵه‌تییش دروسته‌.
بۆیه‌، پێویسته‌ یادكردنه‌وه‌ی ڕابردوو بخه‌ینه‌لاوه‌‌و، گرنگی بده‌ینه‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داهاتووی جیهان. له‌ڕاستیدا، په‌تای كۆڕۆنا ئاشكرای كرد، كه‌ هاوكاری فره‌لایه‌نه‌ بژارده‌یه‌ك نیه‌، به‌ڵكو پابه‌ندییه‌. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئێمه‌ ڕێگه‌مانداوه‌ گه‌لێك ڕێكخراوی جیهانی به‌به‌رچاوی خۆمانه‌وه‌ دابڕمێن. ئه‌وه‌تا، ڕێكخراوێكی زۆر گرنگی، وه‌ك ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی، ئێستا دووچاری كه‌می ده‌رامه‌ت بۆته‌وه‌، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی تره‌مپ پاڵپشتیی خۆی بۆ ئه‌و ڕێكخراوه‌ كشاندۆته‌وه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ده‌سته‌ی چاره‌سه‌كردنی ناكۆكییه‌كان له‌ ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی په‌كیكه‌وتووه‌. چونكه‌، تره‌مپ ناهێڵێت دادوه‌ری نوێ له‌ ده‌سته‌ی تێهه‌ڵچوونه‌كانیدا دابمه‌زرێن.
 شایه‌نی باسه‌، وه‌ك چۆن جیهان پێویستی به‌ ئه‌نجامدانی چاكسازییه‌ له‌و دامه‌زراوانه‌دا، به‌مه‌به‌ستی گونجاندنیان له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆخانه‌ی پێویسته‌ كاری تێدا بكه‌ن. ئاواش پێویستی به‌ یاسای نوێی جیهانیی هه‌یه‌، بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و یه‌خه‌گیرییانه‌ی ژیری ده‌ستكرد‌و ته‌كنه‌لۆجیا نوێیه‌كانی دیكه‌ ده‌یهێننه‌پێش. هاوكات، ده‌بێت مكوڕانه‌ به‌ره‌وپێشچوون له‌ ڕه‌وتی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وادا به‌دیبهێنین. له‌م دواییانه‌شدا، چین ڕایگه‌یاند، كه‌ به‌نیازه‌ به‌هاتنی ساڵی 2060، هاوسه‌نگی كاربۆن له‌ به‌رگه‌ هه‌وادا ڕابگرێت. له‌هه‌مان كاتدا، كۆمیسیۆنی ئه‌وروپی به‌سه‌رۆكایه‌تی ئۆرسولا ڤۆندێرلاین، گرێبه‌ستی سه‌وزی ئه‌وروپی كردۆته‌ یه‌كێك له‌ كاره‌ له‌ پێشینه‌كانی. ئه‌مه‌ش ئه‌و ڕه‌وته‌یه‌، كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ری ڕێ بكه‌ین.
له‌ ڕاستیدا، زۆر به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكا‌و جیهان په‌یوه‌ستن به‌هه‌ڵبژاردنه‌كانی 3/ تشرینی دووه‌مه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شی ئیداره‌كه‌ی بایدن ناتوانێت هه‌موو ئه‌و كێشانه‌ی بۆی ده‌مێننه‌وه‌ چاره‌سه‌ر بكات، به‌ڵام، دووباره‌ ئه‌و پابه‌ندییانه‌ی ئه‌مریكا پشتگوێی خستوون، نوێ ده‌كاته‌وه‌. له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌ خۆرئاواییه‌كانیشیدا، وه‌ك هاوبه‌ش‌و دۆستی ڕاسته‌قینه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كات. هه‌روه‌ها، سیاسه‌تێكی ده‌ره‌كی كه‌متر درامی‌و ژیرانه‌تر ده‌گرێته‌به‌ر. له‌به‌رانبه‌ریشدا، هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی تره‌مپ، ڕه‌وته‌كانی ئێستا قوڵتر ده‌كاته‌وه‌، ناكۆكییه‌كانی نێوان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و یه‌كێتی ئه‌وروپا-ش فراوانتر ده‌كات، به‌ڵكو ڕه‌نگه‌ زیانێكی قه‌ره‌بوونه‌كراوه‌ش له‌ هاوكاری نێوده‌وڵه‌تی بدات.
ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا هه‌رچییه‌ك بێت، پێویسته‌ جیهان له‌ڕاستییه‌كی سانا‌و نه‌گۆڕ تێبگات، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هیچ ده‌وڵه‌تێك، چه‌ندیش گرنگ بێت، ناتوانێت به‌ ته‌نها به‌ره‌نگاری یه‌خه‌گیرییه‌ جیهانییه‌كان ببێته‌وه‌.

وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن  

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure