فەتوا و فەتوادان (مەرج و بنەماكانی)

16/07/2017

:: د. ئومێد عوسمان

بابەتی فەتوا و فەتوادان لە ئیسلامدا بابەتێكی زۆر هەستیار و مەترسیدارە، ئەگەر بە عاقڵانە و بابەتیانە و واقیعیانە مامەڵەی لە تەكدا نەكرێت‌، وابەستەی مەبەست‌ و بنەما سەرەكیەكانی شەریعەت نەبێت‌ و ئەنجام ‌و كاردانەوەكانی لەبەرچاو نەگیرێت، دوور نییە ماڵوێرانی ‌و كارەساتی گەورەی لێبكەوێتەوە.
دەوترێت لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، كاتێك تۆمەتباری سەرەكی تیرۆركردنی فەرەج فۆدە، لەبەردەم دادوەردا پرسیاری لێكرا: كە بۆ كوشتت؟ تۆمەتبار وتی: ئەو كافر بووە، دادوەر وتی: لە كام لە كتێبەكانیدا بەڵگەی كافربوونی ئەوت بینیوە؟ تۆمەتبار وتی: من نەدەخوێنمەوە نەدەنووسم، تەنها گوێبیستی فەتوای كافركردنی ئەو بووم، كافریش حوكمی كوشتنە!
هەر لەم ناوچەی خۆماندا ئەوەی تیرۆریستانی داعش كردیان لە گرتن‌، كوشتن‌، راوەدوونان‌ و بەتاڵانبردنی سەروماڵی یەزیدیەكانی شەنگال‌ و دەوروبەری، سەرچاوەكەی تەنها فەتوایەك بوو كە گوایە ئەوانە شەیتانپەرست‌ و كافرن، سەروماڵیان حەڵاڵە.
یاخود دەبینین لە كەناڵە ئاسمانیەكانەوە، لە مینبەری مزگەوتەكانەوە، لە پێگە ئەلكترۆنیەكانەوە، رۆژانە چەندین فەتوای دژیەك دەردەچێت، وایلێهاتووە هەركەسێك عەمامەیەكی كردەسەری، یان چوار كتێبـی شەرعی خوێندەوە، یان وتارێكی هەیینی دا، یان دووجار چاوپێكەوتنی لە كەناڵێكی ئاسمانی لەگەڵدا كرا، یان بڕوانامەیەكی زانكۆیی لە بوارێكی شەریعەتدا هێنا، یان چەند جارێك ئامادەی وانە و وتاری فڵان مامۆستا بوو، ئیتر ئەمانە هەریەكە و لای خۆیەوە دەبێتە موفتی‌ و بەڕاست‌و چەپدا فەتوا دەدات.
لەلایەكی ترەوە، سیاسییەكان چۆن ئاڕاستەی بیركردنەوەی میللەتیان لە پێشكەوتن‌، داهێنان‌، قسەكردن لە مەسەلە چارەنوسساز و هەستیارەكانەوە گۆڕیوە بۆ سەرقاڵبوونیان بە شتە زۆر بچوك‌ و بێماناكان و داواكاری مافە زۆر سەرەتاییەكان، بەهەمان شێوە مەلا و بانگخواز و موفتیەكانیش فیكر و عەقڵ‌ و رۆحیان مراندووە، مەبەستە سەرەكیەكانی شەریعەتیان وەلا ناوە، یەكڕیزیی ‌و برایەتی موسوڵمانانیان شێواندووە، لە رێگەی فەتوا دژیەكەكانەوە موسوڵمانانیان سەرقاڵكردووە بە كۆمەڵێك مەسەلە و بابەتی بچوك‌ و لاوەكییەوە: رەمەزان دێت گەورەترین گرفتی خەڵك لە ماڵ‌ و مزگەوت‌ و بازاڕدا لەوەدایە سەرفیترەكەی بە پارە بدات یان بە گەنم ‌و جۆ و كەشك‌ و برنج ... تاد، مانگی رەبیعی یەكەم دێت: مەولود بیدعەیە! نەخێر واجبە! نا كارێكی باشە! نەخێر مەكروهە ... تاد، وەرزی سەرما دێت: دروستە جەمع بكەیت لەنێوان دوو نوێژدا ؟ نەخێر، بەڵێ!  سەری ساڵی زاینی دێت: نابێت خۆشی دەربڕیت، خۆچواندنە بە كافران،  كەسێك دەمرێت هێشتا نەخراوەتە ناو گۆڕەوە، شەڕە لەسەر ئەوەی ئایا فاتیحەی بۆ دەچێت یان نا؟ بانگ دەدات دەتەوێت لە مزگەوتێكدا نوێژ بكەیت: نەخێر دروست نییە لەو مزگەوتەدا چونكە قەبری تێدایە، نا زیانی نییە قەبرەكان لە دوای نوێژخوێنانەوەن، ئەو مزگەوتەی تریشیان مەلاكەی قبوریە، ریش دەتاشێت، شەرواڵەكەی درێژە نوێژی لە دواوە دروست نییە ... تاد،  ئەمانە و  چەندین بابەتی تری لاوەكی‌ و سادە، رۆژانە دەورووژێنرێن،  عەقڵ‌ و بیری خەڵك سەرقاڵ ‌و ماندوو دەكەن، تواناكان دەكوژن، كاتێكی زۆر دەبەن، یەكڕیزی ‌و برایەتی تێكدەدەن، سەرچاوەكەشیان تەنها فەتوای ئەم مەلا و ئەو مەلایە.
ئەوەی تێبینی دەكرێت، ئەوانەی بە ناوی خودا و پێغەمبەرەوە قسە دەكەن، حوكم دەدەن، ئەم ‌و ئەو تەكفیر‌، تەبدیع‌ و تەفسیق دەكەن، خەڵك دەنێرن بۆ بەهەشت، بۆ جەهەننەم، رێپێدراوەكان حەرام دەكەن، زۆربەیان  كەسانی هەڵەشە و نەشارەزا و ناكامڵن، شیاوی ئەو پایەی فەتوادانە نین.
بە پێچەوانەی ئەوەی ئەمڕۆ بەدیدەكرێت، هاوەڵانی پێغەمبەر و زانایانی پێشین زۆر بەئاگایی‌ و ترس‌ و خۆپارێزیەوە لە فەتوا و فەتوادانیان روانیوە، هەتا پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) كە گەیەنەری شەریعەت بووە لە خوداوە، چەندین جار پرسیاری لێكراوە، وەڵامی نەداوەتەوە چاوەڕوانی هاتنەخوارەوەی وەحی كردووە، هەربۆیە كەم نین ئەو ئایەتە قورئانیانەی دەربڕینی (یسألونك، یستفتونك)یان لەخۆ گرتووە.
 ئیبنو ئەبی لەیلا كە زانایەكی تابیعینە دەڵێت "گەیشتووم بە سەد و بیست هاوەڵی پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت)، كاتێك پرسیارێكی شەرعی لە یەكێكیان دەكرا، دەینارد بۆلای یەكێكی تر، ئەویش بۆلای كەسێكی تر، تا لە كۆتاییدا دەگەڕایەوە بۆلای كەسی یەكەم"1.
هەر لەهەمان باسدا ئیبنو عەبدولبەر دەیگێڕێتەوە  "جارێكیان پیاوێك هاتە لای پێشەوا قاسمی كوڕی موحەمەدی كوڕی ئەبی بەكر، پرسیارێكی لێكرد، ئەویش گوتی: نایزانم، پیاوەكە گوتی: من نێردراوم بۆلای تۆ، كەسی تر ناناسم، قاسم گوتی: مەڕوانە بۆ درێژیی ریشم ‌و زۆری خەڵك لەدەورم، سوێند بە خودا نایزانم"2.
بەهەمان شێوە رەبیعەی رەئی، مامۆستای ئیمام مالیك، وتوویەتی "هەندێك لەوانەی لەم دەوروبەرەدا فەتوا دەدەن، لە دزەكان زیاتر شایانی بەندكردنن"3.
یاخود ئیمام مالیك وتوویەتی "فەتوام نەدا هەتا حەفتا كەسی زانا شایەتیاندا كەمن شیاوی فەتوادانم"4.
زانایانی ئوسوڵی فیقهـ لە باسەكانی تایبەت بە فەتوا و ئیجتهاددا  زۆر بە وردی ‌و زانستیانە هێڵە گشتیی ‌و بنەما سەرەكیەكانی فەتوا و فەتوادانیان دەستنیشانكردووە، چەندین مەرجی خودی‌ و بابەتیان بە پێویست داناوە كە دەبێت لە كەسی موفتی‌ و پرۆسەی فەتواداندا بێنە دی، ئەگەر نا، پرۆسەكە رێڕەوی راست‌ و دروستی خۆی لەدەستدەدات‌، كارەسات‌ و رووداوی نەخوازراو و گرفتی لێدەبێتەوە.
هەربۆیە هەوڵدەدەین لە چەند خاڵێكدا ئاماژە بدەین بە گرنگترین ئەو بنەما و مەرج‌ و تیۆرە سەرەكیانەی كە دەبێت پرۆسەی فەتوادانی لەسەر بنیات بنرێت، ئەوكات خوێنەر خۆی حوكم بدات، كە ئایا چەند لەوانەی فەتوا دەدەن شیاوی ئەو پایەی فەتوادانەن؟ وتەكانیان لێوەردەگیرێت؟
1- یەك لە مەرجەكانی فەتوادان كە زۆربەی زانایان لە سەرەتای قسەكردنیان لەسەر ئیجتیهاد و فەتواداندا ئاماژەیان پێداوە، شارەزابوون ‌و بە ئاگایی كەسی فەتوادەرە لە یاسا و رێساكانی زمانی عەرەبیدا5.
2- لە مەرجە زۆر گرنگ ‌و سەرەكیەكانی فەتوادان، شارەزابوونی تەواوی كەسی فەتوادەرە لە یاسا و بنەماكانی زانستی ئوسوڵی فیقهـ، ئەم زانستە زانستێكی مەنهەجی‌ و تیۆریە بۆ تێگەیشتنی دروست لە دەقە شەرعیەكانی قورئان‌ و سوننەت‌ و هەڵگۆزینی حوكمە شەرعیەكان لێیان‌، رێكخستن‌ و پۆلێنكردنی بەڵگە شەرعیەكان‌، دەستنیشانكردنی كات‌ و شوێن ‌و چۆنیەتی كارپێكردنیان، هاوكات روونكردنەوەی پەیوەندی ‌و راگرتنی هاوسەنگی لە نێوان دەلالەتی دەقەكاندا 6.
لەوانەیە لە ئەمڕۆدا زۆربن ئەو فەتوادەرانەی شارەزان لە زمانی عەرەبیدا، هەموو قورئان‌ و هەزاران فەرموودەی پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت)یشیان لەبەرە، بەڵام بەهۆی ئاشنانەبوونیان بە زانستی ئوسوڵی فیقهـ، دەكەونە چەندین هەڵەوە لە فەتواداندا.
3- شارەزایی تەواوی كەسی فەتوادەر لە ئایەتە قورئانی‌ و فەرموودە سەحیحەكانی تایبەت بە حوكمە شەرعیە كردەییەكان، هاوكات بە ئاگابوونی لە هۆكارەكانی دابەزین‌ و هاتنی دەقەكان، چونكە زۆرجار لە رێگەی  زانینی هۆكارەكانی دابەزین‌ و هاتنی دەقەكانەوە دەردەكەوێت، كە واتا و حوكمی دەقەكە گشتگیرە، یاخود تایبەتە بە حاڵەت‌ و  بارودۆخ‌ و هۆكارێك یان كەسایەتیەك7.
لەبەر ئەوە بەئاگا نەبوون لەم مەرجە یان لەبەرچاونەگرتنی، هەندێكجار زانا گەورەكانیشی خستۆتە هەڵەوە، بۆ نموونە پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) فەرموویەتی "رۆژوگرتن لە سەفەردا كارێكی باش نییە8،  ئەم فەرموودەیە ئەگەر بە پێی واتا دەرەكیەكەی راڤەبكرێت، دژایەتی لەگەڵ چەندین فەرموودەی تردا هەیە كە ئاماژە بە دروستی رۆژوو دەدەن لە سەفەردا، بەڵام بە زانینی هۆكاری هاتنی دەقەكە، واتای دروستی دەقەكەمان بۆ دەردەكەوێت، دەڵێن پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) لە سەفەرێكدا  قەرەباڵغیەكی بینی پرسیاری كرد ئەوە چیە؟ وتیان كەسێكە رۆژوو زۆر ماندووی كردووە، لەم كاتەدا فەرمووی: "رۆژوگرتن لە سەفەردا كارێكی باش نییە" 9، واتە رۆژوگرتن لە سەفەردا كارێكی باش نییە بۆ ئەو جۆرە كەسانە كە بەرگەی ناگرن، بەڵام ئەگەر كەسێك بەهێز بێت دەتوانێت بەڕۆژوو بێت، هەربۆیە لێرەدا ئیبن حەزم كەوتۆتە هەڵەوە كە دەڵێت: رۆژوگرتن لە سەفەردا وەكو بەڕۆژونەبوونە لە نشینگەدا10.
4- یەكێكی تر لە مەرجە جەوهەریەكانی ئیجتهاد و فەتوادان، بریتییە لە شارەزایی لە مەبەستە سەرەكیەكانی شەریعەت‌ و بەتوانایی لە جێبەجێكردنی یاسا و رێسا ئوسوڵیەكان بە پێی مەبەستەكان، كە ئەم خاڵە چەندین لقی لێدەبێتەوە:
أ-  كاركردن بە بنەمای لە پێشینەیی(مبدأ الاولویە) لە كاتی فەتوا و دەركردنی حوكمدا11، وەك: لە پێشینەیی واجب لە بەرامبەر سوننەتدا، مافی كەسەكان لە بەرامبەر مافی خودادا،  مەبەستە زەروریەكان لە بەرامبەر مەبەستە نازەروریەكاندا، بەداخەوە زۆر لە مەلا‌ و موفتیەكان ئەوەی ئاگایان لێی نەبێت ئەم خاڵە گرنگەیە، دەیان واجب پێشێل دەكەن لە پێناوی سوننەتێكدا، شەرعزان ‌و موفتیەكان لە بری سەرقاڵیان بە هەندێك بابەتی لاوەكی‌ و بچوكەوە، بهاتنایە لەبەر رۆشنایی ئەم خاڵەدا و بەلەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخە ئابووریە نالەبار و دژوارەی ئەمڕۆ، فەتوایان بدایە كە دەستگرۆیی هەژاران، هەتیوان، بێوەژنان‌ و بێلانەكان لەم دۆخەدا لە پێشترە لە چوون بۆ عومرە و حەجی دووبارە،
ب- كاركردن بە بنەمای هۆكارێتی، گومانی تێدا نییە كە جێبەجێكردنی زۆرێك لە حوكمە شەرعیەكان پەیوەستن بە هاتنەدی هۆكارەكانیان، واتە ئەگەر هۆكار نەما یان گۆڕانی بەسەردا هات، حوكمەكەش بە هەمان شێوە نامێنێت، یان گۆڕانی بەسەردا دێت12.
 لەوانەیە هەڵە نەبین ئەگەر بڵێین زۆربەی ئەو فەرموودانەی نادروستی هەندێك هەڵسوكەوت ‌و شتی سادە دەدەن بەدەستەوە، وەك نادروستیی هەركام لە درێژی جلوبەرگ، خواردن ‌و خواردنەوە بە پێوە، یان بە پاڵكەوتنەوە، بەكارهێنانی ئاڵتوون‌ و حەریر ‌و جلوبەرگی رەنگكراو بە سوور بۆ پیاوان ‌و هاوشێوەیان، ئەمانە وەكو خۆیان نادروست نین، بەڵكو نادروستن ئەگەر مەبەست لێیان فیزلێدان‌ و لە خۆباییبوون‌ و جیاكاری‌ و منیەتی(الانانیة) بێت.
لەمبارەوە، گەورە فەقیهی تونسی ئیبن عاشور پێیوایە ئەو فەرموودانەی سەبارەت بە نادروستیی جوانكاریی دەموچاوی ئافرەت هاتوون لە برۆهەڵگرتن ‌و موولابردن‌ و ددان رێكخستن‌ و  هاوشێوەیان، هۆكاری نادروستیەكە بۆ خودی كارەكان ناگەڕێتەوە، بەڵكو ئەو كارانە ئەوكات لە تایبەتمەندی ‌و سیمای ئافرەتی داوێنپیس ‌و خراپ بوون، پێغەمبەریش (دروودی خوای لێبێت) بۆیە رێگری لەوكارانە كرد، تا ئافرەتی موسوڵمان‌ و بەڕەوشت تێكەڵ ئەو جۆرە ئافرەتانەی تر نەبن لە سیما و رووكەشیاندا13. ئەوجۆرە هەڵسوكەوتانە لە كاتی نەمانی هۆكاری نادروستییاندا، دەبنەوە بە هەڵسوكەوتی سادە و سروشتی.
ج- لەبەرچاوگرتنی ئەنجامی فەتوا و حوكمدانەكان، كە ئایا سەردەكێشێت بۆ خراپتر یان باشتر. بۆ نموونە:  جارێك پیاوێك دێتە لای ئیبن عەباس لێی دەپرسێت كە ئایا كەسێك بە ئەنقەست كەسێكی تر بكوژێت، تۆبەی لێوەردەگیرێت؟ ئیبن عەباس دەڵێت: نەخێر شوێنی ئاگرە، لە پاش رۆشتنی كەسەكە، بە ئیبن عەباس دەڵێن: تۆ پێشتر بەوشێوە فەتوات بۆ ئێمە نەداوە، هەمیشە گوتووتە بكوژ تۆبەی لێوەردەگیرێت، ئەویش دەڵێت: هەستمكرد ئەو كەسێكی هەڵەشە و تووڕە بوو، دەیویست كەسێك بكوژێت، گێڕەرەوەی ئەم باسە دەڵێت: بەشوێن پیاوەكەدا چوون بۆیان دەركەوت قسەكەی ئیبن عەباس راست بوو14.
یان لە ئیبن تەیـمیەوە گێڕدراوەتەوە وتوویەتی: لە سەردەمی دەسەڵاتی تەتارەكاندا لەگەڵ هەندێك لە هاوەڵانمدا بەلای كۆمەڵێكدا رۆیشتین سەرقاڵی مەیخواردنەوە بوون ‌و سەرخۆشبوون، هاوەڵەكانم ویستیان لەسەر بنەمای فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە بچن ئاگاداریان بكەنەوە، منیش نەمهێشت ‌و وتم: خودا مەی حەرام كردووە، لەبەر ئەوەی مرۆڤ بێئاگا دەكات لە نوێژ و یادی خودا، بەڵام ئەوانە مەیخواردنەوە و سەرخۆشبوونیان لانی كەم لەوكاتەدا دەیانگێڕێتەوە لە كوشتن‌ و تاڵانكردنی سەر و ماڵی خەڵك، وازیان لێبهێنن با سەرخۆش بن 15.
د-  كاركردن بە بنەمای ئاسانكاری ‌و دوورخستنەوەی ناڕەحەتی ‌و قورسی، هەروەك لە قورئاندا هاتووە: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ) (البقرة: ١٨٥)، (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) (الحج: ٧٨)، (لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا) (البقرة: ٢٨٦، (فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ) (التغابن: 16).
یاخود پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) فەرموویەتی "هەركەس پێشنوێژیی كرد با درێژەی پێنەدات‌ و بە كورتی بیكات، چونكە كەسی نەخۆش ‌و لاواز ‌و خاوەنكار لە جەمەعاتەكەدا هەن"16.
بە هەمان شێوە دایكی ئیمانداران عائیشە وتوویەتی "ئەگەر پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) سەرپشك بكرایە لە نێوان دوو شتدا، هەمیشە ئاسانەكەیانی هەڵدەبژارد بە مەرجێك تاوان نەبوایە"17.
 ه-  تێگەیشتنی هەمەلایەنەی ئەو واقیعەی فەتواكەی تێدا دەدرێت، یاخود حوكمی دەقێكی تێدا جێبەجێدەكرێت، لەمبارەوە ئیمامی شافیعی وتوویەتی "دروست نییە فەقیهێك قسە لە نرخی درهەمێكدا بكات ‌و ئاگاداری بازاڕ نەبێت"18.
یان ئیبنولقەیم وتویەتی "هەركام لە موفتی ‌و دادوەر ناتوانن حوكم ‌و فەتوای دروست بدەن، لە رێگەی دوو جۆر تێگەیشتنەوە نەبێت، یەكەم: تێگەیشتنی ورد و چڕوپڕی واقعی خەڵك، دووەم: زانینی حوكمی خودا و پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت). زانا ئەوكەسەیە لە رێگەی تێگەیشتنی وردی بۆ واقع دەگات بە زانینی حوكمی خودا و پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) لە مەسەلەكاندا 19.
و- جیاوازیكردن لە نێوان ئەو گوفتار ‌و رەفتارانەی پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) كە لەسەر بنەمای بەهرە و تاقیكردنەوە ئەزمونن، یاخود زادەی سروشتی مرۆڤن، لەگەڵ ئەوانەی هەڵقوڵاوی  سیفەتی پەیامبەرین.
زۆرێك لە زانایانی ئوسوڵ جەختیان لەوە كردۆتەوە كە گوتار و رەفتارەكانی پێغەمبەر (دروودی خوای لێبێت) كاتێك بەڵگەن كە لە كاروباری شەرعدا هاتبن، بە پێچەوانەی ئەو گوتار و رەفتارانەی لە بەرژەوەندی ‌و كاروبارە دنیاییەكانی  وەكو ئامادەكردنی سوپا، رێكخستنی شەڕەكان‌، ئاوەدانكرنەوە، كشتوكاڵ ‌و چارەسەری ماددی نەخۆشیدا هاتوون، كە ناكرێت موفتی لە روانگەیانەوە فەتوا بدات20.
5- ئاگاداربوون لە گۆڕانی بارودۆخ‌ و  دابونەریتە جیاوازەكان یەكێكی ترە لە مەرجە سەرەكیەكانی ئیجتهاد و فەتوادان، گەورە زانای مالكی (قەرافـی) دەڵێت "هەرچەندە گۆڕان لە دابونەریتەكاندا روویدا حسابی بۆ بكە، نەكەیت بە درێژایی تەمەنت چەقبەستو بیت لە ناو دێڕی كتێبدا، ئەگەر كەسێكی غەریبە هاتەلات داوای فەتوای كرد، یان پرسیاری هەبوو، نەكەیت بەپێی دابونەریتی ناوچەكەی خۆت وەڵامی بدەیتەوە، یان بەپێی ئەوەی لە كتێبەكەی بەردەستتدایە، بەڵكو بەپێی دابونەریتی وڵاتی خۆی وەڵامی بدەرەوە" 21.
هەروەها دەگێڕنەوە گەورە شەرعزانی مالكی، ئیبنو ئەبی زەیدی قەیرەوانی دیواری حەوشەكەی رووخابوو، لە ترسی هەندێك پیاوخراپ سەگێكی راگرتبوو بۆ پاسەوانی، پێیانوت: چۆن سەگ رادەگریت لە كاتێكدا ئیمام مالك بەكارێكی نەشیاوی داناوە، لە وەڵامدا وتی: ئەگەر ئیمام مالك لەم سەردەمەدا بوایە نەك سەگ بەڵكو شێرێكی دڕی رادەگرت 22.
بە هەمان شێوە ئیبن عابدین زانای دیاری دواینی حەنەفیەكان كتێبێكی هەیە بەناوی (نشر العرف في بنا‌ء بعض الاحكام علي العرف) تێیدا هاتووە "زۆرێك لە حوكمەكان دەگۆڕێن بە جیاوازی كات، یان بەهۆی گۆڕانی دابونەریتەوە، یان بەهۆی هاتنەكایەی پێویستیەكەوە، یان بەهۆی خراپبوونی رەفتاری خەڵكەوە، بەجۆرێك ئەگەر حوكمەكە وەك خۆی بهێڵیتەوە، سەردەكێشێت بۆ هێنانی ئازار‌ و ناڕەحەتی ‌و بارگرانی، ئەمەش پێچەوانەی یاسا و بنەماكانی شەریعەتە، كە لەسەر ئاسانكاری ‌و بارسووكی ‌و دوورخستنەوەی ئازار و نارەحەتی بنیاتنراوە. هەربۆیە دەبینین گەورە زانایانی مەزهەب لە زۆر مەسەلە و بابەتدا بە پێچەوانەی ئیمام ئەبی حەنیفەوە فەتوایان داوە، چونكە لەو باوەڕەدابوون ئەگەر ئیمامیش لە سەردەمی ئەواندا بووایە، بە هەمان شێوەی ئەوان فەتوای دەدا" 23.
6-  بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پێشكەوتن ‌و گەشەسەندن‌ و گۆڕانكاریانەی لە زۆربەی بوارەكاندا هاتۆتە كایەوە لەم سەردەمەدا، زۆر زەرورە ناوەندێكی گەورەی ئەنجومەنی فەتوادان هەبێت، بەم مەرجانەی خوارەوە:
أ- ژمارەیەكی بەرچاو لە شەرعزانان‌، كەسانی ئەكادیمی ‌و پسپۆڕ لە بوار و لایەنە جیاوازەكانی شەریعەت لە خۆبگرێت، چونكە ئەم سەردەمە سەردەمی پسپۆڕی وردە، نەك مەوسوعی بوون، زۆر پێویستە ئیجتهاد و فەتوادان بەرهەمی كۆمەڵێك عەقڵ‌ و بیركردنەوە بێت، نەك بیركردنەوەی تاكە كەسێك.
ب- پێویستە ناوەندی فەتوادانەكە كۆمەڵێك راوێژكاری ئەكادیمی ‌و پسپۆڕی هەبێت لە بوارەكانی یاسا، كۆمەڵناسی، دەروونناسی، پزیشكیی، ئەندازیاری، ئابووری، هونەر، وەرزش و مافی مرۆڤ، لەبەر ئەوەی لەم سەردەمی پێشكەوتنی زانست ‌و تەكنۆلۆژیایەدا چەندین مەسەلە و كێشە و پرسیار پێویستی بە وەڵام‌ و تێڕوانینی ئایینی هەیە، كە مەلا و شەرعزان لە ماهیەت‌ و چۆنیەتی زۆربەیان تێناگات.
یاخود بە سەدان كێشەی خێزانی روو دەكاتە مەلا، موفتی‌ و شەرعزانەكان، ئەگەر ناوەندێكی لەو جۆرە هەبێت ‌و كەسانی پسپۆڕی دەروونناسی‌، كۆمەڵناسی ‌و یاساییش لە خۆ بگرێت، لەوانەیە كێشەكان زۆر تۆكمەتر ‌و وردتر چارەسەر بن، وەك لەوەی مەلایەك بە تەنها گرنگی بە لایەنێكی كێشەكە بدات، كە لایەنە شەرعیەكەیەتی.
ج- كار بكرێت بۆ شەنوكەوكردنی زۆرێك لەو فەتوا و ئیجتهادە مەزهەبیانەی پێشوو،  بە تایبەت ئەو راوبۆچوونانەی  لەبەر رۆشنایی سەلمێندراوە زانستیەكانی ئەمڕۆدا یەكناگرنەوە.
د- ناوەندی فەتوادان دەبێت خۆی بە دوور بگرێت لە هەر دەمارگیریەكی مەزهەبی ‌و بەرتەسككردنەوەی حوكم ‌و فەتوادان لە مەزهەب‌ و ئاڕاستەیەكی دیاریكراودا، كەلەپووری فیقهی ئیسلامی دەوڵەمەندە بە چەندین قوتابخانە و رێباز و مەزهەب، لەوانەیە فەتوا و بۆچوونێك لە سەردەمێكدا لاواز بووبێت بە هۆی بارودۆخ‌ و نەریتەوە، بەڵام لە سەردەمێكی تردا بووبێتە رایەكی بەهێز لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخ ‌و نەریتەكەدا.
لەمبارەوە قەرزاوی دەڵێت "ئەوەی لای هیچ كەسێك مایەی مشتومڕ نییە ئەوەیە سەردەمەكەمان گۆڕانی زۆر گەورە و فراوانی بەخۆوە دیوە لە ژیانی كۆمەڵایەتی‌، ئابووری، سیاسی ‌و رۆشنبیریدا، ئەمەش دەخوازێت شەرعزان یان موفتی لە هەندێك لەو وتە و بۆچوونانەی پێشوو لابدات، كە نەساز و ناتەبان لەگەڵ بارودۆخی ئەمڕۆدا، لەبریان هەندێك بۆچوونی تر هەڵبژێرێت كە لەوانەیە لە كات ‌و سەردەمی خۆیاندا بۆچوونی بێهێز، یان وەلانراو بووبن"24.
بۆ نموونە زانایانی مەزهەبی حەنەفی، مالكی، شافعی‌، حەنبەلی، زاهیری‌، شیعەی زەیدی‌ و ئیمامی رێگەیان بە بەشوودانی كچ داوە ئەگەر تەمەنی لە خوار دە ساڵیشەوە بێت، هەتا هەندێكیان پێیانوایە ئەم مەسەلە كۆدەنگیی زانایانی لەسەرە و شایانی قسە لەسەركردن نییە، یان هەندێكی تریان گوتوویانە كچ  لە بێشكەشدا بێت مارەدەكرێت، بەڵام تا تەمەنی حەوت ساڵان ناگوازرێتەوە 25.
لە بەرامبەر ئەم رایەدا هەندێك لە زانایانی پێشینی وەك: عوسمانی بەتی، ئەبوبەكری ئەسەم، ئیبنو شوبرومە، باڵغبوونی كچیان بە مەرجی سەرەكیی بەشوودانی داناوە 26.
ئەم بۆچوونەی دوایی بە درێژایی سەدان ساڵی مێژووی ئیسلامی بۆچوونێكی لاواز و وەلانراو بووە، بەڵكو بە شكێنەری كۆدەنگیی لە قەڵەم دراوە، بەڵام لە ئەمڕۆدا بەهۆی گۆڕانی شێوازی ژیان‌ و دابونەریت ‌و ئاڵۆزیی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانەوە، دەكرێت هاوكێشەكە پێچەوانە بێتەوە و بۆچوونی دووەم گونجاو و بەهێزتر بێت لە بۆچوونی یەكەم.
هـ- ئەندامانی ناوەندی فەتوا دەبێت كەسانی راستگۆ و ئەمین ‌و دادپەروەر و هەقبێژبن، خۆ بەدوور بگرن لە هەر ئینتیمایەكی حیزبی ‌و سیاسی، ناوەندەكە بپارێزن لە دەستێوەردان ‌و ململانێ سیاسیەكان، تەنها مەبەستیان رەزامەندی خودا و خێر و خۆشی كۆمەڵگە بێت.
بەڵام بە داخەوە لە ئەمڕۆدا زۆربەی مەلا و شەرعزانان بەكاردەهێنرێن ‌و بوونەتە بەشێك لە ململانێ سیاسیەكان، هەر حیزب ‌و كۆمەڵێك مەلا و موفتی ‌و زانای ئایینیی خۆی هەیە، هیچیشیان حساب بۆ ئەوی تریان ناكات.

 

بۆ داگرتن کلیک لێرە بکە


سەرچاوە و پەراوێز:
1-  بڕوانە: النووی: ێ‌داب الفتوی والمفتی والمستفتی، تحقیق: بسام عبد الوهاب الجابی، دار الفكر، دمشق، ط1، 1988، ص 14.
2- بڕوانە: ابن عبد البر: جامع بیان العلم وفضله، تحقیق: أبو اڵاشبال الزهیری، دار ابن الجوزی، المملكە العربیە السعودیە، ط1، 1994، 2/837.
3-  ابن عبد البر: سەرچاوەی پێشوو2/1225.
4- بڕوانە: النووی: سەرچاوەی پێشوو، ل 18.
5- بڕوانە: الجوینی: البرهان فی أصول الفقه، تحقیق: د. عبد العظیم الدیب، مطابع الدوحە الحدیثە، قطر، ط1، 1980، 2/1330.
6- بڕوانە: الجوینی: سەرچاوەی پێشوو، 2/1332. النووی: سەرچاوەی پێشوو، ل 22.  الزركشی: البحر المحیط فی أصول الفقه، تحقیق: محمد محمد تامر، دار الكتب العلمیە، بیروت، ط2، 2007، 4/494.
7- بڕوانە: الشاطبی: الموافقات فی أصول الشریعة، مع تعلیقات الشیخ عبد الله دراز،  المكتبە التوفیقیە، القاهرە، 2003، 3/299. الزحیلی، وهبە: الوجیز فی أصول الفقه، دار الفكر، دمشق، إعادە الطبعة اڵاولی، 1999، ص 234.
8- أخرجه البخاری فی صحیحه (1943) ومسلم فی صحیحه (1121).
9- هەمان سەرچاوەكانی پێشوو.
10- بڕوانە: ابن حزم: االمحلی شرح المجلی، طبع علی النسخة اڵاصلیة بتحقیق: أحمد محمد شاكر، دار إحیا‌ء التراث العربی، بیروت، ط2، 2001،  6/172.
11- القرضاوی: فی فقه الاولویات، دراسة جدیدە في ضوء القرا‌ن والسنة، مكتبە وهبە، القاهرة، ط2، 1996، ص 81.
12- بڕوانە: ابن قیم الجوزیە: إعلام الموقعین عن رب العالمین، تقدیم وتصحیح: محمد عز الدین خطاب، دار إحیا‌ء التراث العربی، بیروت، ط1،2001، 4/89.
13- بڕوانە: ابن عاشور: مقاصد الشریعة الإسلامیة، تحقیق: محمد الطاهر المیساوی، دار النفائس، الاردن، ط1، 2002، 2/323.
14- أخرجه ابن أبی شیبە فی المصنف (28204) وأورده القرطبی فی تفسیره 7/41. والسیوطی فی الدر المنثور 4/605.
15- بڕوانە: ابن قیم الجوزیة: سەرچاوەی پێشوو، 3/6. 
16- أخرجه البخاری فی صحیحه (90) ومسلم فی صحیحه (466).
17- أخرجه البخاری فی صحیحه (3560) ومسلم فی صحیحه (2327).
18- الشافعی: الرسالة، تحقیق: أحمد محمد شاكر، بیروت، دار الكتب العلمیە، د. ت، ص511.
19- ابن قیم الجوزیة: سەرچاوەی پێشوو 1/91.
20- بڕوانە:ابن السمعانی: قواطع الادلة فی أصول الفقه، تحقیق: د. عبد الله بن حافظ بن أحمد الحكمی، مكتبە، التوبە، الریاض، ط1،1998، 3/259. الدهلوی، ولی الله: حجة الله البالغة، راجعه وعلق علیه: محمود طعمه حلبی، دار المعرفة، بیروت، ط1، 1997، 1/294.  شلتوت، محمود:  الإسلام عقیدة وشریعة، دار الشروق، القاهرة، ط18،2001، ص 500.
21- القرافی: الفروق، ضبط وتصحیح: خلیل المنصور، دار الكتب العلمیة، بیروت، ط1، 1998، 1/322 .
22- بروانە: النفراوی،: الفواكه الدوانی علی رسالە ابن أبی زید القیروانی، تحقیق: عبد الوارث محمد علی، دار الكتب العلمیة، بیروت، ط1،1997، 2/556.
23- ابن عابدین: نشر العرف فی بنا‌ء بعض اڵاحكام علی العرف، مطبوع ضمن مجموعە رسائل ابن عابدین، شركت صحافیە عثمانیە، د. ط، 1321ﻫ، 2/125.  
24- القرضاوی: الاجتهاد فی الشریعة الإسلامیة، مع نضرات تحلیلیە فی الاجتهاد المعاصر، دار القلم، الكویت، ط1،1996، ص 120.
25- بڕوانە:  ابن جزی: القوانین الفقهیە، الدار العربیە للكتاب، لیبیا- تونس، 1982، ص203. الشربینی: مغنی المحتاج إلی معرفە معانی ألفاظ المنهاج، اعتنی به: محمد خلیل عیتانی، دارالمعرفە، بیروت، ط2،2004، 3/200.  ابن قدامە: المغنی، تحقیق: د.محمد شرف الدین خطاب، د. السید محمد السید، دار الحدیث، القاهرە، ط1، 2004، 9/169، ابن حزم : سەرچاوەی پێشوو 11/20.
26- بڕوانە:  ابن حزم: سەرچاوەی پێشوو،11/20، ابن الهمام: شرح فتح القدیرعلی الهدایة، علق علیه وخرج ا‌یاته وأحادیثه: عبد الرزاق غالب المهدی، دار الكتب العلمیە، بیروت، ط1، 1995، 3/265.. الشوكانی:  نیل الاوطار شرح منتقی الاخبار من أحادیث سید الاخیار، تحقیق: د.نصر فرید محمد واصل، المكتبە التوفیقیە، القاهرة، د.ط، 6/169.











# فەتوا

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure