ڕێككەوتنی ئەژدیها و شێر، یان گەمەی چین بە كارتی ئێران بەرامبەر داڵ

17/10/2020

عەلی ئەفشاری

 

وەرگێڕانی: ئەژی ئازاد ئەبوبەكر
سەرچاوە: رادیۆ فردا

لەو كاتەوەی كە شی جینگ پینگ سەرۆك كۆماری چین، لە سەردانەكەیدا بۆ تاران لە زستانی 2016، حەڤدە بەڵگەنامەی هاریكاری و لێكتێگەیشتنی واژۆ كرد و بەیاننامەی "هاریكاری گشتی ستراتیژیی كۆماری ئیسلامی ئێران و كۆماری گەلی چین" ڕێكخرا، ئەو چاوەڕوانییە دروست ببوو كە دوو وڵات بگەنە ڕێككەوتننامەیەكی ستراتیژی.
لە ئیستادا و لە پاش تێپەڕبوونی چوار ساڵ، پەردە لەسەر ڕێككەوتنە دڵخوازەكەی ئێران هەڵدراوەتەوە، بەڵام هێشتا دیار نییە كە دەوڵەتی چین چ تێڕوانینیێكی هەیە؛ هەروەها وردەكارییەكانی ڕێككەوتنە چاوەڕوانكراوەكە دیار نییە و تەنیا بابەتە گشتییەكان و خواستەكانی ئێران تا ڕادەیەك دەركەوتووە. هەروەها هێشتا بە شێوەیكی فەرمی ڕەشنووسی ئامادەكراوی دەوڵەت بڵاونەكراوەتەوە و هەوڵی دەوڵەت، شاردنەوەی زانیارییەكان و نەبوونی شەفافیەتە تا ئەو كاتەی كە دەقی پەسەندكراوی هەردوو وڵات واژۆی كۆتایی لەسەر دەكرێت. بەڵام دەقە نافەرمییەكان پێدەچێت لە ڕاستییەوە نزیك بن.
ئەگەرچی تۆوی ڕێككەوتننامەی 25 ساڵە، بەیاننامەی "هاریكاری گشتی ستراتیژیی كۆماری ئیسلامیی ئێران و كۆماری گەلی چین"ە، بەڵام بنەمای سەرەتایی ئەم ڕێككەوتنە بیرۆكەی "پشتوێنە-ڕێگا"ی چین-ە، كە ساڵی 2013 لە لایەن "سوی شی جینگ پینگ" بۆ نۆژنكردنەوەی ڕێگەی مێژوویی "ڕێی ئاورێشم" هاتە بەرباس، كە ئامانج لێی جێگیركردنی پێگەی میحوەری چین لە ترانزێتی وشكانی و دەریایی نێودەوڵەتی و پەرەپێدانی پێگەی جیۆپۆلەتیكی ئەم وڵاتە كۆنەیە لە چوارچێوەی بارزگانی جیهانیدا.
بیرۆكەی "پشتوێنە-ڕێگا"ی چین كە لە حەوت ساڵی ڕابردوودا تووشی گۆڕانكاری بەردەوام بووە و نزیكەی 65 وڵاتی جیهان لە سێ كیشوەری ئاسیا، ئەفریقا و ئەوروپا لەخۆدەگرێت، جیا لە لایەنی ئابووری، ڕەهەندی سیاسی، ستراتیژی، ئەمنی و كولتوری هەیە. لەم پرۆژە بەرزەفڕەدا خاڵی ناوەندی سیاسەتی هێرشبەرانەی پینگ بۆ گەشەی هێزی جیهانیی چین و گەیشتنی بە هەژموونێكە كە ستراتیژی دنگ شیائۆ پینگ، دامەزرێنەری چینی نوێ (پاراستنی كۆمۆنیزم بە قبوڵكردنی ئابووریی ئازاد و ڕكابەرانە) وەلا دەنێت و لە سەودای ڕابەری جیهانە. دنگ شیائۆ پینگ ساڵی 1989 تەوەرەكانی سیاسەتی دەرەوەی چینی بەمشێوەیە ڕاگەیاند "گرنگیدانی جیدی بە پێشكەوتن، هێشتنەوەی دۆخی هەنوكەیی، ڕووبەڕووبوونەوەی ئارام لەگەڵ ئاڵنگارییەكان، شاردنەوەی تواناكان، چاوەڕێی هەل ڕەخساندن، زیادەخوازی نەكردن و هەرگیز بانگەشەی ڕابەرایه‌تی نەكردن". جێگرەوەكەی، جیانگ زمین، ئەم بنەڕەتانەی بۆ تەوەرەكانی شیائۆ پینگ زیاد كرد "زیادكرنی متمانە، كەمكردنەی كێشەكان، فراوانكردنی هاوكارییەكان و خۆ دوورخستنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوە و گرژی نانەوە". 
بەڵام لە دوای 24 ساڵ، سیاسەتی چین خاوەنی سەركردایەتییەكی نوێیە كە نیگەرانی زیادبوونی ئاستی گرژییەكان نییە و ڕووی كردووەتە ڕكابەرییەكی جیدی لەگەڵ ئەمەریكا؛ هەڵبەت گەشەی ئابووریی خێرای چین و تێكچوونی هاوسەنگی هێزە نێودەوڵەتییەكان، هۆكارێكی پێكهاتەیی و زەمینەسازی گرژی نانەوە لە پەیوەندییەكانی دوو وڵات هەیە.
دەوڵەتی چین لە دوو ڕێڕەوی وشكانی و دەریایی بیرۆكەی پشتوێنە-ڕێگا، پێگەیەكی گرنگی بە ئێران داوە و لەم ئاڕاستەیەدا مەیلی بۆ وەبەرهێنان لە بوارەكانی گواستنەوە، وزە، تەكنەلۆجیا و ژێرخان هەیە. هەڵبەت هێشتا بوونی ئێران لەم پرۆژەیەدا یەكلایی نەبووەتەوە. بەپێی وتەكانی غولامڕەزا مسباحی موقەدەم، نوێنەری پێشووی پەرلەمانی ئێران، ڕابەری ئێران بە سه‌رنجدانە حەزی چین، نوێنەرێكی بۆ چین بە مەبەستی زەمینەسازی بۆ بەستنی ڕێككەوتننامەیەك ناردبوو، بەمشێوەیە دانوستانەكان جیدی بوونی وەرگرت و بە سەردانی پینگ بۆ ئێران، ئەم هەوڵە چووە ناو قۆناغێكی وەرچەرخانەوە.
بەڵام چین لەم ساڵانەدا تێبینی و نیگەرانی جیدی سەبارەت بە نەبوونی پێش زەمینەی پێویست لە ئێران و بەتایبەتی ناجێگیری ئەم وڵاتە دەربڕیوە؛ لە ئەنجامدا ڕێڕەوی گەیشتن بە ڕێككەوتننامەكە درێژەی كێشاوە و هێشتا گۆشەنیگای دواڕۆژی ڕوون نییە. بە واتایەكی ڕوونتر هێشتا ڕێككەوتنێك بوونی نییە، بەڵكو ڕەشنووسی دڵخوازی ئێران ئاشكرا بووە. 
زانیاری، ئاماژە و هەڵوێست وەرگرتنەكان ئەوەیان ڕوونكردووەتەوە كە بڕیاردان لەسەر ڕێككەوتنێكی ستراتیژی یەك لایەنە لەگەڵ چین لە سەرەوەی هەڕەمی هێزی ئێران وەرگیراوە و لە لایەن سێ دەسەڵات و باڵەكانی ئێرانەوە پشتگیری كراوە. ئەوان لەو دۆخە دەستەوەستانەی كە تێیكەوتوون و بە هۆی كاریگەری سەركەوتوانەی سزا یەكلایەنەكانی ئەمەریكا و بێ توانایی ئێران لە فرۆشتنی نەوت، لاوازی لە ڕاكێشانی وەبەرهێنانی دەرەكی، ئاڵنگاری سواوی دامەزراوە نەوتی و گازییەكان، مەترسی لە دەستدانی پشك لە بازاڕی نەوت، سنورداربوون لە دابینكردنی دارایی پێویست بۆ پرۆژەكان و ڕێگرییەكانی ئاڵوگۆڕی بانكی، جەختیان لە ئاڕاستە وەرگرتنی ستراتیژی و هاوكارییە بازرگانی و ئابوورییەكان بە ئاڕاستەی چین هەیە.  
هەڵبەت ئامانجەكانی دەسەڵاتی ئێران و بە تاییەتی لایەنی باڵادەست تەنیا لایەنی نەرێنی بۆ ڕزگار بوون لەم تەنگژەیەی ئیستای نییە، بەڵكو لایەنی ئەرێنی و خۆویستانەشی هەیە؛ دامەزراوەی ویلایەتی فەقیھ بە ئاڕاستەی ئایدۆلۆجیای دژایەتی ڕۆژئاوا لە دەیەكانی پێشووترەوە، تێڕوانیی بەرەو ڕۆژهەڵاتی هەڵبژاردووە و لایەنی میانەڕەویی حكومەتیش دواجار ئەمەی قبوڵ كردووە. هەر بۆیە لەوپەڕی خۆشبینییەكان لە دوای پەسەندكردنی بەرجام(1)، پرۆسەی گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی گشتیی ستراتیژی لەگەڵ چین دەستیپێكردبوو.
ئوسوڵگەراكان بۆچوونیان وایە كە پەیوەندییەكانی چین و ئەمەریكا چووەتە قۆناغی شەڕی ساردەوە و ئەوان دەتوانن بە پشتبەستن بە چین، قەڵغانێكی بەرگریی كاریگەر بەرامبەر ئەمەریكا دروستبكەن و فشارە دەرەكییەكان پاسیڤ بكەن. ڕیفۆڕمخوازەكانیش گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە لە دوای ئەم ڕووداوە، ئەمەریكا بە سه‌رنجدان بە شكستهێنانی سیاسەتی سزاكانی بۆ سەر ئێران، ناچار بە پێكەوە هەڵكردن دەبێت و لە ئەنجامدا بە فراوانكردنی گرێبەستەكان لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپی دەتوانرێت هاوسەنگییەك لە پەیوەندییە بازرگانی و ئابوورییەكان بهێنێتەكایەوە. هەروەها بەشێكی تر لە ناوخۆی ئێران، بەستنی ڕێككەوتننامەی هاوشێوە لەگەڵ ڕووسیا و هیندستان بە پێویست دەزانن.
بەڵام هەموو ئەم تێڕوانینانە دوورە لە واقیعبینی و نەك تەنیا ئەم بۆچوونانە لەمپەڕشكێن نین، بەڵكو درێژەی هەمان سیاسەتە هەڵە تاقیكراوەكانە كە بووەتە هۆی چەقبەستویی هەنوكەیی. كەسانێك كە هاتنەدی ئەم ڕێككەوتننامەیە بە هۆكارێك بۆ زەمینەخۆشكردنی ڕاكێشانی هاوكاری وڵاتانی تر دەزانن، خۆیان خەڵەفاندووە، چونكە ئەگەری پێدانی گرێبەستی زۆرینەی پرۆژە ژێرخانییەكانی وڵات بە شێوەیەكی مۆنۆپۆڵ و لە یەك كاتدا بۆ چەندین وڵات ئەستەمە و لە ڕووی هونەرییەوە دژیەكی و ناهەماهەنگییەكان كێشە دروستدەكەن.
لەم ڕووەوە ڕێكاری لۆجێكی و بەسوود بۆ ئامانجێكی لەمجۆرە، پێناسەی پرۆژەكانە لە چوارچێوەیەكی بەهێز و ئەنجامدانی مەزاتە بۆ ئەوەی باشترین هاوبەش لە باشترین دۆخی هاوكاری بەدەست بێت. ئەگەر لەگەڵ چین ئاوا ڕێككەوتنێك كە وردەكارییەكانی بڵاوكراوەتەوە واژۆ بكرێت، ئیتر دەرفەت و پرۆژەی جێی بایەخی ئەوتۆ بۆ وڵاتەكانی تر نامێنیتەوە و لە كرداردا ئێران وابەستەی چین دەبێت. دۆخێك كە وڵاتەكانی ڕۆژئاوای ئەوروپا لە دوای پرۆژەی مارشاڵ ئەزمونیان كرد و لە مارشاڵی ئاسیا (پشتوێنە-ڕێگا) ئەگەری ڕوودانی هەیە.
یەكەمین بەربەست، پەیوەندییەكانی ئێستای چین و ئێرانە؛ ئەگەرچی چین گەورەترین هاوبەشی بازرگانی ئێرانە، بەڵام لە ئاستی ئاڵۆگۆڕی بازرگانی دوو وڵات بە هاوتەریبی توندتربوونی سزاكانی ئەمەریكا، كەمبوونەوەی بەرچاوی بەخۆوە بینیووە. چین كڕینی نەوتی ئێرانی بە بەراورد بە ساڵەكانی ڕابردوو بە ڕێژەی 35% دابەزاندووە و هاوكات پشكی عەرەبستانی سعودی لە سەبەتەی هاوردە نەوتییەكانی خۆی زیادكردووە. ئاڵۆگۆڕی بازرگانی لە ساڵی 2011دا ڕەوتێكی پەرەسەندنی هەبووە، بەڵام لە دوای سەپاندنی سزا توندەكانی دەوڵەتی ئۆباما، سەرەتا كەمی كرد و لە سەروبەندی بەستنی ڕێككەوتنی بەرجام (2015) دیسان بەرزبوونەوەی بەخۆوە بینی و ژمارەیەكی پێوانەیی تۆمار كرد، بەڵام ئەم خێراییە لە قۆناغی دوای بەرجام كەمتر بووە لە پێش بەرجام و لە دوای گەڕانەوەی سزاكانی ئەمەریكا لە دەوڵەتی ترامپ، كەمبوونەوەیەكی بێ وێنەی بەخۆوە بینییوە.
بانكە چینییەكان لە قۆناغی سزاكان، هاوكارییەكی ئەوتۆی ئێرانیان بۆ سوڕانەوە بە دەوری سزاكانی سەر ئەم وڵاتەیان نەكردووە؛ تەنانەت بانكی كۆلۆن كە لە دەیەی ڕابردوودا ئامڕازێكی دارایی پشتیوانی چین بۆ ئێران وەك ئاڵنگارییەك بۆ سزاكانی ئەمەریكا بووە، لە دوای فراوانبوونی سزاكانی ئەمەریكا لە مانگی حوزه‌یران بۆ بەشەكانی ئاوەدانكردنەوە، كانگا، بەرهەمی كارگەكان و چنراوی ئێرانی (منسوجات)، هاوكارییەكانی بە شێوەیەكی بەرچاو كەم كردووە. بەرپرسانی بانكەكە بە كڕیارە ئێرانییەكانی وتوە، كە "چی تر بەدواداچوون بۆ پەیوەندییە بازرگانییەكانی پیشەسازی ئاوەدانكردنەوە، كانگا و بەرهەمی كارگەكان و چنراوەكان ناكەن" و خزمەتگوزارییەكانیان لە بوارەكانی پەیوەست بە "دابینكردنی پێداویستی مرۆڤدۆستانە و پیشەسازییە سزا نەدراوەكان" سنووردار دەكەن.
لەم دۆخەدا، سەرەڕای شەڕی بازرگانی نێوان چین و ئەمەریكا، پەیوەندیی ئابووری بە ڕێژەی 7 میلیار دۆلاری ساڵانە لە نێوانیان بەردەوامە. زۆرێك لە كۆمپانیا گەورەكانی چین، خاوەن پشكەكانیان ئەمەریكین، بەشێك لەوانە لە بۆرسەی ئەمەریكا پشكیان هەیە، یان لە خاكی ئەمەریكا وەكو كڕیار یان فرۆشیار نوێنەرایەتیان هەیە. ئەمجۆرە لە كۆمپانیا و بنكە و تەنانەت بانكانە، بەدڵنیاییەوە لە چالاكی ئابووریدا بیر لە بەرژەوەندییەكانی خۆیان دەكەنەوە و ڕیسكێكی وا ناكەن كە بكەونە ناو سزاكانی ئەمەریكاوە.
ئەم خاڵانە لۆجیكی ئابووری ڕووداوەكانمان پیشان دەدەن و ئیستا پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە چی ڕوویداوە كە لە ناكاودا و بە گۆڕانێكی گەورە، وەبەرهێنانێكی بە ڕێژەی 400 میلیار هاتووەتە كایەوە؟ كە بڕیار وایە بانكە چینییەكان پرۆژەكە بگرنە ئەستۆ. لە ئەگەرێكی وەهادا چین ڕووبەڕووی سزاكانی ئەمەریكا دەبێتەوە و كۆمپانیا گەورەكان دەبێت دەست لە بازاڕی ئەمەریكا بشۆن. ئەم ڕووداوە تەنیا لە یەك حاڵەتدا ڕوودەدات كە پەیوەندییە خەراپەكانی ئەمەریكا و چین بۆ ئاستی ڕووبەڕووبوونەوە پەرە بسەنێت و هاریكاری گشتیی و ستراتیژیی ئابووری نێوانیان گۆڕانی گەورەی بەسەردا بێت. ئەگەرچی ئەم حاڵەتە بەپێی فراوانبوونی سزای بەرپرسان و كۆمپانیا چینییەكان و بەتایبەتی ئەندامانی حزبی كۆمۆنیستی چین لە لایەن دەوڵەتی ئەمەریكا و ئەگەری پێكداپژانی سەربازی لە دەریای باشووری چین ڕێی تێدەچێت، بەڵام ئەگەرێكی لاوازە.
واقعییەتەكانی پەیوەندییە بازرگانییەكانی پەكین و واشنتۆن و بەرژەوەندی و هاوكارییە ستراتیژییەكانیان، لەمپەڕی جیدین بۆ بەردەوام بوونی تەنگژەكان. ڕاستە كە ساڵانی لوتكە لە پەیوەندییەكانی دوو وڵات بەسەرچووە، بەڵام واقعییەتە سیاسی و وابەستەبوونی ئابووری هەردوولا بە یەكتر دەتوانێت جارێكی تر پەیوەندی و لێكتێگەیشتنەكانی هەر دوولا بەهێز بكاتەوە. سەركەوتنی چاوەڕوانكراوی جۆ بایدن لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆك كۆماریی ئەمەریكا دەتوانێت پرۆسەی گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی نوێ خێرا بكات.
پەیوەندی باشی ئابووری لەگەڵ ئێران بۆ چین سه‌رنجڕاكێشە، بەڵام خۆی لە خوێدا زۆر گرنگ نییە و پەیوەندی بە ئاڕاستە وەرگرتنی چین لەگەڵ هێزە جیهانییەكانی وەك ئەمەریكا هەیە. بەرژەوه‌ندی باڵا و ستراتیژیی چین، پاڵ بە چینەوە دەنێت بۆ گرژی وەلانان لەگەڵ ئەمەریكا. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمەریكا و خۆڕاگری لە لای چین، كاتی و قۆناغیی بووە و لە دوای بەدەستهێنانی ئیمتیازات، كۆتایی پێهاتووە. لە بنەڕەتدا پشتبەستن بە پشتیوانی ستراتیژی هێزێكی جیهانی لە لایەن ئێرانەوە دەرئەنجامی باشی نەبووە. دۆخی وڵات كاتێك ڕێكدەخرێتەوە كە توانای چەنەلێدانی لە پەیویەندی لەگەڵ لایەنەكانی بەرامبەر و وڵاتانی دژایەتیكەری لە ئاستی هێزە جیهانییەكاندا هەبێت.
هەر بۆیە بەپێی ئەم پێناسەیە، لە بیرۆكەی پشتوێنە-ڕێگا، هێشتا پێگەی ئێران و سودوەرگرتن لە ڕێڕەوی پەیوەندییەكانی ئێران یەكلایی نەبووەتەوە، بەڵكو ڕێڕەوێكی تری بەهێز بوونی هەیە كە لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕووسیا و لەوێوە ڕاستەوخۆ بە ئەوروپا دەگات.
هەڵە نییە ئەگەر بوترێت كە دەوڵەتی چین وەكو كارتێك لە ڕووبەڕووبوونەوە، یان پێكەوە هەڵكردن لەگەڵ ئەمەریكادا سوود لە ئێران دەبینێت. ئەگەری زۆرتر بەردەوامی دۆخی هەنوكەییە كە دەوڵەتی چین لە ئاستێكی سنووردار لەگەڵ ئێران پەیوەندی ببێت و بەشێك لە سزاكانی ئەمەریكا بۆ سەر ئێران جێبەجێ نەكات.
بەڵام تێبینی سەرەكی چین لە سەر ئێران، نەبوونی جێگیری و كێشەی پێكهاتەیی و قەیرانی سەختی ئابووری ئەم وڵاتەیە. هەر وڵاتێك كە بیەوێت لە ئێران وەبەرهێنانی گەورەی دارایی و ئابووری هەبێت، پێویستی بە دڵنیایی بوون هەیە لە جێگیری دۆخی ئێران، نەبوونی قەیرانی گەورەی سیاسی و كۆمەڵایەتی، باشتربوونی ئاماژە ئابوورییەكان بە تایبەتی لە بواری دژایەتی گەندەڵی و پارە سپیكردنەوە. ئابووری ئێران بە هۆكاری جیاوازەوە توانای قبوڵكردنی وەبەرهێنانی گەورەی لە چوارچێوەی چالاكی ئابووری نییە و لە ڕاستیدا لە لایەنی بەدەستهێنانی سوود و نرخی گەڕانەوەی داهات بۆ وڵاتە دەرەكییەكان، سرنجڕاكێش نییە. لە بواری یاسا و ڕێنماییەكان بەربەست و تەنگژەی جیدی بوونی هەیە. دۆخی سیاسی ئێران پڕ لە هەڵبەز و دابەزە و هەر ساتێك ئەگەری ڕوودانی ڕووداوی گەورە و چاوەڕوان نەكراوی لێدەكرێت. ئەم دۆخە ناجێگیرە و تێكچوونی ڕێكخستنی ناو حكومەت و زیادبوونی سەرلەشێوای لە هەڵسوكەوتی ڕژێمی سیاسی، بواری دابینكردنی ئاسایشی پێویستی بۆ وبەرهێنەرە گەورەكانی ئابووری لە ناو خاكی ئێران نەهێشتووە. ئەم تێبینییە تەنیا بۆ چین نییە، یەكێتی ئەوروپا و ڕووسیاش تێبینی هاوشێوەیان هەیە و هەروەك چۆن باڵیۆزی پێشووی ئێران لە چین ڕایگەیاندبوو، كە پێشنیاری ڕێككەوتنێكی هاوشێوەی ئەوەی ئیستا بە یەكێتی ئەورەپا درابوو، بەڵام لە لایەن ئەوروپییەكانەوە ڕەتكرابووەوە.
بەربەستێكی تر ئاڵنگارییە هەرێمییەکانە. بەرپرسانی تاران لە ڕەشنووسی خۆیان، گرنگییەكی زۆریان بە پێكەوەنانی ڕێڕەوی پەیوەندی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا داوە بۆ ئەوەی بە یارمەتی چین، ئێران پێگەیەكی دیاری لە دابینكردنی پێویستییەكانی سامانە سروشتییەکان و وزەی ئەلكترۆنی هیندستان-پاكستان تاوەكو سوریا-عێراق بەدەست بێنێت. بەدەستهێنانی ئەم تایبەتمەندییە كە پێگەی جیۆپۆلەتیكی ئێران بەرز دەكاتەوە، بە دڵی ڕكابەرە هەرێمییەكانی ئێران نابێت.
چین وەكو هێزێكی تازە دەركەوتووی جیهانی بەدوای پەیوەندی باش و نزیك لەگەڵ سەرجەم هێزە هەرێمییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگەڕێت. لەم ڕووەوە پینگ لە دوای كۆتایی هاتنی سەردانەكەی لە ئێران، گەشتی بۆ عەرەبستانی سعودی و میسر كرد. چینییەكان بە نیازی هاوكارییەكی ستراتیژین لەگەڵ عەرەبستانی سعودی و لە بەشی دەریایی بیرۆكەی پشتوێنە-ڕێگا، پێگەیەكی تایبەتی بۆ عەرەبستانی سعودی پێشبینی كردووە. لەم چوارچێوەیەدا چین مەیلی بۆ ڕێككەوتنێك نییە كە ببێتە هۆی لایەنگریی لە دەسەڵاتێكی هەرێمی، یان بەهێزبوونی بەرامبەر ئەوانی تر. ئەم هەڵەیەی لێكدانەوە لە تێگەیشتن بۆ كرداری هێزە جیهانییەكان، چەندین جار لە مێژووی 300 ساڵەی نوێ و هاوچەرخی ئێران ڕوویداوە و وڵاتی تووشی زیان كردووە.
بوونی چین لە كەنداو و زەریای هیند لە لایەنی بەرگری و ستراتیژییەوە سرنجڕاكێشە، بەڵام چین ویستی ئەوەی هەیە كە ئەمە لە قاڵبێكی هاوسەنگ لە نێوان ئێران و عەرەبستانی سعودی بباتە پێشەوە، كە بە ئەنجام گەیاندنی ئەم بیرۆكەیە، جێی گومانە.
ئاڵنگارییەكی تری ئەم ڕێككەوتننامەیە دۆخی ئابووری چینە؛ دووەمین ئابووری جیهان چەند ساڵێكە تووشی دابەزینی پێوانەیی گەشەی ئابووری بووەتەوە و زەنگی مەترسی لێدراوە. چین ساڵی 2019 كەمترین ڕێژەی گەشەی ساڵانەی ئابووری واتا (6.1) لە سی ساڵی ڕابردوودا هەبووە، ئەمە لە كاتێكدا بووە كە ئابووری چین لە ساڵی 2007 بۆ ڕێژەی گەشەسەندنی (14.23) بەرز بووەوە. ڕێژەی گەشەی یەك ژمارەیی، بەرزەفڕییەكانی چین دەكات بە خەون. ڕێژەی گەشەسەندن لە ساڵی 2020 بۆ چین، پێشبینی 2%-ی بۆ دەكرێت كە هەرچەندە دەچێتە ڕیزی ئابوورییە باشەكانی جیهانی تووش بوو بە كۆرۆنا، بەڵام بە هیچ شێوەیەك وڵامدەرەوەی پرۆژەكانی پەرەسەندنی چین نییە. سەرەڕای ئەمەش سیاسەتی هێرشبەرانی شی جینگ پینگ، ڕیسكە پێشبینی نەكراوەكان زیاد دەكات. دۆخی پۆست كۆرۆنای جیهانیش ئاڵۆز و نادیارە و لەوانەیە چین بەهایەكی زۆر بدات. لەم ڕووەوە ئاڵنگارییە ناوخۆییەكانی ئابووری چین لەوانەیە بە تەواوی بیرۆكەی پشتوێنە-رێگا هەڵوەشێنێتەوە.
بەشێویەكی گشتی و بە سه‌رنجدانە ئەو بابەتانەی كە ڕوونكرانەوە، ڕەشنووسی پەسەندكراوی دەوڵەت كە پشتگیری گشتیی ڕژێمی كۆماری ئیسلامیی ئێرانی لەگەڵدایە، ئەگەرێكی كەمی بۆ جێبەجێ بوون هەیە. لە ڕاستیدا ئەم ڕەشنووسە جیا لەوەی كە لەگەڵ پرسە نیشتمانییەكان، بەرژەوەندی نیشتمانیی ئێران و پاراستنی سەربەخۆیی، دژیەكی هەیە، پرۆژەیەكی وردی شارەزایانە نییە و زیاتر ڕەنگدانەوەی دیدێكی خەیاڵاوییە كە بە پێڕستكردنی هەندێك بابەت، بەبێ ئەوەی بیر لە زەمینەسازی و پێدانی پاساوی هونەری و ئابووری كرابێت، ئامادە كراوە.
پەراوێزەكان
بەرجام(برجام) کورتکراوەی "برنامه جامع اقدام مشترک"ە کە لە لایەن میدیا و ڕۆژنامەکانی ئێران لەبری ڕێککەوتننامەی وزەی ناوەکی بەکاردێت. ڕێککەوتننامەی ئێران و وڵاتانی ٥+١(کە لە ئیستادا ئەمەریکای تێدا نەماوە) سەبارەت بە پرسی وزەی ناوەکی ئێران بوو کە لە ١٤/٧/٢٠١٥ لە شاری ڤییەنا واژۆ کرا.

terrorism & Security studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure