سەلەفیزم لە توركیا [بەشی یەکەم]

05/09/2017

:: ئیدریس سیوەیلی
ئاستەنگەكانی بڵاوبوونەوەی لە كۆمەڵگەیەكی سۆفیزمدا

نووسینی: عیماد قەدورە

پێشەكیی

لە سێ دەیەی رابردوودا، سەلەفیزم گەشەیەكی رێژەیی لە توركیا بەخۆەوە بینی، دەستپیكی ئەم دەركەوتنەش داننان بوو بە سەلەفیزم بە شێوەیەكی فەڕمی لە لایەن دەزگای ئایینی توركیا (دیانت)ەوە، كە وەكو قوتابخانەیەك لە پاڵ قوتابخانەكانی تر حەنەفی و ماتریدی ناسێنرا، ئەمەش دەرئەنجامی پێویستی ئەو كودەتا سەربازییە بوو كە لە سەرەتای هەشتاكانی سەدەی رابردوو كە دەیخواست ئیسلامی فەڕمی كە دەوڵەت سەرپەرشتی دەكات بناسێنێت، بە مەبەستی تێكدان و بەركەناركردنی جوڵانەوەی ئیسلامیی سیاسیی كە نەجمەدین ئەربەكان رێبەرایەتی دەكرد. لە سەرەتای نەوەدەكانیش سەلەفیزم لە ئەستەنبوڵ كەوتە نواندنی جوجۆلێكی بەرفراوان لەسەر دەستی (شێخ عەبدوڵا یولجۆ)ی بە رەگەز توركمانی عێراقی كە لە جیهانی ئیسلامی بە (عەبدوڵا عەبدولحەمید ئەسەری) ناسراوە، ناوبراو لە ناوچەی سوڵتان ئەحمەد كتێبخانەیەكی بەناوی (ئەلغورەبا) كردەوە و كتێبەكانی رەوتی سەلەفی وەكو ئیبن تەیمیە، كتێبی تەوحیدی محەممەد كوڕی عەبدولوەهاب، كتێبەكانی عەبدولعەزیز بن باز، محەممەد عوسەیمین، ئەلبانی و ساڵح فەوزانی بڵاودەكردەوە، كە بە پێچەوانەی پێشبینییەكانەوە پێشوازییەكی گەرم لەم بەرهەمانە كرا، لە پاڵ ئەوەشدا و لە قۆناغی دواتر بانگەوازی سەلەفیزم بە چەندین شێوازی تر لە برەودا بوو، بە تایبەت لە رێگەی ئینتەرنێـت و تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە، هەروەك لە رێگەی بەستنی كۆنگرەوە لە ئەستەنبوڵ رێبەرانی سەلەفیی لە جیهانی ئیسلامییەوە هاتن و لەو شارە كۆبوونەوە.

وێڕای ئەم ئامادەییە، بەڵام بڵاوبوونەوەی سەلەفیزم لەو وڵاتە سنوردارە، ئەمەش بەهۆی ئەو بەربەستە مێژویی و فیكرییانەی لە نێوان سەلەفیزم و كۆمەڵگەی توركی هەن، لە لایەكی تریشەوە ئەو سیاسەتەی سەلەفییەكان پەیڕەوی لێدەكەن كە ناخوازن بەشێوەیەكی خێرا پەرەبسێنن و ببنە جێگەی سەرنج و كاردانەوەی ناوەندە توركییەكان بەرامبەریان هۆكارێكی تر ئەو سنورداریەیە، ئەمەش بە پلەی یەكەم پەیوەستە بەو رووداوانەی لەم دوایانەدا لە توركیا رویاندا و لەسەردەستی رێكخراوە سەلەفییە جیهادییەكانی سەر بە دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام (داعش) كرایە سەر چەند شارێكی توركیا، وای لە توركەكان كرد باس لە بوونی جۆرێك لە پەیوەندی بكەن لە نێوان كردەوە توندوتیژییەكان و ئەو بزووتنەوەی كە ئەوان بە (جوڵانەوەی وەهابی) ناوزەدی دەكەن بێ رەچاوكردنی جیاكاری لە نێوان هەردو ئاراستەی بانگخوازی و جیهادی. سەرەڕای ئەوەش چەندین ناوەندی ئەكادیمی و راگەیاندنی توركیا هۆشدارییان دا لە گەشەی سەلەفیزم و كاریگەرییەكانی لەسەر میراتی سۆفیزم و كراوەی كۆمەڵگە و سیستمی دیموكراسی و عەلمانی ئەو وڵاتە، تەنانەت هەندێك لە پارتەكانی ئۆپۆزسیۆن، پارتی داد و گەشەپێدانیان تۆمەتبار كرد بە دنەدانی سەلەفیزم و بەكارهێنانی لە هاوكێشەكە هەرێمی و مەزهەبیەكان و بەرەنگاربوونەوەی نفوزی ئێران لە ناوچەكە.

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە دەرخستنی ئامادەیی، گوتار مەنهەجییەت، شێوازەكانی بڵاووبونەوە، كەسایەتی و سیمبولە بانگخوازییەكانی سەلەفیزمە لە ئێستای توركیا، لەگەڵ روونكردنەوەی كاریگەرییەكانی سەلەفیی جیهادی لەسەر سەلەفیزمی بانگخوازی و كاردانەوەكانی توركیا بەرامبەر ئەو رەوتە، ئامانجێكی تریش روونكردنەوەی كاریگەری ناكۆكی فیكری و مێژوویی نێوان توركیا و سەلەفیزمە لەسەر بڵاوبوونەوەی سەلەفیزم لە رابردو و ئێسنتای ئەو وڵاتە، هەروەك هۆكارەكانی بڵابوونەوەی سەلەفیزم و دەرئەنجامەكانی شیكراونەتەوە، بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجانەش ئەم توێژینەوەیە پشتی بەستووە بە مەنهەجی مێژوویی شیكاری و توێژەر هەوڵیداوە لە رێگەی دابەشكردنی توێژینەوەكە بۆ چوار بەش ئەو ئامانجانە بەدیبێنێت.

یەكەم: ئاستەنگەكانی بەردەم سەلەفیزم لە كۆمەڵگەیەكی سۆفیزمدا
ئەو سەلەفیزمەی ئیستا لە جیهانی عەرەبی بە تایبەت لە نیمچە دوورگەی عەرەبی بڵاوە، لەگەڵ رێبازی سۆفیگەری نەقشبەندی كە لە جیهانی ئیسلامیدا بە تایبەت لە توركیا بڵاوە، هەردوكیان لە چوارچێوەی (ئەهلی سوننە) ئەژمار دەكرێن، بەڵام جباوازییەكی جەوهەری لە بونیادی فیكری ئەو دوو دونیابینیەدا هەیە، كە بە درێژایی چەند سەدە جیاوازییەكە گەیشتوەتە جیاوازی سیاسیی و جەنگ لە نێوان هەردوولادا، بە تایبەت دوای بانگەوازی محەممەد كوڕی عەبدولوەهاب كە بانگەشەی زیندوكردنەوەی فیكری (سەلەفی ساڵح) و بەرەنگاربوونەوەی بیدعەی دەكرد بە تایبەت لای سۆفییەكان، كە دواتر هاوپەیمانی لەگەڵ میر عەبدوڵا كوڕی سعود بەست بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ لە دەرەوەی دەسەڵاتی عوسمانییەكان، بەو شێوەیە هەردوو هۆكاری فیكری و مێژوویی بوونەتە ئاستەنگ لەبەردەم بڵاوبوونەوەی سەلەفیزم لە توركیا، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم دوو ئاستەنگە دەبێت قسە لەسەر ئەو جیاوازییە مەنهەجییە بكەین كە لە نێوان سۆفیگەری و سەلەفیزمدا هەیە، پاشان ئەو رێگوزەرە مێژووییە بخەینەڕوو كە ئەو بەربەستانەی لە نێوان هەردولا دروستكردووە.

-ئاستەنگی فیكری عەقیدەیی، سۆفیگەری بەرامبەر سەلەفیزم:

أ- سۆفیگەری لە توركیا و رۆڵی سیاسیی:
لە سەردەمی عوسمانیدا رێبازە سۆفیگەرییەكان رۆلی بەرچاویان هەبوو لە سیاسەت و كۆمەڵی توركیدا، ئەم رێبازە سۆفیگەرییانە لەو سۆفیگەرییەوە سەرچاوەی گرتبوو كە لە سەدەی سێیەمی كۆچی لە جیهانی ئیسلامیی سەریهەڵدا، سەرەتاكەی بە دونیانەویستی و پاكردنەوەی دەروون و زیادكردنی خواپەرستی وەكو رێگەیەكی دروست بۆ گەیشتن بە رەزامەندی خوا سەریهەڵدا، ئەمەش لەو تێڕوانینەوە سەرچاوەی گرتبوو كە لە فەرمودەیەكی پێغەمبەر (د. خ)دا هاتووە كە پرسیاری لێدەكرێت دەربارەی چاكە، ئەویش لە وەڵامدا دەفەرموێت "چاكە ئەوەیە كە خوا بپەرستی بەوشێوەی كە دەیبینی، ئەگەۆ تۆ ئەو نابینی ئەوە ئەو تۆ دەبینێت"، لەناو جیهانی ئیسلامیشدا چەندین زانا دەركەوتن كە گرنگیان بە سۆفیگەری دەدا، لەوانە، غەزالی، حەللاج، رابیعەی عەدەوی، ئیبن عەرەبی و جەلالەدینی رۆمی. ئەم خواستە تاكەكەسییانە دواتر بوونە رێبازی جیاجیای خواپەرستی لە جیهانی ئیسلامیی، تێیدابوو پابەند بوو بە قورئان و سوننەت، تێشیاندابوو ئیجتیهادی لەو رێبازەدا كرد، بە شێوەیەك چەندین جۆری تری نەریت و خواپەریستی بۆ زیادكرا، كە سەلەفیزم بە بیدعە و لادان لە دین ناویان دەبات، تەنانەت هەندێكجار ئەنجامدەرانی بە دەرچوو لە دین ناوزەد دەكات.

سۆفیگەری لە توركیا دەگەڕیتەوە بۆ شێخ محەممەد بەهادین نەقشبەند (1318- 1389 ز)، كە یەكێكە لە رێبەرانی رێبازە سۆفیگەرییە بەربڵاوەكانی جیهانی ئیسلام،  مەنهەجی رێبازی نەقسبەندی پشتدەبەستێت بە رێنمایی رۆحی لە رێگەی شێخی تەریقەتەوە كە دەیداتە موریدەكانی، بە پێی وتەی خۆیان رەچەڵەكی شێخ دەگەڕێتەوە سەر پێغەمبەر (د. خ)، ئەو رێبازە سۆفیگەرییە پەیوەستە بە ئایینزای حەنەفی كە لای  موسڵمانان بە قوتابخانەی عەقڵ ناسراوە، چونكە بۆ تێگەیشتن لە قورئان و سوننەت و لێكدانەوەیان پشت بە عەقڵ دەبەستێت، ئەم ئایینزایە بۆ ماوەی چەندین سەدە لای موسڵمانان پەیڕەوی لێكراوە بەهۆی قبوڵكردنی لە لایەن ئومەوی، عەباسی و عوسمانییەكانەوە لە بەرێوەبردنی كاروباری دەوڵەت و دانانی زانایانی حەنەفی لە دامودەزگاكانی دەوڵەت، بووە هۆی بڵاوبوونەوەی ئەو ئایینزایە بە شێوەیەكی بەرفراوان.

لە لایەكی ترەوە رێبازی نەقشبەندی و پاشانیش توركەكان، پەنایان بردە بەر زانستی كەلام كە لەسەر دەستی ئەبو مەنسور محەممەد ماتریدی لە سەدەی چوارەمی كۆچی سەریهەڵدابوو، ماتریدی لە بنەڕەتدا پشتیبەستبوو بە ئاینزای حەنەفی، بە شێوەیەك كە بۆچوونەكانی ئەبوحەنیفە بوونە بناغەی  تێڕوانینەكانی ماتریدی، ماتریدی بانگەشەی دەستگرتن بە فەرمودەكانی پیغەمبەرەوە دەكات بەشێوەیەك كە فەرمودەكان لەگەڵ عەقڵ بگونجێنرێن، بۆ ئەمەش بەڵگەی عەقڵی و كەلامی دەهێنرایەوە و بواری بیركردنەوە فراوانكرابوو بۆ چەسپاندنی راستییەكانی ئایین و بیروباوەڕی ئیسلامیی، ماتریدی پێی وابوو سەرچاوەی وەرگرتنی پێغەمبەرایەتی عەقڵە، زانینی مەعریفەش بەر لە هەموو شت بە عەقڵ دەبێت، بڕواشی بە تەقلید نەبوو، بەڵكو بە كارێكی نەشیاوی دادەنا و بۆ ئەمەش چەندین بەڵگەی عەقلی و شەرعی دەهێنایەوە، لە سەدەی هەشتەمی كۆچی بەهۆی پشتیوانی سوڵتانەكانی عوسمانی لە تەواوی ناوچەكانی خیلافەت ماتریدی برەوی پەیداكرد.

شێخ ئەحمەد سەرهەندی (1524- 1624) بەهێزترین كەسایەتی نەقشبەندییە كە بەرەوڕووی شیعەگەری سەفەویەكان وەستایەوە و كاریدەكرد بۆ رێكحستنی ئیجنتیهاد لە چوراچێوەی قورئان و سوننەت، هەروەك هانی ئەو جۆرەی لە سۆفیگەری دەدا كە تێكەڵ بە ژیانی گشتیی بێت و دووربكەوێتەوە لە گۆشەگیری، لە سەدەی نۆزدە مەولانا خالیدی نەقشبەندی بە رەگەز كورد جارێكی تر ئەو تێڕوانینەی زیندوكردەوە و گەشەی پیدا، ئەوەی ئەم گەشەی پێدا بە لقی خالیدی یان نەقشبەندی خالیدی ناوی دەركرد كە جەختیدەكردەوە لەسەر بۆچوونەكانی سەرهەندی و دژی هەر بۆچوونێكی نائیسلامی و داگیركاری ئیستعمار وەستایەوە، ئەو داوای دەكرد شەریعەت جێبەحێبكرێت و ئیسلام بكرێتە چەقی چاكسازی و گۆڕانكاری.

لە مێژووی نوێدا كاریگەری رێبازە سۆفیگەریەكان و قوتابخانە شەرعییەكان لە توركیا بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕیوە، بەر لە چاكسازیەكانی سەدەی نۆزدە، ئەو رێبازانە پەیوەستبوون بە بیرۆكراتی دەوڵەتی عوسمانی، بەڵام رۆڵێكی سیاسیی ئەوتۆیان نەبوو، لە كۆتایی سەردەمی عوسمانی و لەگەل هاتنەناوەوەی پەروەردەی عەلمانی بۆ توركیا، رۆڵی ئەو رێبازانە بە تەواوی لاواز بوو، لە سەرەتاكانی راگەیاندنی سیستمی كۆماریش لە توركیا، بە شێوەیەكی بەرنامەبۆداڕێژراو سنورداركران و كاری ئاشكرایان لێ قەدەغەكرا، بۆیە ئەوانیش پەنایان بردە بەر كاری نهێنی لە شارەكان، بەڵام چەند كەسایەتی رێبازی نەقشبەندی لە ئەستنەنبوڵ نیشتەجێبوون، لەوانە ئەحمەد سلێمان ئەروادی، ئەحمەد زیائەدین شاهنوی، لە گەڕەكی ئەسكەندەر پاشا لە ئەستەنبوڵ تەكیەكیان دامەزراند، ژمارەی مورید و شوێنكەوتوانیان زیادیكرد، دواتریش محەممەد زاهید كوتكو بووە پێشنوێژی مزگەوتی ئەسكەندەر پاشا  لە ساڵی (1958) تا كۆچی دوایی لە (1980) مایەوە، ناوبراو لە پەنجاكانی سەدەی بیستەوە تا كۆتایی دەیەی نۆیەم وەكو رێبەری رۆحی ئیسلامیی سیاسیی نافەڕمی ئەژمار دەكرێت، لە ژینگەی سیاسیی  نوێی توركیا برەوی بە بیری سۆفیگەری دەدا، بە شێوەیەكی راستەوخۆش نەجمەدین ئەربەكانی هاندا بۆ دامەزراندنی پارتێكی سیاسیی لە (1969)، بەڵام دواتر پەیوەندی نێوان ئەربەكان و شێخ تێكچوو، لایەنگرانی شێخ پاشەكشیان كرد لە كاری سیاسیی، بەڵام دواتر لە كاتی دامەزراندی پارتی داد و گەشەپێدان ژمارەیەك كەسایەتی نەقشبەندی بەشداریان كرد، لەوانە: بەشیر ئاتالای، عەبدولقادر ئەكسۆ، لە لایەكی ترشەوە لقەكانی تری رێبازە سۆفیگەریەكان بە شێوەی بەچاو هاتنە ناو كایەی گشتییەوە و چالاكییان دەنواند، لەوانە بزووتنەوەی نوورسی، فەتحوڵا گوڵەن و سلێمانی (7)، بەو شێوەیە كاریگەری رێبازی نەقشبەندی لە توركیا ئایینی، كۆمەڵایەتی و سیاسیی بوو.


ب- سەلەفیزم، مەنهەج و گوتاری
بە پێچەوانەی رێبازی حەنەفی، ماتریدی و نەقشبەندی كە باو بوو لە توركیا، سەلەفیزم جەختیدەكردوە لەسەر دەستگرتنی كتومت بە قورئان و سوننە و ئەوەی لە پێشین (هاوەڵان، شوێنكەوتوان و شوێنكەوتوی شوێنكەوتوان) بەجێماوە، ئەمەش لەسەر بناغەی فەرمودەی پێغەمبەر (د. خ) "باشترین سەدە سەدەی منە، پاشان ئەوەی بەدوایدا دێت، پاشان ئەوەی بەدوایدا دێت ...." ئەمەش یەكێكە لە بناغە سەرەكییەكانی سەلەفیزم كە دەستگرتنە بە قورئان و سوننەت بەو شێوەی هاوەڵان لێیتێگەیشتون، ئەوان بانگەشەی پاكردنەوەی چەمكی یەكتاپەرستی و بەرەنگاربوونەوەی هاوبەشدانان بۆ خوا دەكەن، هەروەك دەخوزان بەرەنگاری بانگەشەی سۆفیگەری ببنەوە و بە وتەی خۆیان كاردەكەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی بیدعە و لادانەكان لە ئایین.

ئەوان لەبەر رۆشنایی فەرمودەی ناوبراو باشترین موسڵمان پۆلێن دەكەن، بە پێی ریزبەندی فەرمودەكە و نزیكیان لە پێغەمبەر باشترین دیاری دەكەن، كە بە هاوەڵان دەستپێدەكات و بە شوێنكەوتەی شوێنكەوتوان كۆتایدێت، دوای ئەوە بیدعە و گروپە گومڕاكان سەریانهەڵداوە، بۆیە داوا دەكەن كە بیركردنەوە و رەفتار هاوشێوەی پێشینەكان بێت و بە هەمان دیدی ئەوان لە دەقەكان بڕوانرێت و گەردنگیر بن بەو بنەمایانەی ئەوان لەسەری كۆك بوون (9)، هەروەك ئیبن تەیمیە دەڵێت "ئەوانەی پێچەوانەی بیری پێشینن، ئیسلامیان لەسەر چەند بنەمایەك بنیادناوە كە گومان دەبەن دروستە، جا چ لە روی ئاماژەی دەقەكانەوە یا واتای وشەكانەوە بێت، بەڵام وردنابنەوە لەوەی كە خوا و پێغەمبەرەكەی روویانكردوەتەوە، هەر بنەمایەكیش پێچەوانەی ئەوەی خوا و پێغەمبەر بێت گومڕاییە".

ئەحمەدی كوڕی حەنبەل بە یەكەم كەس دادەنرێت كە بانگەشەی دەستگرتن بە قورئان و سوننەتی دەكرد دوور لە هەر لێكدانەوەیەك، زۆر دژی وتە و تێڕوانینی فەیلەسوفەكان بوو كە لەو سەردەمەدا كاریگەربوون بە فەیلەسووفەكانی یۆنانی كۆن، لە ژێر ئەو كاریگەرییەدا موعتەزیلە سەریانهەڵدا كە پشتئەستووربوون بە بیركردنەوە و بەڵگەهێنانەوەی عەقڵانی بۆ گەیشتن بە ئیمان. لە سەدەی هەشتەمی كۆچی ئیبن تەیمیە هەمان میتۆدی لە وەڵامی زانایانی كەلام و موعتەزیلەكان زیندوكردەوە و برەویپێدا، لە سەدەی نۆزدەش، محەممەد كوڕی عەبدولوەهاب چەمكی پێشینی باش (سەلەفی ساڵح)ی برەوپێدا و كەوتە دژایەتی دەوڵەتی عوسمانی، ئەو وای دادەنا لە میتۆدی ئیسلامی راستەقینە لایداوە و لە رێازی سۆفیگەری بڵاوبوەتەوە و لە تێگەیشتنی ئایین پشتبەستراوە بە زانستی كەلام، سەلەفیزم بە پێچەوانەی خەنەفی و ماتریدی و نەقشبەندی كە لە توركیای نوێدا هەبوو، راڤە و لێكدانەوەی ئایین لەسەر بنەمای عەقڵ و بۆچوون رەتكاتەوە.

لە سەردەمی نوێدا سەلەفیزم بە یەكێك لە قوتابخانە فیكرییەكانی ئەهلی سوننە دادەنرێت كە دەخوازێت لە دیدێكی تایبەتەوە گۆڕانكاری لە سیستەم، كۆمەڵگە و ژیاندا بكات بەو شێوەی لەگەڵ شەریعەتی ئیسلام تەبایە،  لەو چوارچێوەدا گوتاری سەلەفی جەخت دەكاتەوە لەسەر پابەند بوون بە عەقیدەی راست و چاكسازی لەو بوارە و لابردنی ئەو بیدعانەی كە هەندێك لە رێبازە سۆفیگەرییەكان لەسەری دەڕۆن، لەوانە: دروستكردنی گومەز یا مزگەوت لەسەر گۆڕ، باوەربوون بە ئەستێرەناسان و فاڵگروەكان، هانابردن بۆ پێغەمبەران و پیاوچاكان، باوەڕبوون بە یەكێتی بوون (وحدە الوجود)، یادكردنەوەی لەدایكبوونی پێغەمبەر (د. خ)، سەری ساڵی كۆچی، ئیسرا و میعراج و بۆنەكانی تر كە سۆفییەكان بە تەپڵ و سەما یادی دەكەنەوە، هەروەها باوەڕبوون بە رێبازە دەستكردەكانی وەكو بێباوەڕی، سۆشیالیزم، نەتەوایەتی، عەلمانیەت و جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت.

"سەلەفیزمی بانگخوازی" تا رادەیەك لەم سنورەدا دەوەستێت و كار بە "فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە" دەكات بۆ راستكردنەوەی عەقیدە و رەفتار لە رێگەی زمان و دڵەوە، شێوازی جۆاروجۆر دەگرێتەبەر بۆ ئەو ئامانجە، وەكو وتار، بڵاوكردنەوەی كتێب و ... تاد، دووردەكەوێتە لە بەكارهێنانی هێز بۆ گۆڕانكاری و پێیوایە گویڕایەڵی كاربەدەستان واجبە، بۆیە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا كاردەگەن، بەمەش لە سەلەفی جیهادی جیادەكرێنەوە، كە بڕوایان بە بەكارهێنانی هێز هەیە بۆ گۆڕانكاری ریشەیی و بەدیهێنانی ئەو گوتاری بڕوایان پێیەتی.

2- ئاستەنگی مێژوییی و دەروونی: ناكۆكی عوسمانی و وەهابی
ناكۆكی نێوان عوسمانییەكان و سەلەفی وەهابی – هەروەك توركەكان ناوی دەبەن- بووە مایەی ململانێی فیكری و جەنگ، بەشێوەیەك تا ئێستاش شوێنەوار و كاریگەری ماوە، گرنگترینیان ئەوەی لە نێوان محەممەد كوڕی عەبدولوەهاب و میر عەبدوڵا كوڕی سعود لە لایەك و دەوڵەتی عوسمانی لە لاكەی تر روویدا، دروستكردنی یەكەم دەوڵەتی  سعودیە بە میرایەتی عەبدوڵا كوڕی سعود لە درعیە پاشان پەلهاویشتنی بۆ مەككە و مەدینە و دواتریش هێرشكردنە سەر عێراق و گەیشتنە كەربەلا، ئەمە لای عوسمانییەكان بە دەرچوون لە گوێڕایەلێ خەلیفەی عوسمانی و هەڵگەڕانەوە ئەژمار كرا كە پێویست بوو بەرنگاری ببنەوە، ئەو ململانێیە لە نێوان ساڵانی 1805- 1818 بەردەوامی هەبوو، بۆیە سوڵتان مورادی چوارەم، محەممەد عەلی والی میسری راسپارد دەسەڵاتی دەوڵەت بگێرێتەوە بۆ هەردوو شاری مەككە و مەدینە.

ئیبراهیم محەممەد عەلی بە لەشكرێكەوە روویكردە نیمچەدورگەی عەرەبی و لە 1811 هەردوو شاری مەككە و مەدینەی گرت، دواتریش لە 1818 لەشكری عوسمانی گەیشتە درعیە و میر عەبدولا دەستگیر كرا و دەوڵەتەكەی كۆتایهات.

لێرەوە دیدی نەرێنی تورك و سەلەفییەكان بەرامبەر یەكتر قەتماغەی كرد، توركەكان سەلەفیەكان بە یاخی و دەرچوو لە عوسمانییەكان دەزانن و جەنگیان لەدژ راگەیاندن، سەلەفییەكانیش توركەكان بە بیدعەكار دەزانن، توركەكان پێشیان وایە "شۆرشی وەهابیەكان" بوە هۆی لاوازكردنی ئەهلی سوننە، سەلەفییەكان دژایەتی سۆفیگەری و  كرانەوە و خۆگونجانیان لەگەڵ سەردەم دەكرد، هەندێ لە توركەكانیش وای دەبینن بە لەناوبردنی یەكەم دەوڵەتی سعویە جوڵانەوەی سەلەفی كۆتاینەهاتووە، بەڵكو ویستێكی قوڵ هەیە بۆ یاخیبوون و هەڵگەڕانەوە لە توركەكان، ئەمەش لە جەنگی یەكەمی جیهان دەركەوت، كە بەریتانیا پشتیوانی شۆڕشە عەرەبیەكان و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كرد دژی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بۆیە ئەم رووبەڕووبوونەوەیە بەربەستێكی دەروونی لە نێوان هەردولادا دروستكردووە.

# سەلەفی # تورکیا

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure