بایدن ده‌توانێت جیهان ڕزگار بكات؟

26/10/2020

:: بێ نوسەر


ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: كه‌مال ده‌رڤێش


ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ 3/تشرینی دووه‌مدا، لێكه‌وته‌ی گه‌وره‌ی بۆسه‌ر ئه‌مریكا ده‌بێت، به‌تایبه‌ت له‌ بواره‌كانی سیاسه‌تی ئابووری، دادپه‌روه‌ری ئیتنی، دادوه‌ری، چاودێری ته‌ندروستی‌و جۆری سیستمه‌ دیموكراتییه‌كه‌شیدا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی. هاوكات، ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌تیشیه‌وه‌ كاریگه‌ریی گه‌وره‌‌و هه‌میشه‌یی ده‌بێت. بۆیه‌ ده‌پرسین، ئایا ده‌كرێت سه‌ركه‌وتنی جۆ بایدنی به‌ربژێری دیموكراتییه‌كان‌و جێگری پێشووی سه‌رۆكی ئه‌مریكا، ببێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی مه‌ترسیداری نێوان زلهێزه‌كان؟ هاوكات، بشبێته‌ بانگه‌وازی ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێی هاریكاری نێوده‌وڵه‌تی؟
ئه‌گه‌ر تره‌مپ بۆ جاری دووه‌م پۆستی سه‌رۆكایه‌تی به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌، ئه‌وا له‌ماوه‌ی خولی دووه‌می سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا هه‌وڵی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی زیاتری ده‌ره‌كی نادات. به‌ڵكو، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، چیتر هه‌ڵبژاردنه‌كان هانده‌ر نابن، تا تره‌مپ هه‌ڵوێستی توندی هه‌بێت. واتا ئه‌و سه‌رۆكه‌ كه‌متر توند ده‌بێت، به‌تایبه‌ت به‌رانبه‌ر چین، هاوكات، تا بكرێت هه‌وڵی گه‌یشتن به‌ گرێبه‌ستی ئابووری ده‌دات. 
له‌ ڕاسیتدا، هه‌وڵه‌كانی ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ بۆ سه‌رسامكردنی خه‌ڵكی له‌ڕێگه‌ی باسكردنی بنه‌ماكانی مافی مرۆڤه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كجاری ده‌وه‌ستێت. چونكه‌، تره‌مپ زۆرداره‌كانی به‌دڵه‌. دوایین سه‌ركۆنه‌ی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا مایك پۆمپیۆ-ش بۆ چین، ده‌رباره‌ی پێشێلكاریی مافی مرۆڤ، ئه‌وه‌نده‌ی نمایشێكی هه‌ڵبژاردنه‌كان بوو، ئه‌وه‌نده‌ باوه‌ڕێكی ئاكاری نه‌بوو.
له‌ڕاستیدا، ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ له‌ خولی دووه‌میدا-هاوشێوه‌ی خولی یه‌كه‌م- هه‌وڵی خستنه‌ڕووی چه‌مكه‌ میتۆدییه‌كانی دیموكراتی‌و مافی مرۆڤ له‌ جیهاندا نادات. به‌ڵكو، له‌ به‌ری ئه‌وه‌ هه‌وڵده‌دات ڕێگه‌چاره‌ی دیپلۆماسی بگرێته‌به‌ر، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی پشت ببه‌ستێت به‌ گه‌یشتن به‌ گرێبه‌ست، له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمان‌و ڕكابه‌ره‌كانیشیدا. چونكه‌، به‌پێی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانی ئه‌و ئیداره‌یه‌ بێت، ئه‌وا بازاڕه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ی ناوخۆی ئه‌مریكا‌و توانستی سه‌ربازی-پیشه‌سازی ئه‌و وڵاته‌‌و توانای سنوربڕی دۆلار ده‌بنه‌هۆی پته‌وكردنی هێزی دانوستانی دوولایه‌نه‌ی ئه‌مریكا، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ چین‌و یه‌كێتی ئه‌وروپا-شدا. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ندێك جار گرێبه‌سته‌ دووانییه‌كان كارا نابن، به‌ڵام پشتگوێخستنی هاوپه‌یمانه‌كان له‌لایه‌ن تره‌مپه‌وه‌‌و، بێزاری ئه‌و سه‌رۆكه‌ له‌ فره‌یی- واتا، سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی هێزی ئه‌مریكا له‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌كدا- هێز‌و هه‌ژموونی ئه‌مریكایان كه‌مكرده‌وه‌. 
ڕاسته‌ سه‌ره‌ڕای هه‌وڵه‌ نه‌شیاوه‌كانی تره‌مپ، هێشتا ئه‌مریكا هێزه‌ نه‌رمه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ی له‌ده‌ست نه‌داوه‌، چونكه‌، زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان سه‌رۆكایه‌تی تره‌مپ به‌ ماوه‌یه‌كی هه‌ڵاوێری‌و نائاسایی ده‌بینن، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی كه‌سێتییه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی ئه‌مریكا نیه‌. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر بۆ جاری دووه‌م تره‌مپ به‌سه‌رۆك هه‌ڵببژێردرێته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌و هێزه‌ نه‌رمه‌ زۆر كه‌م ده‌كات. له‌ڕاستیدا ئه‌و ڕه‌وته‌ی ته‌نها له‌سه‌ر گرێبه‌سته‌كان وه‌ستاوه‌، داخورانی سیستمه‌ فره‌لایه‌نه‌ لاوازه‌كه‌ زیاد ده‌كات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، زیاتر پێویستمان به‌ بنه‌ما‌و پێوه‌ره‌كان ده‌بێت.
وه‌ك ئاشكرایه‌، فره‌یی به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ كورتی هێناوه‌، جیهان-یش دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر سێ گۆڕه‌پانی هه‌ژمووندا - ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، چین‌و یه‌كێتی ئه‌وروپا-، هه‌ر یه‌كێك له‌و گۆڕه‌پانانه‌ش بنه‌ما‌و پێوه‌ری تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌. له‌ڕاستیدا، ده‌كرێت یه‌كێتی ئه‌وروپا قورسایی ته‌واوه‌تی هه‌بێت، تا ببێته‌ لوتكه‌ی سێیه‌م، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر بتوانێت وڵاته‌ مامناوه‌نده‌كان بهێنێته‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر ئه‌و یه‌كێتییه‌ نه‌یتوانی خۆڕاگر بێت، ئه‌وا جیهان ده‌بێته‌ دوو لوتكه‌یی، به‌و پێیه‌ی هێزی ڕاكێشانی ئه‌مریكا‌و چین زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ هێزی هه‌ر ڕكابه‌رێكی دیكه‌.
له‌ڕاستیدا، جیهانێكی له‌و جۆره‌ كارا نابێت، چونكه‌، بنه‌ما‌و پێوه‌ره‌ جیاوازه‌كان بازاڕ دابه‌ش ده‌كه‌ن. له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا، گه‌یشتن به‌ ڕێكه‌وتن ده‌رباره‌ی دابه‌شكردنی بارگرانییه‌كان، به‌مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی سودی گشتی بۆ سه‌رانسه‌ری جیهان، وه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا، كارێكی زۆر گران ده‌بێت. هاوكات، ئه‌و جیهانه‌ زۆر مه‌ترسیدار ده‌بێت، چونكه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی زۆر پشت به‌یه‌ك ده‌به‌ستن، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ چین‌و ئه‌مریكا ڕۆبچنه‌ نێو جه‌نگێكی ته‌كنه‌لۆجی سارده‌وه‌، كه‌ له‌ كۆتاییدا زۆر ئاڵۆز ببێت. ئه‌مه‌ش به‌هۆی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ هه‌ڵه‌كانی هه‌ردوو وڵاته‌وه‌، له‌نێویشیاندا هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانیان بۆ چه‌كه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌ نوێیه‌كان.  
بردنه‌وه‌ی بایدن چۆن ئاینده‌ ده‌گۆڕێت؟
ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا-چین، ئه‌وا له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا گۆڕانكاری ئه‌وتۆی به‌سه‌ر نایه‌ت، به‌ڵكو، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ ناكۆكییه‌كانیان زیاد بكات، چونكه‌، ئیداره‌كه‌ی بایدن پرسه‌كانی مافی مرۆڤ به‌شێوازێكی فراوانتر ده‌وروژێنێت. هاوكات، پشێوییه‌كانی ئێستای په‌یوه‌ست به‌ بازرگانی‌و سیاسه‌تی پیشه‌سازی‌و ته‌كنه‌لۆجیاوه‌ هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بن. به‌هه‌مان شێوه‌، كێبڕكێی به‌هێزی نێوان چین‌و ئه‌مریكا-ش، وه‌ك تایبه‌تمه‌ندی سیستمه‌ جیهانییه‌كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌.
به‌ڵام، ئیداره‌كه‌ی بایدن به‌شێوه‌یه‌كی ڕیشه‌یی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئێستای نێوان ئه‌مریكا‌و هاوپه‌یمانه‌ باوه‌كانی-به‌تایبه‌ت ئه‌وروپا- ده‌گۆڕێت. هه‌روه‌ها، شێوازی مامه‌ڵه‌ی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ فره‌ییدا ده‌گۆڕێت. جێبه‌جێكردنی به‌هێزی ئه‌م جۆره‌ ستراتیجییه‌ش، ده‌كرێت په‌رشبوونه‌ مه‌ترسییداره‌كه‌ی سیستمی جیهانی بوه‌ستێنێت.
له‌ڕاستیدا، ئه‌گه‌ر بایدن ببێته‌ سه‌رۆك، ئه‌وا ئه‌مریكا‌و ئه‌وروپا‌و چه‌ندین وڵاتی ئه‌فریقا، ئه‌مریكای لاتین‌و ئاسیا، ده‌توانن پێكه‌وه‌ بنه‌ما‌و ڕێسا‌و پێوه‌ری هاوبه‌ش دابمه‌زرێنن، به‌جۆرێك ببێته‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌ها هاوشێوه‌كانی نێوانیان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ره‌ مامناوه‌ند‌و ئاڵۆزه‌كان له‌ بواره‌كانی، وه‌ك به‌ڕێوه‌بردنی داتاكان‌و باجی ئه‌لیكترۆنیدا زۆر پێویسته‌. بێگومان ئه‌وكات ئه‌مریكا دووباره‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ڕێكخراوی بازرگانی جیهانیدا ده‌به‌ستێته‌وه‌، هه‌وڵه‌كانیش بۆ گه‌یشتن به‌ سیستمێكی بازرگانی جیهانی ئاڕاسته‌ ده‌كات، به‌جۆرێك له‌سه‌ر بنه‌ما‌و ڕێساكان بونیادنرا بێت. هه‌روه‌ها، هه‌وڵی چاكسازی دامه‌زراوه‌ییش ده‌دات، كه‌ له‌ ئێستادا زۆر پێویسته‌.
له‌ڕاستیدا، ئه‌مریكا له‌ژێر حوكمی بایدندا، هه‌ر به‌ ئه‌ندامی ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانیی ده‌مێنێته‌وه‌، له‌چوارچێوه‌یه‌كی فره‌لایه‌نییشدا كار له‌سه‌ر خۆپارێزی له‌ په‌تا‌و نه‌خۆشییه‌كان ده‌كات. به‌هه‌مان شێوه‌، دووباره‌ دێته‌وه‌ نێو ڕێكه‌وتننامه‌ی ساڵی 2015ی پاریس بۆ كه‌ش‌و هه‌وا. هاوكات، پابه‌ندی ئامانجه‌ مكوڕه‌كان ده‌بێت، تا كاریگه‌ری گۆڕانی كه‌ش‌و هه‌وا سنوردار بكرێت.
ناتوانین له‌وه‌ دڵنیابین، كه‌ ئیداره‌كه‌ی بایدن به‌هێزانه‌ هه‌وڵی جێبه‌جێكردنی ئه‌و جۆره‌ ئه‌جێندایه‌ ده‌دات، به‌جۆرێك، ئه‌و سیستمه‌ فره‌ییه‌ ببوژێنێته‌وه‌، كه‌ له‌ ڕابردوودا ئه‌مریكا ڕۆڵی سه‌ركردایه‌تی‌و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی تێیدا هه‌بوو. ئه‌مه‌ش له‌و كاته‌ی ئێستا ئه‌مریكا ئه‌و جۆره‌ هه‌ژموونه‌ی له‌ده‌ست داوه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتیمانییه‌ ناكۆكه‌كانیش به‌رده‌وام ده‌بێت‌و، گه‌یشتنیش به‌ چاره‌سه‌ره‌ مامناوه‌نده‌كان گران ده‌بێت، به‌ڵام، پره‌نسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ هاوبه‌شه‌كان‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كه‌سییه‌ ژیرانه‌كان، ده‌كرێت بمانگه‌یه‌ننه‌ ئه‌و چاره‌سه‌رانه‌ی، هه‌مووان له‌سه‌ری كۆكن.
یه‌كێك له‌ لایه‌نه‌ گرنگه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بوژاندنه‌وه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتووانه‌ی سیستمی فره‌یی، ڕه‌نگه‌ وابكات چین خوازیار بێت ببێته‌ به‌شێك له‌و سیستمه‌ جیهانییه‌. هاوكات، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی، سه‌ركردایه‌تی چین پابه‌ندبوونی خۆی به‌ سیستمی فره‌یی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ئاشكرا كرد، به‌ڵام، ئه‌و وڵاته‌ به‌ كرداری ستراتیجی هێزی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی په‌یڕه‌كرد. به‌م پێیه‌ش بێت، پێده‌چێت بژارده‌ی خوازراوی چین، دووباره‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی تره‌مپ بێت.
شایه‌نی باسه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی چین وڵاتێكی زلهێزه‌، به‌ڵام، ناتوانێت له‌به‌رده‌م گشت جیهاندا به‌ته‌نها بچێته‌ یه‌خه‌گیرییه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر یه‌كێتی ئه‌وروپا‌و ئه‌مریكا له‌ ژێر سه‌ركردایه‌تی بایدندا، بڕیاری جێبه‌جێكردنی ئه‌و ڕێسا‌و بنه‌ما‌و پێوه‌رانه‌ بده‌ن، كه‌ هه‌مووان له‌سه‌ری كۆكن‌و، وڵاتانی دیكه‌ی جیهان-یش هاوكاریان بێت. هاوكات، چین له‌ میانه‌ی سیناریۆیه‌كی وه‌هادا، ناتوانێت زۆربه‌ی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا بكاته‌ هاوپه‌یمانی خۆی.
له‌ ڕاستیدا، هه‌ر هه‌وڵێكی چڕی ئه‌مریكا بۆ بوژاندنه‌وه‌ی سیستمی فره‌یی، جیهان له‌ په‌رتبوونی نێو كێبڕكێی زلهێزه‌كان ڕزگار ده‌كات. له‌وكاته‌شی جیهان ڕووبه‌ڕووی یه‌خه‌گیری نائاسایی ده‌بێته‌وه‌، ئه‌نجامێكی له‌و جۆره‌ بۆ هه‌مووان به‌سوده‌، به‌ چین-یشه‌وه‌. ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ جیاوازییه‌كانی نێوان بردنه‌وه‌ی تره‌مپ، له‌گه‌ڵ بردنه‌وه‌ی بایدندا.
هه‌رچه‌نده‌ ئێستا گشت لێكدانه‌وه‌كان، پێیان وایه‌، كه‌ بێگومان جیهان به‌ره‌و په‌رتبوونێكی مه‌ترسیدار ده‌چێت. به‌ڵام، پابه‌ندبوونی ئه‌مریكا به‌ سیستمی فره‌ییه‌وه‌، ده‌كرێت به‌ ئاینده‌یه‌كی باشتر‌و هێمنترمان بگه‌یه‌نێت. ئه‌گه‌ر بایدن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی 3/تشرینی دووه‌مدا براوه‌ بوو، ئه‌وا پێویسته‌ ئه‌و دیموكراتییانه‌ی له‌ ده‌زگاكانی حكومه‌تدان‌و، هزرێكی جیهانییان هه‌یه‌، به‌هیواوه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌‌و، بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌و هزره‌یان بوێربن.
وه‌رگێڕانی: حسێن ئه‌حمه‌د حسێن

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure