ئایندەی قاعیدە لە سوریا [بەشی یەکەم]

06/08/2017

:: ئیدریس سیوەیلی

پێشەكیی
بەهاری عەرەبی دەستپێكی قۆناغێكی نوێ بوو بۆ هەندێك لە وڵاتانی عەرەبی، لەو نێوەندەشدا سوریا پڕیشكی ئاگری بەركەوت و لەبەر زیاتر لە هۆكارێك شۆڕش لە سوریا بەرەو جەنگێكی خوێناوی رۆیشت، كە تا ئێستا درێژەی هەیە و ئاسۆی چارەسەریش روون نییە، هەڵگرانی ئایدۆلۆژیای جیاواز هەر لە سەرەتاوە لە هەوڵی ئەوەدابوون پێگەیەكی بەهێز بۆ خۆیان مسۆگەر بكەن، رێكخراوی قاعیدە كە هەڵگری ئایدۆلۆژی سەلەفی جیهادی بوو توانی لە ماوەیەكی كەمدا شوێنپێی خۆی لەو وڵاتە بكاتەوە و لە ژێر ناوی (بەرەی نوسرە) كەوتە چالاكی نواندن، بە تێپەڕبوونی كات لە هەناوی ئەو ئایدۆلۆژیەدا داعش وەكو توندڕەوترین هێزی ئیسلامیی سەریهەڵدا، ئەمە وێڕای سەرهەڵدانی دەیان گروپی تری ئیسلامیی، كە زۆرێك لەوانە تا ئێستا بە تینی جیاواز لە گۆڕەپانی سوریا لە چالاكی بەردەوامن، ئەوەی لەم توێژینەوەدا كاری لەسەر كراوە رێكخراوی قاعیدەیە، بە شێوەیەكی ورد پێبەپێی رێگوزەری مێژوویی ئەو رێكخراوە لە سوریا توێژەر دەخوازێت وەڵامی ئەو پرسیارەی دەستكەوێت كە ئایندەی رێكخراوی قاعیدە لە سوریا چی دەبێت؟  ئەمەش پرسیاری سەرەكی ئەم توێژینەوەیە و توێژەر لەبەر رۆشنایی رووداوە مێژووییەكان و پێشهاتەكانی ئەو وڵاتە، شەنوكەوی ئەگەرەكانی ئایندەی رێكخراوی قاعیدە لە سوریا دەكات.

عێراق، پێگەی نوێ قاعیدە
دوای كۆتایهێنان بە حوكمی تاڵیبان لە ئەفغانستان لە 2001، قۆناغێكی نوی لە كاری رێكخراوی قاعیدە دەستپێكرد، كە بە فرەیی گۆڕەپانی جیهاد دەناسرێت، بە تایبەتییش دوای رووخاندنی حكومەتی بەعس لە 2003 گوڕەپانێكی نوێ بۆ شەڕی دژی ئەمریكا كرایەوە، ساڵێك دوای رووخاندنی بەعس، بە سەرۆكایەتی ئەبو موسعەب زەرقاوی، لە عێراقدا گرووپێكی چەكداری بە بێ ئەوەی هیچ ناوێكی لە خۆی نابێت دەستیكرد‌ بە ئەنجامدانی كردەوەی چەكداری. دواتر زەرقاوی بە ناوی "كۆمەڵەی تەوحید و جیهاد" بە رەسمی خۆی ناساند"[1]. دوای هەشت مانگ لە كاركردن و ئاڵۆگۆڕی بیروڕا لەگەڵ رێبەرانی ئەلقاعیدەدا، له ‌(8 تشرینی یەكەمی 2004) زەرقاوی بەیعەتی دایە ئوسامە بن لادن[2]. ئەو گرووپە خۆی وەك نوێنەری راستەقینەی رێكخراوی ئەلقاعیدە ناساند. ناوی گرووپەكەی لە "تەوحید و جیهاد"ەوە كردە، "رێكخستنی ئەلقاعیدەی جیهاد‌ لە وڵاتی رافیدەین"[3].

دواتر بۆ پەرەپێدانی زیاتری كار، "ئەنجومەنی شورای موجاهیدان" لە حەوت گرووپ و رێكخراوی ئیسلامی پێكهات[4]. لە (حوزەیرانی 2006) ئەبو موسعەب زەرقاوی لە هێرشێكی فڕۆكە جەنگییەكانی ئەمریكا‌ كوژرا[5]. رێكخراوی ئەلقاعیدە لە عێراق، بۆ قۆناغی دوای زەرقاوی "ئەبو حەمزەی موهاجیر"ی وەك ئەمیری گرووپەكە دەستنیشانكرد[6].


لە (تشرینی دووەمی 2006) گرووپ و رێكخراوەكانی شوێنكەوتووی زەرقاوی "ئەبو عومەری بەغدادی"یان وەك ئەمیری شورای موجاهیدان دەستنیشان كرد و "دەوڵەتی عێراقی ئیسلامی"یان راگەیاند[7]. هەرچەندە راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق لە 2006 بێ ئاگاداری پێشوەختی ئوسامە بن لادن و ئەنجومەنی شورای رێكخراوی قاعیدە بوو، بەڵام بۆ دووركەوتنەوە لە ناكۆكی قبوڵیان كرد. بەو پێیەش ئەبو عومەر بەغدادی ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق بەیعەتی دابوو بە ئوسامە بن لادن، ئەوا ئەو رێكخراوە وەك لقێكی رێكخراوی قاعیدە ئەژمار دەكرا[8]. دوای‌ كوژرانی ئەبو عومەر و ئەبو حەمزەی موهاجیر لە (19 نیسان 2010)، ئەبوبەكر بەغدادی بووە بەرپرسی گرووپەكە[9].


لەوكاتەوە ئەبو مەسعەب زەرقاوی گەیشتبووە عێراق، ژمارەیەك جیهادیی سوری هاوكاری بوون لە رایكردنی كارەكانی، تا 2006 سوریا سەرەكیترین رێگە بوو كە جیهادیەكانی لێوەدەهاتنە عێراق، ئەو جیهادییانە لە لایەن شانەكانی قاعیدە لە ناوخۆی سوریا شوێنی مانەوە و رێگەی گەیشتن بە عێراقیان بۆ دابین دەكرا[10]، حكومەتی سوریا بە ناڕاستەوخۆ هاوكاری جیهادییەكانی دەكرد بۆ گەیشتنیان بە عێراق، لەبەر دوو هۆ: یەكەم رزگاری دەبوو لە جیهادییەكانی ناوخۆ بە رۆیشتینیان بۆ عێراق، چونكە ئەگەری كوژرانیان لە عێراق زۆربوو، دووەمیش گەیشتنی جیهادییەكان بە عێراق كێشەی بۆ ئەمریكا و پرۆژەكانی دروست دەكرد[11]. بەڵام دوای كوژرانی زەرقاوی لە 2006 حكومەتی سوریا هەڵمەتێكی بۆ دەستگیركردنی جیهادییە سوریەكان لە ناوخۆی ئەو وڵاتە دەستپێكرد، ژمارەیەكی زۆر لەو جیهادیانە هەڵاتن بۆ عێراق، زۆربەی ئەوانە لە 2011 گەڕانەوە سوریا و بوونە بەردی بناغەی رێكخراوی بەرەی نوسرە[12].


بەپێی نامەیەك، كە ئەیمەن زەواهیری گەورە سەركردەی رێكخراوی قاعیدە لە (تشرینی یەكەمی 2005) ناردویەتی بۆ زەرقاوی، قۆنافەكانی پرۆژەی قاعیدەی تێداڕوونكراوەتەوە، كە بە دیدی زەواهیری بە دەركردنی ئەمریكییەكان لە خاكی عێراق دەستپێدەكات، پاشان دامەزراندنی ئیمارەتێكی ئیسلامیی و گەشەپێدانی تا دەگاتە دامەزراندنی خیلافەت لەسەر زۆرترین رووبەری ناوچەی عێراق، بە تایبەت ناوچەی سوننەنشینەكان، پاشان درێژكردنەوەی شەپۆلی جیهاد بۆ وڵاتانی دراوسێی عێراق تا دەگاتە پێكدادان لەگەڵ ئیسرائیل. بەمەش دەردەكەوێت قاعیدە چاوی لەوە بووە لە سورپا پێگەی خۆی قایم بكات[13].

بەرەی نوسرە، رووكاری نوێی قاعیدە
هەڵایسانی شۆڕشی سوریا لە 2011 و رووبەڕووبوونەوەی سەختی خۆپشاندەران لە لایەن رژێمی بەشار ئەسەدەوە، بیرۆكەی خەباتی چەكداری لە لایەن سوریەكانەوە برەوپێدا، لە ماوەی چەند مانگی سەرەتای سۆڕشدا دەیان گروپی چەكداری بچوك بە ئایدۆلۆژیای جیاواز سەریانهەڵدا كە دژی رژێمی سوریا لە خەباتدا بوون، هەر ئەمەش وای لە (حاجی بەكر) كرد كە ئەفسەرێكی پێشوی رژێمی عێراق و جێمتمانەی ئەبوبەكر بەغدادی بوو، پێشنیازی ئەوە بۆ ئەبوبەكر بەغدادی ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق بكات كە چەند ئەندامێكی بنێرێتە سوریا لەوێ لقێكی رێكخراوی قاعیدە دامەزرێنن، بەغدادی بە پێشنیارەكەی حاجی بەكر رازیبووە، ئەمەش بۆ رێگرتن بوو لە هەر كەسێك كە ریزەكانی قاعیدە لە عێراق جێبێڵێت و بچێت لە سوریا كارێكی سەربەخۆ بكات[14].


ئەبو محەممەد جۆلانی كە گەنجێكی بزێوی ناو دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق بوو، لە لایەن بەغدادیەوە راسپێردرا تا بچێتە سوریا و رێكخستن دروست بكات، لە چاوپێكەوتنی تایبەتی كەناڵی ئەلجەزیرە، جۆلانی باس لەوە دەكات كە دوای چەند مانگ لە شۆڕشی سوریا و لە رەمەزانی 2011 بە رەزامەندی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق لەگەڵ حەوت كەس كە زۆربەیان خەلكی شام بوون هاتنە سوریا بۆ دەستپێكردنی كار[15]، جۆلانی گەیشتە دیمەشق و لەوێوە شانەی رێكخستنەكانی بنیادنا، شانەكانی بەسەر پارێزگاكانی تردا دابەشكرد، پاشان كەوتنە چالاكی و هێرشكردنە سەر لقی دەزگا ئەمنیەكانی رژێمی سوریا لە پارێزگاكانی دیمەشق، حەلەب، درعا، ئیدلب، حەما و دیرەزور[16]. لە (27/12/2011) یەكەم چالاكی سەربازیان ئەنجامدا. ستراتیژی كاركردنیان لە سەرەتادا بەرەنگاربوونەوەی رژێمی سوریا بوو، كە لەسەر سێ ئاست كاردەكرا ئەوانیش: هێرشكردنە سەر لقی دەزگا ئەمنیەكان، هێرشكردنە سەر سوپای سوریا و سەرانی دەسەڵاتدار. دوای چەند مانگ لە كاری نهێنی (بەرەی نوسرە بۆ ئەهلی شام) بە فەرمی لە (24 كانونی دووەمی 2012) بە سەرپەرشتی ئەبو محەمەد جۆلانی راگەیەنرا[17].
لەو ساتەوە ئەبو محەممەد جۆلانی بووە ناوێكی دیاری قاعیدە لە سوریا و دەیان كەسی لەدەور كۆبوویەوە، بە تایبەت لە وڵاتانی كەنداو، تونس، مەغریب، لیبیا، جەزائیر، تەنانەت لە وڵاتانی ئەوروپاشەوە هەندێك كەس رویانكردە سوریا و پەیوەندیان بە ئەبو محەممەد جۆلانیەوە كرد[18].


هەر لەو ماوەدا ئەبو محەمەد عەدنانی لە عێراقەوە گەیشتە سوریا، ناوبراو كرایە بەرپرسی ناوچەكانی باكور كە شارەكانی حەلەب، ئیدلب و حەمای دەگرتەوە، بەڵام ناكۆكی لەگەڵ ئەندامانی نوسرە بۆ دروستبوو، بۆیە جۆلانی لەو بەرپرسیاریەتیە لای برد و كردیە بەرپرسی سنوور و كۆچەرییەكان، پاش ماوەیەك لەم كارەش لابرا، ناوبراو راپۆرتێكی لەسەر جۆلانی ئاراستەی بەغدادی كرد، لەسەر ئەو راپۆرتە بەغدادی بانگهێشتی جۆلانی كرد بۆ عێراق بۆ لێپرسینەوە، جۆلانی گەیشتە عێراق و لەشوێنی خۆی  (حاجی غانم)ی دانا تا كاتی گەڕانەوەی، دوای ئەم رووداوانە عەدنانی كرایە جێگری جۆلانی، هاوكات بەغدادی كەسێكیشی نارد بۆ سەرپەرشتی كاروبارەكان و چاودێریكردنیان، لە راستیدا ئەو كەسەی بۆ ئەوە ناردبوو كە دڵنیابێت ئایا جۆلانی نیازی جیابونەوەی هەیە لە دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق؟[19]. هەرچەند بەرەی نوسرە لقێكی قاعیدە بوو، بەڵام بەغدادی لەگەڵ ئەیمەن زەواهیری رێبەری رێكخراوی قاعیدە رێكەوتبوو كە جۆری پەیوەندی بەرەی نوسرە و رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق بە نهێنی بمێنێتەوە و پەیوەندی نوسرە لەگەڵ قاعیدە لە رێگەی بەغدادیەوە بێت[20].


بەرەی نوسرە لە سەرەتای راگەیاندنی نەیدەویست خۆی وەكو لقێك لە قاعیدە بناسێنێت، تا نەبێتە پاساوێك بەدەست رژێمی ئەسەد كە شەڕی ئەو دژی ئیرهابە، هەروەها ئەمریكاش نەیكاتە ئامانج و لەسەر ئاستی ناوخۆش پێشوازی لێبكرێت و خەڵك پەیوەندی پێوە بكات و جێپێی خۆی قایم بكات، بۆیە لە سەرەتاوە ناسنامە و ئایدۆلۆژیای ئاشكرانەكرد[21]. تەنانەت بەیاننامەكانیش لە سەرەتادا ناوی رێكخراوی قاعیدەی لەسەر نەبوو، بەڵام دوای ئەوەی جۆلانی بەیعەتی دایە زەواهیری، پەیوەستبونی خۆیان بە قاعیدەوە ئاشكراكرد و ئەمەشیان وەكو سەرمایەیەكی رەمزی ئەژمار دەكرد لە رووبەڕووبوونەوەی نەیارانیان كە ئەمان شەرعییەتێكی ئایینی و جیهادی باڵاتریان هەیە لە هاوخەباتەكانیان[22].

لە سەرەتاوە بەرەی نوسرە توانی پێگەیەكی بەهێز بۆ خۆی لەناو سوریەكان دەستەبەر بكات، ئەمەش بە هۆی ئەو گورزانەی دەیدا لە هێزەكانی رژێمی سوریا كە لە رووی چۆنێتیەوە بە هەڵمەتی گرنگ ئەژمار دەكران، هەروەها هەماهەنگی و هاوكاری لەگەڵ سەرجەم گروپەكانی تر دروستكردبوو، دیسپلسنی ئەندامەكانی بەهێز بوو، خزمەتگوزارییان پێشكەشی هاووڵاتیان دەكرد، دادگای شەرعیان دامەزراندبوو بۆ چارەسەری كێشە و ناكۆكییەكانی ناو خەڵك، بۆیە كاتێك بەرەی نوسرە لە (11 كانونی یەكەمی 2012) لە لایەن ئەمریكاوە خرایە لیستی تیرۆرەوە ناڕەزایەتی گەورەی لێكەوتەوە لە لایەن زۆربەی پێكهاتەكانی سوریاوە، چەندین هێزی سیاسیی و سەربازی ئۆپۆزسیۆنی سوریا داوایان لە ئەمریكا كرد بەو بڕیارەیدا بچێتەوە، ئەمە وێرای ئەوەی خۆپیشاندنی جەماوەری بۆ پشتیوانی لە بەرەی نوسرە بەڕێوەچوو. ئەم دۆخە وای لە بەرەی نوسرە كرد كە بەشێوەیەكی بەرفراوانتر سیاسەتێكی پراگماتی پەیڕەو بكات، نزیكبێتەوە لە ستراتیزی ناوەندیی قاعیدە و دووربكەوێتەوە لە ستراتیژی لقی عێراقی رێكخراوەكە[23].

پەرەگرتنی كارەكانی بەرەی نوسرە و گەشانەوەی ئەستێرەی ئەبو محەممەد جۆلانی لە سوریا، ترسی لای حاجی بەكر دروست كرد، كە لەوانەیە جۆلانی بیهەوێت لەژێر دەستی بەغدادی دەرچێت و خۆی راستەوحۆ پەیوەندی بە قاغیدەوە ببەستێت،  بۆیە حاجی بەكر پێشنیاری بۆ بەغدادی كرد داوا لە جۆلانی بكات تۆمارێكی دەنگی بڵاوبكاتەوە و تێیدا رایگەینێت ئەو بەشێكە لە دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق بە سەركردایەتی بەغدادی، بەڵام دوای چەند رۆژێك جۆلانی وەڵامی بەغدادی دایەوە كە شورای بەرەی نوسرە لەبەر بەرژەوەندی جیهاد لە وڵاتی شام بە كۆی دەنگ ئەو داوایەیان رەتكردوەتەوە، ئەمەش بووە مایەی توڕەبوونی حاجی بەكر و بەغدادی[24].

بەغدادی و حاجی بەكر هەستیان بە مەترسی جۆلانی و دۆخەكە كرد، بۆیە  لە (كانونی دووەمی 2013 ) بەغدادی گەیشتە سوریا، بە وتەی (ئەبو عەبدوڵا شامی) لە كۆبوونەوەی شورای بەرەی نوسرە لە (13/1//2013) بەغدادی وتویەتی "من بەیعەتم داوە بە بن لادن و دوای ئەویش بە زەواهیری و گوێڕایەڵی ئەمیرەكەمان دەبین"[25]. بەغدادی و حاجی بەكر دەیانویست پلان بۆ هەڵوەشاندنەوەی بەرەی نوسرە دانێن، دوای ماوەیەك كاركردن لە سوریا و وەرگرتنی بەیعەت لە هەندێك سەركردەی بەرەی نوسرە بۆ بەغدادی، هاوكات لەناو ریزەكانی بەرەی نوسرە یەكەیەكی سەربازییان پێكهێنا كە لە ژێر فەرمانی بەغدادی بوون بۆ ئەوەی دۆخەكە كۆنترۆڵ بكەن[26].

بەغدادی لە رەقە نیشتەجێ بوو، نامەیەكی هەڕەشەی بۆ جۆلانی نارد و داوای خۆبەدەستەوەدانی لێكرد چونكە ئەو لە فەرمانی ئەمیر دەرچوە و حوكمی كوشتنە، هاوكات حاجی بەكر بەناوی بەغدادیەوە چەندین نوێنەری نارد بۆ ئەو سەركردانەی پەیوەست نەبوون بە بەغدادیەوە و دوو بژارەی خستەبەردەمیان: یەكەم بەیعەتدان بە بەغدادی، دووەم هەموو چەك و كەرەستەكانی پێیانە رادەستی بەغدادی بكەن و خۆیان بە سەلامەتی بچنە دەرەوەی وڵات[27]. جۆلانی و ژمارەیەك هاوكاری گلەبی زۆریان لە كارەكانی بەغدادی هەبوو، نامەیان نارد بۆ زەواهیری و لەو كێشانە ئاگاداریان كردەوە، بەغدادی لە وەڵامی ئەو ناڕەزاییانەدا بڕیاری هەڵوەشادنەوەی بەرەی نوسرە و دەوڵەتی ئیسلامی عێراقی دا[28].

سەرچاوە و پەراوێزەکان

[1] حسن أبوهنيه:البناء الهيكلى لتنظيم "الدولة الاسلامية"، من ملفات تنظيم الدولة الاسلامية (النشأة، التأثير، المستقبل)، مركز الجزيرة للدراسات، 2014، نسخة الكترونية، ل32.
[2] الزرقاوي يعلن "بيعته" لابن لادن على السمع و الطاعة، هل يكون البيان ورقة انتخابية رابحة لبوش؟ www.alarabiya.net/articles/2004/10/17/7218.html
[3] منبر التوحيد و الجهاد: بيان بيعة جماعة التوحيد و الجهاد لتنظيم قاعدة الجهاد،  http://www.tawhed.ws/r?i=dwww5009
[4] مجلس شورى المجاهدين يعلن تأسيس إمارة إسلامية في العراق، خبير يكشف معلومات عن أبو اسامة العراقي المنشق على القاعدة. www.alarabiya.net/articles/2006/10/15/28296.html
[5] الجيش الأميركي يكشف تفاصيل عملية مقتل الزرقاوي،  www.aljazeera.net/news/arabic/2006/6/8
[6] تنظيم القاعدة في العراق، www.islamist-movements.com/2602
[7] سەرچاوەی پێشوو.
[8] أبو عبدالله الشامي: في ظلال دوحة الجهاد، 2016، نسخة الكترونية، ل181.
[9] تنظيم القاعدة في العراق، www.islamist-movements.com/2602
[10] عبدالباري عطوان، الدولة الاسلامیة (الجذور، التوحش، المستقبل)، دار الساقي، بیروت، 2015 ل100.
[11] حسن أبوهنیە ومحمد أبو رمان: تنظيم الدولة الاسلامیة، الازمة السنیة والصراع علی الجهادیة العالمیة، مۆسسة فریدرش ایبرت، عمان 2015، ل75.
[12] عبدالباري عطوان: هەمان سەرچاوە، ل100.
[13] معتز الخطيب: تنطيم الدولة الاسلامية، البنية الفكرية وتعقيدات الواقع، من ملفات تنطيم الدولة الاسلامية (النشأة، التأثير، المستقبل)، مركز الجزيرة للدراسات، 2014، نسخة الكترونية، ل12.
[14] نشأة الدولة الإسلامية في العراق والشام – داعش, وما آلت إليه، /www.raqqa-sl.com/?p=429
[15] دیداری كەنالی ئاسمانی ئەلجەزیرە لەگەڵ ئەبو محەممەد جۆلانی: /www.youtube.com/watch?v=DIr1HoHJlQA.
[16] أبو عبدالله الشامي: هەمان سەرچاوە، ل189.
[17] دیداری كەنالی ئاسمانی ئەلجەزیرە لەگەڵ ئەبو محەممەد جۆلانی: /www.youtube.com/watch?v=DIr1HoHJlQA.
[18] نشأة الدولة الإسلامية في العراق والشام – داعش, وما آلت إليه، (www.raqqa-sl.com/?p=429
[19] أبو عبدالله الشامي: هەمان سەرچاوە، ل190- 191.
[20] عبدالباري عطوان: هەمان سەرچاوە، ل60.
[21] حسن أبوهنیە: جبهة النصرة والمستقبل: جمود مرجح، www. alaalam.org/ar/politics-ar/syria-ar.
[22] أحمد أبازید: تحولات خطاب تنظيم القاعدة في سوریة، مركز عمران للدراسات الاستراتیجیة، 2016، نسخة الكترونیة، ل2.
[23] حسن أبوهنیه ومحمد أبو رمان: هەمان سەرچاوە، ل87- 88.
[24] نشأة الدولة الإسلامية في العراق والشام – داعش, وما آلت إليه.
[25] أبو عبدالله الشامي: هەمان سەرچاوە ل192.
[26] نشأة الدولة الإسلامية في العراق والشام – داعش, وما آلت إليه.
[27] سەرچاوەی پێشوو.
[28] أبو عبدالله الشامي: هەمان سەرچاوە، ل193.

# داعش

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure