تیۆرى ئاشتى دیموكراسی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا

23/08/2020

هاوڕێ حه‌سه‌ن حه‌مه‌

پێشه‌كى
 زۆر جار زاراوه‌ى لیبڕالیزمى كۆماری له‌برى تێزى ئاشتى دیموكراسی به‌كارده‌هێنرێت. لێره‌وه‌ ده‌كرێت پێناسه‌ى تێزى ئاشتى دیموكراسی، یان لیبڕالیزمى كۆماری وه‌ك رێچكه‌یه‌ك، یان لقێك له‌ تیۆرى لیبڕالیزم له ‌بوارى په‌یوه‌ندییه‌ نێودەو‌ڵه‌تییه‌كاندا بكرێت، كه‌ ڕاڤه ‌و شیكردنه‌وه‌كانى له ‌ده‌ورى ئه‌و گریمانه‌یه‌ ده‌سوڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له ‌په‌یوه‌ندییه‌كانیاندا هێز له‌دژى یه‌كترى به‌كارناهێنن و به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا په‌یوه‌ندییه‌كى دۆستانه‌و ئاشتیانه‌یه‌. لێره‌دا گرنگه‌ بپرسین بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانى تیۆرى ئاشتى دیموكراسی چین؟ ئه‌و پاساو به‌ڵگانه‌ چین كه‌ لایه‌نگرانى تێزى ئاشتی دیموكراسی پشتی پێده‌به‌ستن بۆ سه‌لمانى گریمانه‌ تیۆرییه‌كه‌یان. ئه‌م نووسینه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌و ئه‌ده‌بیاته‌ى كه‌ هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا هه‌وڵده‌دات باس له‌ گریمانه ‌و بانگه‌شه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى تێزى ئاشتى دیموكراسی بكات، وه‌ك به‌شێك له‌ قوتابخانه‌ى لیبڕالیزم له‌ بوارى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. له ‌كۆتاییشدا باس له‌و ڕه‌خنه‌ سه‌ره‌كیانه‌ ده‌كه‌ین كه ‌له‌لایه‌ن ڕه‌خنه‌گرانى تێزى ئاشتى دیموكراسییه‌وه‌ ئاڕاسته‌ى بیرۆكه‌ى ئاشتى دیموكراسی كراون.


دەروازەیەک بۆ تێزى ئاشتى دیموكراسی
بانگه‌شه‌ى سه‌ره‌كی تێزى ئاشتى دیموكراسی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لایه‌نگرانى پێیانوایه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان ده‌وڵه‌تى ئاشتیخوازن، به‌م هۆیه‌وه‌ ناچنه‌ جه‌نگه‌وه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا. بیرۆكه‌ى ئاشتى دیموكراسی مێژووه‌كه‌ى به ‌دیاریكراوى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانى ئیمانوێڵ كانت و فه‌یله‌سوفه‌كانى سه‌رده‌مى ڕۆشنگه‌رى سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌مین(1). فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانى ئیمانوێڵ كانت له‌ نووسینێكیدا به‌ناونیشانی "ئاشتى هه‌میشه‌یی" باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و حكومه‌تانه‌ى كه‌ خاوه‌نى ده‌ستوورێكی مه‌ده‌نى كۆمارین ئه‌گه‌رێكى زۆر كه‌مى هه‌یه‌ بڕیارى هه‌ڵگیرساندنى جه‌نگ بده‌ن له‌دژى یه‌كترى، له‌به‌رئه‌وه‌ى حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان ناتوانن به‌بێ ڕه‌زامه‌ندى گه‌له‌كانیان بچنه‌ جه‌نگه‌وه‌(2). ئه‌گه‌رچی كانت به ‌مانایه‌كى زۆر جیاواز دیموكراسی به‌كارده‌هێنا ‌و وه‌ك حكومه‌تێكى سته‌مكار ته‌ماشاى دیموكراسی ده‌كرد، به‌ڵام لایه‌نگرانی تێزى دیموكراسی ئاشتیانه‌ بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن تێگه‌یشتنى كانت بۆ فۆڕمى حكومه‌تى كۆمارى زۆر ته‌بایه‌ له‌گه‌ڵ فۆڕمى لیبڕاڵ دیموكراسی جیهانى ئه‌مڕۆ، ئه‌مه‌ش به‌هۆى جه‌ختكردنه‌وه‌ى كانت له‌سه‌ر سروشتى نوێنه‌رایه‌تى حكومه‌تى كۆمارییانه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ ده‌كرێت چه‌مكى ئاشتى دیموكراسیانه ‌و ئاشتی كانتیانه‌ وه‌ك هاو واتاى یه‌كترى به‌كاربهێنرێت(3).
له‌ئاشتى هه‌میشه‌یی كانته‌وه‌ بۆ تێزى ئاشتى دیموكراسی
به‌هۆى بڵاوكردنه‌وه‌ى شاكاره‌ گرنگه‌كه‌ى به‌ناونیشانى " ئاشتى هه‌میشه‌یی" له ‌ساڵى 1795، كانت به ‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كی وه‌ك پێشه‌نگى تیۆرى ئاشتى دیموكراسی هاوچه‌رخ له‌لایه‌ن لایه‌نگرانى ئه‌م تێزه‌وه‌ سه‌یرده‌كرێت. له ‌نووسینه‌كه‌یدا كانت سێ میكانیزمى سه‌ره‌كی وه‌ك پێش مه‌رج بۆ ‌به‌دیهێنانى ئاشتى له‌نێو ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگاكاندا دیاریكردبوو. یه‌كه‌م، بوونى حكومه‌تی كۆمارى له‌ سه‌ربنه‌ماى ده‌ستوورێكى مه‌ده‌نى، یان فۆڕمێكی حكومه‌ت كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ده‌ستوورێكى كۆمارى دامه‌زراوه‌. حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان به‌ بۆچوونى كانت حه‌زیان له‌ ئاشتییه‌ و ئاشتى به‌رهه‌مهێنه‌رن له‌به‌ر دوو هۆكاری سه‌ره‌كی: هۆكارى یه‌كه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سروشتى پشتبه‌ستنى حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان به‌خه‌ڵك له‌ بڕیار و سیاسه‌ته‌كانیاندا. حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان ناتوانن  به‌بێ ڕه‌زامه‌ندى هاوڵاتییه‌كانیان بڕیارى جه‌نگ بده‌ن، به‌مه‌ش سروشتێكى ڕاوێژكارییانه‌یان هه‌یه‌، ناتوانن به‌بێ ڕاوێژكردن و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ گه‌له‌كانیان بڕیارى جه‌نگ بده‌ن. ئه‌مه‌ش واتاى ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان به‌رپرسیارن له‌به‌رامبه‌ر خه‌ڵك، مافه‌كانى خه‌ڵك له ‌چوارچێوه‌ى حكومه‌تى كۆماریدا ڕێزلێگیراو ده‌بن، ئه‌مه‌ش ده‌بێته ‌هۆى دروستبوونى ئاشتى له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. هۆكارى دووه‌م به ‌بۆچوونى كانت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و چوارچێوه‌ یاساییه‌ى كه‌ حكومه‌ته‌ كۆمارییه‌كان له‌سه‌رى دامه‌زراون، كانت له‌و بڕوایه‌دایه‌ حكومه‌تێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى یاسا دروست بوو بێت زۆر زه‌حمه‌ته‌ ڕفتارى نا یاساییانه‌ بنوێنێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا(4).
 میكانیزمى دووه‌م بریتییه ‌له‌ بوونى بازرگانى ئازاد، بازرگانى ئازاد به ‌بۆچونی كانت نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان له ‌ده‌ورى پڕۆژه‌یه‌كى گشتى و ئاشتیخوازانه‌ كۆده‌كاته‌وه‌. بازرگانى سامان و هێزى گه‌لانى ئاشتى خواز له‌سه‌ر حسابی گه‌لانى شه‌ڕه‌نگێز زیاد ده‌كات، بازرگانى خه‌ڵكانی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان پێكه‌وه‌ كۆده‌كاته‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ى ڕێكکه‌وتننامه‌یه‌كى هه‌میشه‌ییدا، نه‌ته‌وه ‌و گه‌له‌ جیاوازه‌كان به‌ هۆى په‌یوه‌ندی و به‌ریه‌كکه‌وتنى بازرگانییه‌وه‌، به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى خۆیان بۆ ئاشكرا ده‌بێت و هه‌ست به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌ نیشتمانییه‌كانیان ده‌كه‌ن. له‌مه‌ش زیاتر، كانت پێیوایه‌ گیانى بازرگانى و جه‌نگ پێكه‌وه‌ ناگونجێن. میكانیزمی سێهه‌م بریتییه‌ له‌ دروستكردنى یه‌كێتییه‌ك، یان ڕێكخراوێكى قاڕه‌یی، یان جیهانى، دروستكردنى فیدراسیۆنێكی نێوده‌وڵه‌تی ڕێگه‌خۆشكه‌ره‌ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر حاڵه‌تی بێ یاسایی، كه‌ كێشه‌ى سه‌ره‌كی سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تییه‌. بانگه‌شه‌ی سه‌ره‌كی كانت سه‌باره‌ت به‌ پڕه‌نسیپى یه‌كه‌م و پڕه‌نسیپى دووه‌م له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كى سوود گه‌رایی دامه‌زراوه‌. ئه‌و گریمانه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ هاوڵاتیان له‌دژى بڕیارى جه‌نگن ئه‌گه‌ر بێتو خۆیان  باج و تێچووى جه‌نگ له‌ ئه‌ستۆ بگرن. له‌به‌رئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر هاوڵاتیان ڕاوبۆچوون و كاریگه‌ریان هه‌بێت له‌ دروستكردنى بڕیارى جه‌نگ و ئاشتیدا، ئه‌وا به ‌دڵنیاییه‌وه‌ ئاشتى هه‌ڵده‌بژێرن. به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر وڵاتان په‌یوه‌ندییه‌كى بازرگانى به‌هێزییان هه‌بێت، نا عه‌قڵانییه‌ بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ بچنه‌ جه‌نگ و ململانێوه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، له‌به‌رئه‌وه‌ى جه‌نگ و ململانێی سه‌ربازى خۆشگوزه‌رانی هه‌رلایه‌كیان ده‌خاته‌ ژێر مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌وه‌(5). سه‌باره‌ت دروستكردنى كۆمه‌ڵه‌یه‌كى جیهانى، كانت باس له‌وه‌ ده‌كات دروستكردنى ڕێكخراوێكى جیهانى، یان كۆمه‌ڵه‌یه‌كى جیهانى، كه‌ دواجار هه‌موو ده‌وڵه‌تان له‌خۆده‌گرێت، به‌رپرسیاره‌ له‌ پاراستنى ئاشتى و ئاسایشى جیهانى. پێویسته‌ تێبینى ئه‌وه‌ بكرێت كانت بۆچوونى له‌گه‌ڵ دروستكردنى حكومه‌تێكی جیهانى نه‌بووه‌ كه‌ سه‌رجه‌م جیاوازییه‌كانى نێوان ده‌وڵه‌تان له‌وانه‌ش جیاوازییه‌ كولتوری و زمانییه‌كان بسڕێته‌وه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستى كانت له‌ دروستكردنى یه‌كێتییه‌كى جیهانى ده‌وڵه‌تان پاراستنى  ئاشتى و ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تی بووه‌. ئه‌م یه‌كێتییه‌ كاری سه‌ره‌كى و له‌پێشینه‌ى بریتی ده‌بێت له‌ پاراستنى ئاشتى و سه‌قامگیرى نێوده‌وڵه‌تى له ‌ڕێگه‌ى یه‌كلایكردنه‌وه‌ى ئه‌و ناكۆكیانه‌ى كه‌ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تاندا دروستده‌بێت، پێویسته‌ ده‌وڵه‌تانیش پابه‌ندیان هه‌بێت بۆ بڕیاره‌كانى ئه‌م ڕێكخراوه‌ جیهانییه‌(6). به‌م شێوه‌یه‌ بۆ كانت فۆڕمى حكومه‌تى كۆمارى له‌سه‌ر بنه‌ماى ده‌ستوورێكى مه‌ده‌نى له‌گه‌ڵ بازرگانى ئازاد و بوونی ڕێكخراوێكى جیهانى كه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ربه‌خۆ كۆمارییه‌كان پێكهاتبێت پێكه‌وه‌ ڕێگرن له‌ دروستبوونى جه‌نگ. له‌ژێر كاریگه‌رى ئاشتى هه‌میشه‌یی ئیمانوێڵ كانت-دا، مایكڵ دۆیڵى گه‌وره‌ نووسه‌رى تێزى ئاشتى دیموكراسی له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ىدا به‌ناونیشانى "كانت، كه‌له‌پورى لیبڕاڵى و كاروباره‌ نێودەو‌ڵه‌تییه‌كان" كه‌ له‌ گۆڤارى فه‌لسه‌فه ‌و كاروباره‌ گشتییه‌كاندا بڵاوبووه‌وه‌ له‌ساڵى 1983دا ده‌ڵێت: "لیبڕالیزم خاوه‌نى پڕه‌نسپێكى سه‌ره‌كییه‌، ئه‌ویش بریتییه ‌له‌ گرنگى ئازادی بۆ تاكه‌كان. پێش هه‌موو شتێك، ئه‌مه‌ بریتییه‌ له‌ باوه‌ڕبوون به‌ ئازادی مۆڕاڵی، خه‌ڵك مافی ئه‌وه‌ى بێت كه‌ وه‌ك بابه‌تێكى ئه‌خلاقی مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ بكرێت، نه‌ك وه‌ك ئامڕازێك،  له‌مه‌ش زیاتر لیبراڵیزم ئه‌و ئه‌ركه‌ ده‌سه‌پێنێت وه‌ك شتێكى ئیتیكى مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤدا بكه‌ین نه‌ك وه‌ك ئامڕازێك(7). لیبڕالیزم داواى ئازادی ده‌كات له‌ ده‌سه‌ڵاتى ڕه‌شبگیرى، دواى ئازادی ڕاگه‌یاندن و ئازادى ڕاده‌برێن و یه‌كسانى له‌به‌رده‌م یاسا و مافی خاوه‌ندارێتى ده‌كات. دۆیڵى باس له‌وه‌ ده‌كات ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان خاوه‌نى توانا و ویستێكی جیاوازن بۆ بونیادنان و دروستكردنى په‌یوه‌ندی ئاشتیانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا. په‌یوه‌ندى ئاشتى و دۆستانه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ لیبڕاڵه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا به‌رئه‌نجامى ڕاسته‌وخۆى سیستمى سیاسی شه‌رعی هاوبه‌شه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى دامه‌زراوه‌ و بنه‌ما دیموكراسییه‌كان. دانپێدانانى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكرسیه‌كان به‌ یه‌كترى یان بنه‌ما هاوبه‌شه‌كانى وه‌ك پابه‌ندبوون به‌ حكومی یاسا، مافی تاكه‌كان و یه‌كسانى له‌به‌رده‌م یاسادا و حكومه‌تى نوێنه‌رایه‌تى له‌سه‌ر بنه‌ماى ڕه‌زامه‌ندى گشتى، هه‌موو ئه‌مانه‌ به ‌واتاى ئه‌وه‌ دێن ده‌وڵه‌ته‌ دیموكرسییه‌كان هیچ ئاره‌زوویه‌كیان نییه‌ بۆ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، هه‌روه‌ها هیچ پاساوێكیشیان نییه‌ تا بتوانن شه‌رعیه‌تى یه‌كترى بخه‌نه‌ ژێر پرسیارو گومانه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ واتاى وا نییه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان ناچنه‌ جه‌نگه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ دیموكراسی نین، ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان جه‌نگ له‌دژى ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆرییه‌كان هه‌ڵده‌سه‌نگێنن، هۆكارى ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جیاوازى سیستمى سیاسی و كولتورى سیاسی ده‌وڵه‌ته‌ نا دیموكراسییه‌كان. به ‌بۆچوونى دۆیڵی، باشترین چاره‌سه‌ر بۆ بنبڕكردنى جه‌نگ بریتییه له‌ بڵاوكردنه‌ى دیموكراسی و گۆڕینى ڕژێمه‌ دیكتاتۆره‌كان به‌ دیموكراسی(8). لێره‌وه‌، ئامانجی سه‌ره‌كی تێزى ئاشتى دیموكراسی بریتییه‌ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی دیموكراسی بۆ ڕیشه‌كێشكردنى كێشه‌ى جه‌نگ و ململانێى سه‌ربازى له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاند(9).


تێزى ئاشتى دیموكراسی
لایه‌نگرانى تێزى ئاشتى دیموكراسیانه‌ بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ڕفتارى ده‌ره‌كی ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتریدا ئاشتیانه‌یه‌، لێره‌شه‌وه‌ هه‌روه‌ك كه‌ن ۆڵتز تێبینى كردووه‌ پێیانوایه‌ سه‌رده‌مى جه‌نگ له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا به‌سه‌ر چووه‌. تێزى دیموكراسی ئاشتیانه‌ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى له‌سه‌ر ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ وه‌ستاوه‌ كه‌پێیوایه‌ په‌یوه‌ندییه‌كى به‌هێز هه‌یه‌ له‌ نێوان فۆڕمى حكومه‌ت و به‌رئه‌نجامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، یان ڕووداوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. فۆكۆیاما، خاوه‌نى كتێبی "كۆتایی مێژوو كۆتا مرۆڤ"، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كى دروست و ته‌واو هه‌یه‌ له‌ نێوان فۆڕمى حكومه‌ت و ڕووداو به‌رئه‌نجامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. لایه‌نگرانى تێزی ئاشتى دیموكراسیانه‌ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌رگیز ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێكى ترى دیموكراسیدا نه‌چووەته‌ جه‌نگه‌وه‌. به ‌پێچه‌وانه‌ى تیۆرى ڕیالیزمى بونیادییه‌وه‌، لایه‌نگرانى تێزى ئاشتى دیموكراسی پێیانوایه‌، بڵاوبوونه‌وه‌ى دیموكراسی كاریگه‌رییه‌كانى ئه‌نارشیه‌تى نێوده‌ڵه‌وتى ناهێڵێت. (10)
لایه‌نگرانی تێزی ئاشتى دیموكراسیانه‌ هۆكارى سه‌ره‌كی نه‌بوونى جه‌نگ و ململانێى سه‌ربازى له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا بۆ دوو لۆجیكى سه‌ره‌كی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌. لۆجیكى بونیادى یان دامه‌زراوه‌یی، كه‌ به‌ بۆچوونى لایه‌نگرانى ئه‌م لۆجیكه‌ نه‌بوونی جه‌نگ له‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌ به‌ سێ هۆكارى سه‌ره‌كییه‌وه‌، یه‌كه‌م، ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن له‌كاتى خۆیدا له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا. دووه‌م، بوونى سیستمى چاودێریكردن و هاوسه‌نگی كردن له‌نێو دامه‌زراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا. سێهه‌م، په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ بوونى شه‌فافیه‌ته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردن وه‌ك فاكته‌رێك بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ جه‌نگ، لایه‌نگرانى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ پێیانوایه‌، دروستكه‌رانى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر ده‌نگده‌ره‌كانیاندا به‌رپرسیارن، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ به‌هه‌ستیارییه‌كی زۆره‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ جیهانى ده‌ره‌وه‌دا، چونكه‌ له‌وه‌ ده‌ترسن به‌هۆى ڕفتار و مامه‌ڵه‌ هه‌ڵه‌كانیانه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنى داهاتوودا له‌لایه‌ن ده‌نگده‌رانه‌وه‌ سزابدرێن. ئه‌مه‌ش وا ده‌كات جه‌نگ ببێت به‌ بژارده‌یكى نه‌خوازراو بۆ حكومه‌ت و خه‌ڵك له‌ وڵاته‌ دیموكمراسیه‌كاندا. له‌به‌رئه‌وه‌ى مه‌ترسی و تێچووه‌كانى جه‌نگ ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژماره‌یه‌كى زۆر له‌ ده‌نگده‌رانى نێوكۆمه‌ڵگه‌، ده‌نگده‌ران له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌توندى سزاى ئه‌و سه‌ركردانه‌ ده‌ده‌ن كه‌ به‌ هۆى جه‌نگى ناپێویسته‌وه‌ وڵاتیان ڕووبه‌ڕووى شكست و وێرانكارى كردووەته‌وه‌، به‌م هۆیه‌وه‌ ده‌توانن له‌ ده‌نگداندا سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵات دووربخه‌نه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ فاكته‌رى دووه‌م، سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا ڕووبه‌ڕووى به‌رهه‌ڵستى دامه‌زراوه‌كانى ترى ناوخۆى ده‌وڵه‌ت له‌وانه‌ش په‌رله‌مان ده‌بنه‌وه‌ له ‌كاتى دروستكردنى بڕیارى جه‌نگ، لێره‌وه‌ پڕۆسه‌ی بڕیاردانى جه‌نگ له ‌ناوخۆى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا پڕۆسه‌یه‌كى ئاڵۆزه ‌و پێویستى به‌ ڕه‌زامه‌ندى دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كانى ترو ڕه‌زامه‌ندى گروپه‌كانى نێوكۆمه‌ڵگه‌یه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، دیكتاتۆره‌كان به‌ ئاسانى و به‌خێرایی ده‌توانن بڕیارى جه‌نگ بده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ى ڕووبه‌ڕووى به‌رهه‌ڵستى ناوخۆیی ببنه‌وه‌. ئه‌م جیاوازییه‌ په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌ به‌بوونى شه‌فافیه‌ته‌وه‌ له‌ پڕۆسه‌ى دروستكردنى بڕیارى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌دا، ئه‌مه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ى سروشتى دامه‌زراوه‌ دیموكراسییه‌كان به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ ڕێگه‌ده‌دات بڕیاره‌كان به‌ ئاشكراو به‌ ‌به‌شدارى هێز و لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانى نێو كۆمه‌ڵگه‌ دروستبكرێن. له‌ سیستمه‌ دیموكراسییه‌كاندا، گروپ و هێزه‌ جیاوازه‌كانى نێو كۆمه‌ڵگه‌  له‌وانه‌ش ڕایگشتى و گروپه‌كانى فشار كه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتى سیاسی هه‌یه‌، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ده‌توانن به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م سه‌ركرده‌ سیاسه‌كاندا دروستبكه‌ن ئه‌گه‌ربێت و هه‌وڵى ئه‌وه‌ بده‌ن له‌دژى ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسی بچنه‌ جه‌نگه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌، لایه‌نگرانى ده‌روازه‌ى دامه‌زراوه‌یی تێزى ئاشتى دیموكراسی پێیانوایه‌ حكومه‌تى نوێنه‌رایه‌تى، به‌رپرسیاربوونى حكومه‌ت له ‌به‌رامبه‌ر خه‌ڵك، حوكمى یاساو ڕایگشتى ڕێگرن له‌ دروستبوونى جه‌نگ له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا.
به‌ڵام ده‌روازه‌ى دووه‌مى تێزى ئاشتى دیموكراسی هۆكاری ڕوونه‌دانى جه‌نگ له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌یه‌كى نۆرمه‌تیڤیانه‌. به‌پێى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌، به‌ها هاوبه‌شه‌ لیبڕاڵیه‌كان كه‌ بوونى هه‌یه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا ڕێگرن له‌وه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا بچنه‌ جه‌نگه‌وه‌. لایه‌نگرانى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ پێیانوایه‌ كولتورى سیاسی دیموكراسی هانى ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ وڵاته‌ دیموكراسییه‌كان به‌ڕێگا چاره‌ى ئاشتیانه‌ ناكۆكی و كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن. ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان كه‌ نوێنه‌رایه‌تى به‌رژه‌وه‌ندی هاوڵاتییه‌كانیان ده‌كه‌ن ڕێز له‌ یه‌كترى ده‌گرن، به‌ڵام ده‌وڵه‌ته‌ نا دیموكراسییه‌كان كه‌ هێز و توندوتیژى له‌دژی هاوڵاتییه‌كانى خۆیان به‌كارده‌هێنن، به‌ چاوى گومان و بێمتمانه‌ییه‌وه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ دیموكراسییه‌كانه‌وه‌ سه‌یرده‌كرێن(11). لایه‌نگرانى ئه‌م ده‌روازه‌یه‌ پێیانوایه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان هه‌مان نۆڕم و به‌هاى ناوخۆیی ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و له‌سه‌ر هه‌مان ئه‌و بنه‌ما ناوخۆییانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كانى به‌رامبه‌ریان ده‌كه‌ن. له‌ ناوخۆى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا كاتێك لایه‌نێك سه‌رده‌كه‌وێت له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌سه‌ر لایه‌نێكى تردا، پێویستى به‌وه‌ نییه‌ كه‌ كێبڕكێكاره‌ سیاسییه‌كه‌ى له‌ناوبه‌رێت، به‌ڕه‌هایی ده‌رئه‌نجامه‌كانى هه‌ڵبژاردن په‌سه‌نده‌كرێت و لایه‌نى به‌رهه‌ڵستیكاریش بۆى هه‌یه‌ جارێكى تر بێته‌وه‌ ناو كێبڕكێكه‌ و گه‌مه‌ى دیموكراسیانه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نى براوه‌دا بكات. به‌م شێوه‌ى ململانێى سیاسی به‌شێوه‌ى ئاشتیانه‌ له ‌ناوخۆى ده‌وڵه‌تدا له ‌ڕێگه‌ى سازشكردنه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێت نه‌ك له ‌ڕێگه‌ى له‌ناوبردنه‌وه‌. دیموكراسییه‌كان ئه‌م نۆڕمانه‌ ده‌به‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌ما مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا ده‌كه‌ن. لێره‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان ململانێكانیان به‌ڕێگاى ڕێكکه‌وتن له‌گه‌ڵ یه‌كترى و سازشكردن بۆ یه‌كترى چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن نه‌ك بیر له‌ له‌ناوبردنى یه‌كترى بكه‌نه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆره‌كان به‌هه‌مان نۆڕمه‌ ناوخۆییه‌كان له ‌ده‌ره‌وه‌دا مامه‌ڵه ‌ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێت له ‌ڕێگه‌ى هێز و توندوتیژییه‌وه‌ ململانێكان چاره‌سه‌ربكه‌ن و به‌رامبه‌ره‌كانیان له‌ناوبه‌رن. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌شه‌، ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆرییه‌كاندا ده‌چنه‌ جه‌نگه‌وه‌. زیاتر له‌مه‌ش  دیدگا و جیهانبینى ده‌وڵه‌ت لێره‌دا بۆ ده‌وڵه‌تی به‌رامبه‌ر زۆر گرنگه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێك ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسیش بێت ئه‌گه‌ر له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كانی تره‌وه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسی ڕاسته‌قینه‌ ته‌ماشا نه‌كرێت، تێزى دیموكراسی ئاشتیانه‌ى به‌سه‌ریدا جێبه‌جێ نابێت.(12)


ڕه‌خنه‌گرتن له‌ تێزى ئاشتى له ‌ڕێگه‌ى دیموكراسییه‌وه‌
تێزى ئاشتى دیموكراسیانه‌ ڕووبه‌ڕووى كۆمه‌ڵێك ڕه‌خنه‌ى جدی بووەته‌وه‌. به‌هێزترین ڕه‌خنه‌ كه‌ ئاڕاسته‌ى ئه‌م تێزه‌ كرابێت له‌لایه‌ن ۆڵتزه‌وه‌ بوو له‌ یه‌كێك له‌ شاكاره‌ به‌ناوبانگه‌كانیدا به‌ناونیشانى "ڕیالیزمى بونیادى له‌دواى جه‌نگى سارد"، كه‌ له‌ ساڵى 2009دا له‌ جۆرناڵى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تیدا بڵاوكرایه‌وه‌. ۆڵتز ده‌نووسێت: ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كان ده‌شێت له ‌ئاشتیدا بن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌موو ده‌وڵه‌تانى جیهانیش ببن به‌ دیموكراسی هێشتا سیستمى نێوده‌وڵه‌تى ناگۆڕێت و سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى به‌ پاشاگه‌ردانى ده‌مێنێته‌وه‌. بونیادى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى به‌ گۆڕانكارى له‌ تایبه‌تمه‌ندى ناوخۆیی ده‌وڵه‌تاندا ناگۆڕێت. له‌ غیابی نه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتێكى گشتی و جیهانیدا، كه‌ ڕۆڵى حكومه‌تێكى جیهانى بگێڕێت، ده‌وڵه‌ت ناتوانێت له‌وه‌ دڵنیابێته‌وه‌ كه‌ دۆستى ئه‌مڕۆ دوژمنى سبه‌ینێ نییه‌. ئه‌گه‌ر بێتو هه‌موو ده‌وڵه‌تانى جیهان ببن به‌ ده‌وڵه‌تى دیموكراسی، ته‌نانه‌ت له‌ وه‌ها جیهانێكیشدا ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كان وه‌ها هه‌ڵسووكه‌وت ده‌كه‌ن كه‌ ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسی كه‌ دۆستى ئه‌مڕۆیه،‌ ده‌شێت دوژمنى سبه‌ى بێت. ۆڵتز به‌ پشتبه‌ستن به‌ بۆچوونێكى جۆن موله‌ر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌وه‌ دیموكراسی نییه‌ ده‌بێته ‌هۆى ئاشتى، به‌ڵكو هه‌لومه‌رجی تره‌ كه‌ ئاشتى و دیموكراسی ده‌هێنێته‌ كایه‌وه‌. ۆڵتز باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ندێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌ به‌هێزه‌كان، له‌وانه‌ش به‌ریتانیا له ‌سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌مین و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌میندا به‌هێزترین ده‌وڵه‌تى سه‌رده‌مه‌كانى خۆیان بوون. ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كان له ‌زۆربه‌ى كاتدا ئامانجه‌كانیان له ‌ڕێگه‌ى میكانیزمى ئاشتیانه‌وه‌ به‌ده‌ستده‌هێنن، له‌ كاتێكدا ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كان، یان شكست ده‌هێنن له‌ به‌ده‌ستهێنانى ئامانجه‌كانیان به‌ ڕێگەى ئاشتیانه‌، یان ئه‌وه‌تا په‌نا بۆ جه‌نگ ده‌به‌ن. ۆڵتز له‌ نووسینه‌كه‌ى دا ئاماژه‌ بۆ چه‌ند نمونه‌یه‌ك ده‌كات كه‌ تێیدا ده‌وڵه‌تێكی دیموكراسی له‌ دژى ده‌وڵه‌تێكى تری دیموكراسی چۆته‌وه‌ جه‌نگه‌وه‌. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا به ‌بیانووى ئه‌وه‌ى سه‌ركرده‌ى هه‌ڵبژیردراوى كۆمارى دۆمه‌نیكا ناتوانێت سه‌قامگیرى ئه‌و وڵاته‌ بپارێزێت له‌ماوه‌ى یه‌ك هه‌فته‌دا 23000 سه‌ربازى ئه‌مریكى ڕه‌وانه‌ى كۆمارى دۆمه‌نیكا كرد و حكومه‌تی هه‌ڵبژێردراوى ئه‌و وڵاته‌ى له‌سه‌ر كارلابرد. به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى سیستماتیكى و كاریگه‌ر ده‌سه‌ڵاتى سالڤادۆر ئالندێی، سه‌رۆكى دیموكراتى هه‌ڵبژێردراوى چیلى، لاوازكرد به‌بێ ئه‌وه‌ى به‌شێوه‌یه‌كى ئاشكرا له‌دژى هێز به‌كاربهێنێت، ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ بوو سه‌ركرده‌كانى ئه‌مەریكا پێیانوابوو حكومه‌ته‌كه‌ى ئالندێ به‌ره‌و ئاڕاسته‌ى هه‌ڵه‌دا ده‌ڕوات. وه‌ك هێنری كیسنجه‌ر ئاماژه‌ى بۆ ده‌كات:  نازانم بۆچى ده‌بێت ده‌سته‌وه‌ستان بین و ته‌ماشاى ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ وڵاتێك به‌ره‌و كۆمۆنیزم ده‌ڕوات به‌هۆى نابه‌رپرسیارێتى گه‌له‌كه‌یه‌وه‌".  ۆڵتز ده‌ڵێت، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌ردوو كه‌یسه‌كه‌دا بڕیاری لۆجیكانه‌ى دابێت، به‌ڵام گومانى تێدا نییه‌ كه‌ هه‌ردوو كه‌یسه‌كه‌ تێزى ئاشتى له ‌ڕێگه‌ى دیموكراسییه‌وه‌ ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌(13). نمونه‌یه‌كى تر كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ڕاستى و دروستی بانگه‌شه‌كه‌ى تێزى ئاشتی دیموكراسی ده‌خاته‌ ژێر گومانه‌وه‌ ده‌ستێوه‌ردانى ئاشكراى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌ له‌ گواتیمالا. له‌ساڵی 1954دا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا به‌شێوه‌یه‌كى ئاشكرا ده‌ستێوه‌ردانى كرد له‌ گواتیمالا ڕێگه‌ى خۆشكرد بۆ كوده‌تایه‌كى سه‌ربازى به‌سه‌ر سه‌رۆكى هه‌ڵبژیردراوى ئه‌و وڵاته‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى دیموكراسیانه‌ ده‌سه‌ڵاتى گرتبووه‌ ده‌ست(14).
به‌م شێوه‌یه‌، بۆ ۆڵتز گۆڕانكارى له‌ سیستمی سیاسی ده‌وڵه‌تاندا له‌ دیكتاتۆرییه‌وه‌ بۆ دیموكراسی كاریگه‌رى نابێت له‌سه‌ر ئاشتى له‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تیدا. به‌هۆى سروشتى پاشاگه‌ردانى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌، هه‌میشه‌ هێزى هاوسه‌نگی نه‌كراو جێگه‌ى مه‌ترسییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و هێزه‌ ده‌وڵه‌تێكى دیموكراسی وه‌ك ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكاش بێت. هێزی هاوسه‌نگی نه‌كراو له‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تیدا هه‌میشه‌ ئه‌گه‌رى هه‌یه‌  ببێت به‌ سه‌رچاوه‌ى مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌ بۆ ده‌وڵه‌تانى ترى سیستمه‌كه‌، به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنى سیستمى سیاسیان، كه‌ ئایا دیموكراسییه‌، یاخوود دیكتاتۆری(15). ڕه‌خنه‌ى دووه‌مى ڕیالیسته‌ نوێیه‌كان له‌ تێزى ئاشتى دیموكراسی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕیالیسته‌ نوێیه‌كان پێیانوایه‌ ئه‌و داتا و به‌ڵگانه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن لایه‌نگرانى تێزى ئاشتى دیموكراسییه‌وه‌ بۆ پاڵپشتى له‌ تێزه‌كه‌یان خراونه‌ته‌ڕوو ورد و یه‌كلایكه‌ره‌وه‌ نین. له‌م باره‌یه‌وه‌، پڕۆفیسۆر جۆن مه‌شایمه‌ر، دامه‌زرێنه‌رى ڕیالیزمى نوێ  ده‌ڵێت: "له‌ ماوه‌ی دوو سه‌ده‌ى ڕابردوودا ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كان له‌ڕووى ژماره‌وه‌ زۆر كه‌مبوون، هه‌رله‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ حاڵه‌تى ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى نێوان دوو ده‌وڵه‌تى دیموكراسی له‌ماوه‌ى ئه‌م دوو سه‌ده‌یه‌دا زۆر كه‌مه‌"(16).  یه‌كێكى تر له‌و ڕه‌خنانه‌ى كه‌ ئاڕاسته‌ى ئه‌م تیۆره‌ ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ زۆر جار ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌ به‌هێزه‌كان به‌ پاساوى بڵاوكردنه‌وه‌ى دیموكراسی و گۆڕینى ڕژێمه‌ دیكتاتۆره‌كان ده‌ست له ‌كاروباری ناوخۆیی ده‌وڵه‌تانى تر وه‌رده‌ده‌ن له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانى به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ماددییه‌كانیاندا. ئه‌مه‌ش ز‌ور به‌ڕوونی له‌ كه‌یسى داگیركردنى عێراق و ئه‌فغانستاندا ڕه‌نگی دایه‌وه(17).

ده‌ره‌نجام
له‌ژێر كاریگه‌رى فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانى ئیمانوێڵ كانت، له ‌ساڵانى 1970كاندا كۆمه‌ڵێك توێژه‌ر بیرۆكه‌ى ئاشتى دیموكراسیانه‌ى تیۆریزه‌ كرد. بانگه‌شه‌ی سه‌ره‌كی لایه‌نگرانى ئه‌م تێزه‌ ئه‌وه ‌بوو، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان هه‌رگیز جه‌نگ له‌دژى یه‌كترى هه‌ڵناگیرسێنن، به‌ڵام ده‌كرێت ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆره‌كاندا بچنه‌ جه‌نگه‌وه،‌ هۆكارى ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ فۆڕمى حوكمڕانى ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. تێزى ئاشتى له ‌ڕێگه‌ى دیموكراسییه‌وه‌ له‌سه‌ر دوو لۆجیكى سه‌ره‌كی وه‌ستابوو، لۆجیكێك كه‌ سروشتى ئاشتیخوازانه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كانى ده‌به‌سته‌وه‌ به‌ دامه‌زراوه‌ ناوخۆییه‌كانى وڵاته‌ دیموكراسییه‌كانه‌وه‌، له‌كاتێكدا لایه‌نگرانى لۆجیكى دووه‌م پێیانوابوو سروشتى ئاشتیخوازانه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌ به‌ ڕه‌هه‌ندێكى نۆرمه‌تیڤانه‌وه‌. لایه‌نگرانى هه‌ردوو ڕێچكه‌كه‌ كۆك و ته‌با بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى جیهانێك پێكهاتبێت له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان جیهانێكى سه‌قامگیر و ئارامه‌، ده‌كرێت له ‌ڕێگه‌ى بڵاوبووكردنه‌وه‌ى دیموكراسییه‌وه‌ زاڵبین به‌سه‌ر كێشه‌ى جه‌نگ و ململانێى سه‌ربازی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. ناوچه‌ى ئاشتى دیموكراسی كه‌ دوو سه‌ده‌یه‌ بوونى هه‌یه‌ له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كاندا باشترین گه‌واهیده‌ره‌ بۆ سه‌لماندنى ئه‌م ڕاستییه‌. به‌ڵام لایه‌نگرانى ڕیالیزمى بونیادى زۆر به ‌توندى له‌دژى لایه‌نگرانى ئه‌م تێزه‌ وه‌ستانه‌وه ‌و به ‌توندى ئه‌وه‌یان ڕه‌تكرده‌وه‌ كه‌ به‌ دیموكراسیكردنى جیهان بتوانێت كێشه‌ى جه‌نگ و ململانێ چاره‌سه‌ر بكات. بۆ لایه‌نگرانى ڕیالیزمی بونیادی، سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى ژینگه‌یه‌كه‌ بۆ ململانێ و كێشمه‌كێشمى به‌رده‌وام له‌ نێوان ده‌وڵه‌تاندا له‌سه‌ر هێز و ده‌سه‌ڵات له‌پێناو مانه‌وه‌دا، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تی وه‌ك خۆى ده‌مێنێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌كانى جیهان ببن به‌ دیموكراسی.

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure