سه‌له‌فیه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان رێشه‌ و مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی

04/07/2017

:: ئیدریس سیوەیلی

له‌ ئێستادا، له‌ كوردستان سه‌له‌فیه‌ت وه‌كو به‌شێكی دیار له‌ ره‌وتی ئیسلامیی له‌ هه‌موو كاته‌كانی پێشتر زیاتر ئاماده‌یی هه‌یه‌، قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌م دیارده‌یه‌ پێویستی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ورد هه‌یه‌ له‌ ره‌هه‌ندی جیاوازه‌وه‌، له‌م لێكۆڵینه‌وه‌دا، به‌ پشتبه‌ستن به‌ چه‌ندین سه‌رچاوه ریشه‌ و مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی سه‌له‌فیه‌ت و ئه‌و ئاراستانه‌ی له‌ كوردستان دروستتبون ده‌خه‌ینه‌ڕوو.

سه‌له‌فیه‌ت، پێناسه‌ و خه‌سڵه‌ت‌
كاتی قسه‌كردن له‌سه‌ر دیارده‌ و بیری سه‌له‌فی ڕووبه‌ڕووی گرفتی پێناسه‌ و دیاریكردنی چوارچێوه‌یه‌ك بۆ ئه‌و بیره‌ ده‌بینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ تا ئێستا پێناسه‌یه‌كی وا بۆ دیارده‌ی سه‌له‌فیه‌ت نییه‌ كه‌ جێگه‌ی ره‌زامه‌ندی هه‌مووان بێت، هه‌روه‌ك چۆن لێكۆڵه‌ر ‌و شاره‌زایان له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌ما و خه‌سڵه‌تانه‌ كۆك نین كه‌ دیارده‌ی سه‌له‌فیه‌ت ده‌نوێنن، لێره‌ده‌ یه‌ك پێناسه‌ وه‌رده‌گرین و ده‌یكه‌ینه‌ چوارچێوه‌یه‌ك بۆ به‌كارهێنانی ئه‌و چه‌مكه‌ له‌م توێژینه‌وه‌دا، سه‌له‌فیه‌ت زاراوه‌یه‌كی گشتییه‌ و میتۆد و بیركردنه‌وه‌یه‌كه‌ كه‌ پێیوایه‌ ده‌بێت هه‌مان دید و تێڕوانین و راڤه‌ بۆ ئیسلام بكرێت كه‌ پێشبین (سه‌رده‌می په‌یامبه‌ر و هاوه‌ڵان و شوێنكه‌وتووان) هه‌یانبووه‌، به‌وپێیه‌ش سه‌له‌فیه‌ت تایبه‌ت نییه‌ به‌ قۆناغێكی مێژووییه‌وه‌، به‌ڵكو درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ئێستا و په‌یوه‌سته‌ به‌ تێگه‌یشتن به‌ بیروباوه‌ڕی ئیسلامیی به‌هه‌مان تێگه‌یشتنی پێشین (1).
لێره‌شه‌وه‌ چه‌ند خاڵێك روونده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌گونجێت وه‌كو خه‌سڵه‌تی سه‌له‌فیه‌ت ئاماژه‌ی پێبده‌ین.
یه‌كه‌م: ره‌وتی سه‌له‌فی ره‌گێكی له‌ مێژوودا هه‌یه‌، به‌ها بۆ هیچ دانانێت جگه‌ له‌ زانیارییه‌كی بنه‌ڕه‌تی كه‌ وه‌كو یه‌كه‌كی زانیاری مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كات، چونكه‌ سه‌له‌فیه‌ت داوای  تێگه‌یشتن له‌ ده‌قه‌كانی شه‌ریعه‌ت ده‌كات به‌ تێگه‌یشتنێكی رووكه‌شی و ساده‌ و ساكار و ئاڵۆزنه‌كردنیان، هه‌ر بۆیه‌ كه‌سی زانا و پێگه‌ و پله‌كه‌ی به‌وه‌ دیاری ده‌كرێت كه‌ چه‌ند ده‌ق و ژماره‌ و گێڕانه‌وه‌ی مێژوویی له‌به‌ره‌، هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ بلیمه‌ت و داهێنه‌ر ناوزه‌د بكرێت، ئیتر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و چوارچێوه‌ به‌رته‌سكه‌ هه‌ر راڤه‌ و شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی رووداو و دیارده‌كان و بیری داهێنه‌رانه‌ و ره‌خنه‌گرتن و هه‌ڵهێنجانی شتی نوێ‌ هیچ به‌هایه‌كی نییه‌.
دووه‌م: به‌پیرۆزكردنی رابردوو رقبوون له‌ ئێستا و ترس له‌ ئاینده‌ بۆته‌ مۆته‌كه‌یه‌ك به‌ بیری سه‌له‌فیه‌ته‌وه‌، ئه‌وان پێیانوایه‌ سێ‌ سه‌ده‌ی یه‌كه‌می ئیسلام سه‌رده‌می زێڕینه‌ و فه‌رمووده‌یه‌كی په‌یامبه‌ر (درودی خوای له‌سه‌ر) له‌وباره‌وه‌ ده‌كه‌نه‌ به‌ڵگه‌، هه‌ر بۆیه‌ وێنه‌ی ژیانی ئێستا له‌ دیدی سه‌له‌فیه‌تدا شه‌ڕه‌نگێز و خراپه‌كاره‌، هه‌رچه‌نده‌ ئێستا باشتره‌ له‌ ئاینده‌، چونكه‌ ئاینده‌ مه‌ترسیدارتره‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وای لێكردوون كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پیرۆز بڕواننه‌ رابردوو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵه‌ی سه‌ركرده‌یه‌ك یاخود خه‌لیفه‌یه‌ك نه‌بینن و پاساو بۆ هه‌ر هه‌ڵه‌یه‌ك بێننه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌مانی پێشووتری ئیسلامیی روویداوه‌ و ده‌سه‌وستان بن له‌ ئاست خوێندنه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌ بۆ ئه‌و دۆخه‌.
هه‌رچه‌نده‌ سه‌له‌فیه‌كان به‌سه‌ر چه‌ند ده‌سته‌ و گرووپێكدا پۆلێن ده‌كرێن، هه‌ر ده‌سته‌ و گروپێكیشیان خاوه‌نی چه‌ند خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خۆیه‌تی و له‌وانی دیكه‌ی جودا ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و دوو خاڵه‌ی ئاماژه‌مان پێدا خه‌سڵه‌تی هاوبه‌شه‌ له‌ نێوان تێكڕای بانگه‌شه‌كارانی سه‌له‌فیه‌تدا(2).

سه‌له‌فی رووكه‌شی(*)
یه‌كه‌م ئاراسته‌ی سه‌له‌فی كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌ركه‌وتووه‌، سه‌له‌فی رووكه‌شییه‌، ئه‌م ئاراسته‌یه‌ سه‌ره‌تا له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌لا حه‌مدی عه‌بدولحه‌مید سه‌له‌فی ده‌ركه‌وتووه‌، ناوبراو له‌ سوریا خوێندوویه‌تی، دوای هه‌ره‌سی شۆڕشی ئه‌یلوول ده‌ستیكرد به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی بیری سه‌له‌فی له‌ كوردستان، ناوبراو په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ناوه‌نده‌ سه‌له‌فییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ش هه‌بوو، به‌شێوه‌یه‌ك هیچ قوتابیه‌كی كورد له‌ زانكۆی (ئیمام سعود) له‌ سعویه‌ بێ پشتگیری ئه‌و وه‌رنه‌ده‌گیرا(3).
له‌ سلێمانیش له‌ كۆتایی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو، له‌سه‌رده‌ستی مه‌لا عومه‌ر چنگیانی، بیری سه‌له‌فی په‌ره‌یسه‌ند، ناوبراو ژماره‌یه‌كی زۆر قوتابی هه‌بوو، له‌ دوای راپه‌ڕینی ئازاری (1991) سه‌له‌فییه‌كانی سلێمانی به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان كه‌وتنه‌ جموجۆڵ و به‌ وروژاندنی چه‌ندین بابه‌تی خیلافی و لابه‌لایی له‌گه‌ڵ ته‌واوی ئایندارانی موسڵمان له‌ كوردستان توشی ته‌نگژه‌ هاتن(4). ئه‌مانه‌ جه‌ختیان له‌سه‌ر به‌جێهێنانی په‌رستش و سوننه‌ته‌ رووكه‌شیه‌كان  ده‌كرده‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌وكاته‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌مان میتۆدی خۆیان له‌ كاردان، له‌ چوارچێوه‌یه‌كی به‌رته‌سكدا كاری خۆیان كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ لێره‌دا سه‌رنجی بده‌ین، چه‌ند ساڵێك به‌ر له‌ ئێستا ڕێبه‌ری ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌ زنجیره‌ وتارێكدا په‌شیمانی خۆی له‌ زۆرێك له‌و ته‌رحانه‌ ده‌ربڕی كه‌ له‌وكاته‌دا به‌ناوی سه‌له‌فیه‌ته‌وه‌ خستیه‌ڕوو، ئه‌وه‌شی وه‌كو ره‌خنه‌ له‌ خۆگرتن  و به‌خۆداچوونه‌وه‌ ده‌ربڕی كه‌ ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی سه‌له‌فیه‌ت له‌گه‌ڵ پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵی كورده‌واری نه‌گونجاو بوو (5)، یاخود ئه‌و تێزانه‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی شوێنانی دیكه‌ بوو بێ‌ ره‌چاوكردنی تایبه‌تمه‌ندی ژینگه‌ی كوردستان. به‌ڵام له‌ ئێستادا ئه‌و ئاراسته‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ ئاستێكی به‌رزتردا و له‌ رێگه‌ی كردنه‌وه‌ی كه‌ناڵی ئاسمانی و به‌ دنه‌دانی ده‌سه‌ڵات چالاكیی ده‌نوێنن.

سه‌له‌فی سیاسیی
ئاراسته‌یه‌كی تری سه‌له‌فیه‌ت له‌ كوردستان، بریتییه‌ له‌ تێزی سه‌له‌فی له‌ چوارچێوه‌ی پارتێكی سیاسییدا، ئه‌و تێزه‌ش بزووتنه‌وه‌ی راپه‌ڕینی ئیسلامیی له‌ كاتی راگه‌یاندنیدا له‌ (22/11/1992) وه‌كو بنه‌مای میتۆدی خۆی له‌ چوارچێوه‌ی دروشمی (سه‌له‌فی له‌ په‌یڕه‌و و هاوچه‌رخی له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌دا) خستیه‌ڕوو، هه‌رچه‌نده‌ لێردا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ نییه‌ به‌ تێروته‌سه‌لی باس له‌ گشت ئه‌و هۆكارانه‌ بكه‌ین كه‌ وای له‌و حزبه‌ كرد ئه‌و دروشمه‌ به‌رز بكاته‌وه‌، به‌ڵام به‌ بڕوای زۆرێك، به‌رزكردنه‌وه‌ی ئه‌و دروشمه‌ له‌ لایه‌ن بزووتنه‌وه‌ی راپه‌ڕینه‌وه‌ ته‌نها بۆ خۆجیاكردنه‌وه‌ بوو له‌ ئیخوان، كه‌ له‌و كاته‌دا ناكۆكی نێوان هه‌ردوولا له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌دا توند بوو، نه‌ك له‌ ئه‌نجامی قه‌ناعه‌ت و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وردی دۆخه‌كه‌دا بێت، هه‌ربۆیه‌ له‌ چوار ساڵی یه‌كه‌می خه‌باتی ئه‌و پارته‌دا كه‌ قۆناغی خه‌باتی نهێنی بوو، له‌ ژێر رۆشنایی ئه‌و دروشمه‌دا زۆرێك له‌ بانگخواز و وتاربێژی ناو ئه‌و پارته‌ ره‌خنه‌ی توندیان له‌ یه‌كگرتووی ئیسلامیی ده‌گرت و كرانه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ی یه‌كگرتوویان به‌ سازش و لادان له‌ بنه‌ماكانی ئیسلام ئه‌ژمار ده‌كرد. به‌ڵام له‌ دوای ساڵی (1996) و قۆناغی كاری ئاشكرای ئه‌و پارته‌، سه‌ركرده‌كانی ئه‌و پارته‌ كه‌وتنه‌ ناو هه‌مان واقیعی یه‌كگرتوو، بۆیه‌ بانگه‌شه‌ی سه‌له‌فیه‌ت كه‌ پێشتر ته‌به‌نییان كردبوو گرفتی بۆ دروستكردن و ناچاریكردن به‌ ده‌ركردنی چه‌ند بڵاوكراوه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ شه‌رعیه‌تی كار و مامه‌ڵه‌ی سیاسییان، ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو كه‌ زۆرێك له‌ رێبه‌رانی ئه‌و پارته‌ له‌ سه‌ره‌تادا پێیان وابوو له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ده‌توانن پیاده‌ی ده‌قه‌كانی شه‌ریعه‌ت بكه‌ن له‌ كوردستان. به‌ڵام دواتر كه‌ بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌مه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌، هه‌مان ئه‌زموونی یه‌كگرتوویان له‌ مامه‌ڵه‌ دووباره‌كرده‌وه‌، ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئه‌و دروشمه‌ و مامه‌ڵه‌كردن به‌ شێویه‌كی تر له‌ واقیعدا ژماره‌یه‌ك كادیری ئه‌و حزبه‌ی توڕه‌ و نیگه‌ران كرد و وازیان له‌ حزبه‌كه‌یان هێنا، به‌مه‌ش به‌رزكردنه‌وه‌ی دروشمی سه‌له‌فیه‌ت له‌ په‌یڕه‌ودا بووه‌ گرفتی قۆناغێكی خه‌باتی ئه‌و پارته‌(6).

سه‌له‌فی جیهادیی
ریشه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی سه‌له‌فی جیهادیی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی حه‌فتاكان و سه‌ره‌تای هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی پێشوو، له‌و ماوه‌دا  ئه‌ده‌بیات‌ و بڵاوكراوه‌ی كۆمه‌ڵی جیهادیی میسری ‌و گروپه‌كانی تر‌ و وتاره‌كانی (عه‌بدولحه‌مید كوشك‌ و عه‌بدوڵڵا عه‌ززام)، به‌ ڕێژه‌یه‌كی كه‌م‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی نهێنی ده‌گـه‌یـشتنه‌ هـه‌ولێر ‌و لـه‌ناو هـه‌ندێك‌ گـه‌نجی ئه‌و شاره‌دا بڵاوده‌بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌ش كاریگه‌ری هه‌بوو له‌سه‌ر په‌ره‌گرتن‌ و دروستبوونی سه‌رتوێژێك له‌ بیری توندڕه‌وی، به‌ وته‌ی (فاتیح كرێكار) له‌و ماوه‌دا له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌و بیرانه‌دا له‌ هه‌ولێر چه‌ند گه‌نجێك راهێنایان له‌سه‌ر به‌كارهێنانی چه‌كی سووك ده‌كرد (7).
له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكانیش، ژماره‌یه‌ك كورد، له‌وانه‌: فاتیح كرێكار، وه‌لید یونس (ئه‌بوخوبه‌یب) و عه‌لی وه‌لی به‌شداربوون له‌ جیهادی ئه‌فغان(8)، له‌ كاتی دروستبوونی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی له‌ كوردستانی عێراق له‌ (1987) دوو عه‌ره‌ب كه‌ له‌ناو بزووتنه‌وه‌دا بوون به‌ناوه‌كانی (عه‌بدولشه‌هید) له‌ هێزی حه‌سه‌ن به‌ننا و (عه‌بدولباری) له‌ هێزی شافعی، رۆڵیان بینی له‌ هاندان و رۆیشتی چه‌ندین كورد بۆ ئه‌فغانستان(9).
موجاهیده‌ ئیسلامییه‌ كورده‌كان، له‌ كۆتایی هه‌شتاكان وه‌ك زۆر له‌ موجاهیده‌كانی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌كانی تری جیهانی ئیسلامیی شوێنی تایبه‌تیان له‌ پیشاوه‌ر به‌ناوی (بیت الاكراد) دروستكرد، تێیدا پێشوازیان له‌ موجاهیده‌ كورده‌كان ده‌كرد و یارمه‌تی داراییان بۆ شه‌ڕی ئه‌فغانستان دابینده‌كرد، له‌ كه‌مپه‌كانی خۆستی ئه‌فغانستان سه‌ر به‌ عه‌بدوڵا عه‌ززام مه‌شقی سه‌ربازیان ده‌كرد(10).
گه‌ڕانه‌وه‌ی فاتیح كرێكار له‌ پاكستان و په‌یوه‌ندیكردنی به‌ بزووتنه‌ی ئیسلامییه‌وه‌، بووه‌ وێستگه‌یه‌كی تری په‌ره‌سه‌ندنی فیكری جیهادی سه‌له‌فی له‌ كوردستان، ناوبراو له‌گه‌ڵ گه‌ڕانه‌وه‌ی كتێبی (العمدة في اعداد العدة)ی له‌گه‌ل خۆی هێنا كه‌ وه‌كو مانیفێستێكی سه‌له‌فی جیهادی وایه‌، له‌به‌ر رۆشنایی تێزه‌كانی ئه‌و كتێبه‌ كرێكار خوازیار بوو بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی موماره‌سه‌ی جیهاد بكات، به‌ڵام ناوبراو هه‌رزوو ناكۆكی له‌گه‌ل سه‌ركردایه‌تی بزووتنه‌وه‌ بۆ دروستبوو، ئه‌مه‌ش به‌و ئاراسته‌یه‌دا رۆیشت كه‌ ناوبراو له‌ بزووتنه‌وه‌ جیابێته‌وه‌ و حیزبێكی نوێ دروست بكات به‌ ناوی (كۆمه‌ڵه‌ی ئیسلامیی كوردستانی عێراق) له‌ (5/11/1990)، دوای راپه‌ڕینی (ئازاری 1991) له‌ خه‌لیفان و حاجی ئۆمه‌ران باره‌گایان دانا (11).
هه‌ر له‌سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌وه‌، له‌ هه‌ولێر، ملا ئه‌مین پیرداود خۆشناو رێكخستنێكی نهێنی دامه‌زراند، ئه‌م رێكخستنه‌ ئه‌ندامه‌كانی به‌ رۆحیه‌تێكی جیهادی په‌روه‌رده‌ ده‌كرد، جگه‌ له‌ هه‌ولێر تا راده‌یه‌ك له‌ موسڵ و سلێمانی چالاكییان هه‌بوو، دوای راپه‌ڕینی (ئازاری 1991) له‌ ژێر ناوی (كۆمه‌ڵی جیهادی ئیسلامیی له‌ كوردستانی عێراق) خۆیان راگه‌یاند، له‌ خه‌لیفان، چۆمان و حوجران باره‌گایان دانا (12).
كۆمه‌ڵه‌ی ئیسلامیی و كۆمه‌ڵی جیهادی ئیسلامیی زۆر درێژه‌یان نه‌كێشا له‌ خه‌بات، هه‌ردوكیان له‌ناو بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی خۆیان بینیه‌وه‌، دوای كۆڕه‌وه‌كه‌ی (1991) كرێكار باره‌گای له‌ شارۆچكه‌ی (دیانا‌) دانا، باره‌گاكه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی له‌ ئه‌ندامانی دوو حیزبی پێشوو پێكهاتبوو كه‌ هاتبونه‌ ناو بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی، هاوكات به‌شێك له‌ سه‌له‌فییه‌كانی گه‌رمیان به‌ سه‌ركردایه‌تی (دڵشاد گه‌رمیانی) په‌یوه‌ندیان پێوه‌كردن، بنكه‌ی دیانا بووه‌ بنكه‌ی سه‌ره‌كی مه‌شقی سه‌ربازی بزووتنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدانی بیری سه‌له‌فی جیهادی، كتێبی (العمدة في اعداد العدة) كرایه‌ مه‌نهه‌ج و بنه‌مای تیۆری سه‌ربازگه‌كه‌ (13).
شه‌ڕی نێوان یه‌كێتی نیشتمانیی و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی له‌ (1994)، زیانی زۆری به‌ بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی گه‌یاند، ده‌رئه‌نجامی شه‌ڕه‌كه‌ كه‌ به‌ شكستی ئه‌و حیزبه‌ كۆتایی هات و ململانێی ناوخۆیی له‌ نێوان باڵه‌كانی بزووتنه‌وه‌، بیری تۆڵه‌كردنه‌وه‌ و به‌خۆداچوونه‌وه‌ی له‌ مێشكی ژماره‌یه‌ك كادیری بزووتنه‌وه‌دا بره‌وپێدا.
سه‌ره‌تای ئه‌و به‌خۆداچونه‌وه‌یه‌ ژماره‌یه‌ك كادیری مامناوه‌ندی بزووتنه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كانی هه‌ولێر، خه‌لیفان، باڵه‌كایه‌تی، گه‌ڵاڵه‌ و حاجی ئۆمه‌ران هێزی دووی سۆرانیان  له‌ (1995) دروستكرد، ئه‌م هێزه‌ بۆ خۆپاراستن بوو له‌ ململانێی ناوخۆیی و په‌روه‌رده‌كردنی ئه‌ندامان بوو به‌ رۆحیه‌تی سه‌له‌فی جیهادی (14)، دوای چه‌ند ساڵیك به‌ بیرۆكه‌ی (ئه‌بو خوبه‌یب) ناوه‌ندی دیراساتی ئیسلامیی له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید دامه‌زرێنرا، ئه‌م ناوه‌نده‌، دوو گۆڤاری مانگانه‌ی ده‌رده‌كرد به‌ ناوه‌كانی (لواء الشريعة) و (أخبار المسلمین فی العالم)، جگه‌ له‌وه‌ كتێب و نووسینی چه‌ندین نووسه‌ری ئیسلامیی سه‌له‌فی جیهادی دووباره‌ به‌ تیراژی زۆر چاپ و بڵاوده‌كرده‌وه‌، ئه‌مه‌ وێڕای كردنه‌وه‌ی چه‌ندین خول له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و بیاره‌.
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ و هێزی دووی سۆران‌، دوور له‌ ئینتیما نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ مامه‌ڵه‌یان ده‌كرد، عه‌ره‌بی عێراق و ده‌ره‌وه‌شیان وه‌رگرت، په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ سه‌له‌فییه‌ جیهادییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ش توندوتۆڵ كرد، به‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ قاعیده‌ و گروپه‌ جیهادییه‌كانی ئه‌فغانستان، چه‌ندینجار نوێنه‌ریان ره‌وانه‌ی ئه‌فغانستان كرد و له‌وێ به‌شداری خولی جۆراوجۆریان كرد (15).
به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، له‌ناو هه‌ندێك ئه‌ندام و كادیری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی بیری توندڕه‌وی و سه‌له‌فی جیهادی بره‌وی زیاتری په‌یداكرد، كۆمه‌ڵێك هۆكاری خودی و بابه‌تی رۆڵیان بینی له‌ دنه‌دانی بیری توندڕه‌وی له‌و قۆناغه‌دا كه‌ لێره‌دا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ نییه‌ لییان بدوێین، ده‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌ش له‌ ناوچه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ (1998) حه‌سه‌ن سۆفی گرووپی حه‌ماسی دامه‌زراند، ناوبراو له‌ رووداوێكی نادیاردا كوژرا و عومه‌ر بازیانی شوێنی گرته‌وه‌، له‌ هه‌ولێریش گروپی ته‌وحید به‌ رێبه‌رایه‌تی (سه‌رباز) ناوێك كه‌ به‌ (ئه‌بو به‌سیر) ناسرابوو دامه‌زرا، دروستبوونی ئه‌م گرووپانه‌ هاوكاتبوو له‌گه‌ڵ ئاشكرابوونی هه‌ندێك رێكخستنی گرووپی نهێنی سه‌له‌فی جیهادی له‌ ناوه‌ڕاستی عێراق، له‌و گروپانه‌ش (جوندولمونته‌قیم) و (جوندوڕه‌حمان)، ئه‌م گروپه‌ی دواییان (ئه‌بو وائیل) سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد، له‌گه‌ل ئاشكرابوونی هاته‌ كوردستان و په‌یوه‌ندی كرد به‌ هێزی دووی سۆرانه‌وه‌ (16).
گروپی ته‌وحید و حه‌ماس نه‌یانتوانی له‌ناو ململانێی ناوخۆیی بزووتنه‌وه‌ و فشاری حیزبه‌ عه‌لمانییه‌كان خۆیان بگرن و به‌رده‌وام بن، به‌ڵام رۆڵیان بینی له‌ په‌ره‌پێدانی زیاتری فیكری سه‌له‌فی جیهادی.
دوا ویستگه‌ی به‌رێكخراوبوونی سه‌له‌فی جیهادی خۆی له‌ گرووپی جوندلئیسلامدا بینیه‌وه‌، ئه‌م گرووپه‌ له‌ (1/9/2001) له‌ لایه‌ن هێزی دووی سۆرانی سه‌ر به‌ بزووتنه‌وه‌ی یه‌كبوونی ئیسلامیی هه‌ڵوه‌شاوه‌ و سه‌له‌فییه‌ جیهادییه‌كانه‌وه‌ به‌ ریبه‌رایه‌تی (ئه‌بو عه‌بدوڵای شافیعی) دروستكرا)، هه‌ر له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنی رێكخراوه‌كه‌، له‌گهڵ یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان كه‌وتنه‌ شه‌ڕه‌وه‌، دوای چه‌ند مانگێك له‌كار، له‌ (10/12/2001) فاتیح كرێكار هاته‌ ناو ئه‌م گروپه‌ و ناوه‌كه‌ی گۆڕا بۆ (پشتیوانانی ئیسلام له‌ كوردستان)، كرێكار بووه‌ ئه‌میری گرووپه‌كه‌ (17).
پشتیوانانی ئیسلام، وه‌كو ئیماره‌تێكی ئیسلامیی له‌ ناوچه‌كانی ژێرده‌ستیان مامه‌ڵه‌یان ده‌كرد، په‌یوه‌ندی توندوتۆڵیان له‌گه‌ڵ رێكخراوی قاعیده‌ و سه‌له‌فییه‌ جیهادیه‌كانی تر هه‌بوو، تێزه‌كانی عه‌بدولقادر عه‌بدولعه‌زیز، ئه‌بوبه‌سیر و رێبه‌رانی سه‌له‌فی جیهادی ببوونه‌ سه‌رچاوه‌ی بیری ئه‌م رێكخراوه‌، موماره‌سه‌ی توندترین تێڕوانینی ئیسلامییان ده‌كرد، ئه‌م رێكخراوه‌ له‌گه‌ل یه‌كێتی نیشتمانیی كوردستان چه‌ندین جه‌وله‌ی شه‌ڕیان كرد، چاره‌نووسی ئه‌م رێكخراوه‌ كه‌وته‌ به‌ر‌ هێرشی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ (2003)، هێرشه‌كانی ئه‌مریكا كۆتایی به‌م رێكخراوه‌ هێنا، پشتیوانانی ئیسلام هه‌ڵوه‌شایه‌ و به‌ كرده‌یی له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی ئیسلامیی نه‌ما، به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م رێكخراوه‌، سه‌له‌فی جیهادی گورزێكی كاریگه‌ری‌ به‌ركه‌وت و ئه‌مه‌ بووه‌ دواهه‌مین گرووپی رێكخراو له‌ گۆڕه‌پانی كوردستان، به‌ڵام به‌ كۆتاییهاتنی ئه‌م رێكخراوه‌ بیری سه‌له‌فی جیهادی كۆتاینه‌هات، به‌ڵكو به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رته‌سك تا ئێستاش خۆی ده‌نوێنێت، كه‌ ده‌كرێت له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی تردا بیخه‌ینه‌ڕوو.

بۆ داگرتن کلیک لێرە بکە

 

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:
أحمد سالم وعمرو بسیوني: ما بعد السلفية، قراءة نقدية في الخطاب السلفي المعاصر، مركز نماء للبحوث والدراسات، الطبعة الاولى، بيروت، ل29.
بۆ زانیاری زیاتر ده‌رباره‌ی خه‌سڵه‌ت، بنه‌ما و بنچینه‌كانی بیری سه‌له‌فی بڕوانه‌: أحمد سالم وعمرو بسیوني: هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل32- 35.
(*) له‌م توێژینه‌وه‌دا زاراوه‌ی سه‌له‌فی رووكه‌شی به‌كارهاتووه‌، به‌مه‌به‌ست له‌و گرووپه‌ی سه‌له‌فیه‌یه‌ كه‌ بڕوایان به‌كاری رێكخراوه‌یی نییه‌، له‌ناو توێژه‌راندا چه‌ندین زاراوه‌ی تر بۆ ناولێنانی ئه‌م گرووپه‌ به‌كاردێت، له‌وانه‌: سه‌له‌فی زانستیی، سه‌له‌فی مه‌دخه‌لی، سه‌له‌فی ناحیزبی.
(3) عه‌بدوڵا عاڵایی: سه‌له‌فیگه‌رایی ئیسلامیی، قۆناغه‌كانی گه‌شه‌ندنی و هاتنی بۆ كوردستان، سایتی (milletpress.com).
(4) موختار هووشمه‌ند: ساڵێك له‌گه‌ڵ ئه‌بو زه‌كه‌ریا، بێ شوێنی چاپ، 2014، ل106.
(5) مه‌لا عومه‌ر چنگیانی ئه‌و زنجیره‌ وتاره‌ی له‌ رۆژنامه‌ی (كۆمه‌ڵ) زمانحاڵی كۆمه‌ڵی ئیسلامیی كوردستان بڵاوكرده‌وه‌ له‌ ساڵی (2002).
(6) سه‌باره‌ت به‌و گۆڕانكارییه‌ی له‌و دوو قۆناغه‌دا‌ له‌ دیدی بزووتنه‌وه‌ی راپه‌ڕینی ئیسلامیی روویداوه‌، له‌ ئه‌ده‌بیات و بڵاوكراوه‌كانی ئه‌و پارته‌دا به‌ روونی دیاره‌ و ئاماژه‌ی پێدراوه‌، بۆ زانیاری زیاتر له‌و باره‌وه‌ بڕوانه‌: ئارام قادر و ئیدریس سیوه‌یلی: به‌ڵگه‌نامه‌كان ده‌دوێن (بزووتنه‌وه‌ی راپه‌ڕینی ئیسلامیی 1992 – 1999)، چاپخانه‌ی چوارچرا، چاپی یه‌كه‌م، 2010.
(7) فاتح كريكار: الحركة الإسلامية في كردستان العراق واقع وأمل، الجزء الأول، من اصدارات مكتب الإعلام الخارجي، دون مكان الطبع، الطبعة الاولى، 1995، ل38.
(8) موختار هووشمه‌ند: هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل57.
(9) حه‌سه‌ن یاسین: مێژووی پێوه‌ندییه‌ نهێنییه‌كانی نێوان پشتیوانانی ئیسلام و قاعیده‌، كه‌ركوك، 2006، ل17.
(10) یوسف گۆران: ده‌ركه‌وتنی رێكخراوی قاعیده‌ له‌ كوردستانی عێراقدا، ده‌زگای چاپ و په‌خشی حه‌مدی، سلێمانی، 2009، ل16.
(11) ئیدریس سیوه‌یلی: ره‌وتی ئیسلامیی له‌ باشووری كوردستان 1946 – 1991، تویژینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی له‌ كار و چالاكیی پارت و كۆمه‌ڵه‌ ئیسلامییه‌كان، سلێمانی، 2009، چاپی دووه‌م، ل160- 161.
(12) سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل158.
(13) موختار هووشمه‌ند: هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل107- 108.
(14) سه‌چاوه‌ی پێشوو، ل113.
(15) سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل114.
(16) سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل132 – 133.
(17) یوسف گۆران: هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل37 – 42.

# سەلەفی

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure