سەلەفیزم لە توركیا [بەشی دووەم]

12/09/2017

:: ئیدریس سیوەیلی

ئاستەنگەكانی بڵاوبوونەوەی لە كۆمەڵگەیەكی سۆفیزمدا

نووسینی: عیماد قەدورە

دووەم: ئامادەیی سەلەفیزم و بڵاوبوونەوەی لە توركیا

ئەو ناكۆكیەی لە نێوان بونیادی فیكری كۆمەڵگەی توركی و سەلەفیزمدا هەیە، وای كرد تا رادەیەكی زۆر توركیا دووربێت لە گوتاری سەلەفیزم، بەڵام لە چەند دەیەی دوایی سەلەفیزم خۆی لە نێو كۆمەڵگەی توركی دۆزیەوە، وێڕای كودەتای سەربازی 1980 كە پارێزەرانی عەلمانی پێیهەستان، بەڵام دەسەڵاتی سەربازی توركیا پەیوەندی لەگەڵ سعودیە بەهێز كرد، توركەكان پێیانوابوو دەسەڵاتی سعودیە هێزێكی كۆنەپارێزە و بەگرنگیەوە دەڕوانێـتە بەرقەرابوونی سیستمی سیاسیی ناوچەكە، توركیا لەم پەیوەندیەدا ئامانجی ئەوە بوو كە پارێزگاری لە "ئیسلامی فەڕمی" بكات كە دەوڵەت سەرپەرشتی دەكرد و بەرەنگاری جوڵانەوەی ئیسلامیی نەجمەدین ئەربەكان ببێـەوە، لەو چوراچێوەشدا هاوكاری نێوان یەكێتی جیهانی ئیسلامی و دەزگای كاروباری ئایینی توركیا (دیانت) تایبەت بە بابەتەكانی خوێندنی ئایینی دور لە دیدە سەلەفیەكە كە توركیا رەتیدەكردەوە بە گرنگ و كاریگەر دانرا.

لەگەڵ ئەوەشدا چەمكی سەلەفبزم لە ئەدەبیانی هەندێ لە بیرمەندە توركەكان بەكاردەهات، بەڵام كەسایەتییەكی وەكو (عەلی بۆلاج) لە نووسینەكانی خۆیدا لە حەفتاكان بە هیچ شێوەیەك ئەو چەمكەی بەكارنەهێنا، بەڵكو بۆ یەكەم جار لە (1994) ئەو چەمكەی لە كتێبەكانیدا بەكارهێنا و بەوە پێناسەی كرد كە "قوتابخانەیەكی شەرعییە لە چوارچێوەی ئیسلامی سوننی"، بەڵام (حیلمی دیمیر) كە مامۆستای بەشی ئیلاهیات بوو، ئاماژەی بە سەلەفیزم داوە بەو مانایەی كە نەریتێكی سوننیە و رێزیلێگیراوە و لای حكومەتی توركیا پەسەندكراوە، هەروەك دامەزراوەی (دیانت) لە ساڵی 1999 سەلەفیزم بەوە وەسفدەكات كە قوتابخانەیەكی سوننیە لە پاڵ رێباوەڕی دانپیانراوی نەریتی لە توركیا كە ماتریدیە.

بەو شێوەیە لە دوو دەیەی كۆتایی سەدەی بیست گۆڕانكاری رێژەیی لە هەڵوێستی گشتیی بەرامبەر سەلەفیزم بەدیدەكرێـت، ئەمەش دەرگای لەبەردەم بانگخوازە سەلەفیەكان كردەوە كە بچنە ناو كۆمەڵگەی توركی، چەندین كەسایەتی سەلەفی دەركەوتن لەژێر ناوی سەلەفیزم كەوتنە بانگەشەكردن، چالاكییەكانیان لە كردنەوەی خانەی چاپ و بڵاوكردنەوە خۆیدەبینیەوە، لە ئێستادا لە یوتوب، تویتەر و فەیسبوك بە زمانی توركی چالاكی دەنوێنن، بەرهەمی زانا سەلەفییە هاوچەرخەكانی وەكو عەبدولعەزبز بن باز، ناسرەدین ئەلبانی، ساڵح فەوزان، محەممەد بن عوسەیمین زۆرترینی بڵاوكراوەكانن لە توركیا، لەپاڵ ئەوانیشدا بەرهەمەكانی ئیبن تەیمیە، كتێبی عەقیدەی تەحاوی، كتێبی تەوحیدی محەممەد عەبدولوەهاب بە زمانی توركی بڵاودەكرێنەوە، ئەمەش بەو مانایەیە كە ئامانج گواستنەوەی گوتاری سەلەفییزمە بۆ كۆمەڵگەی توركی.

كەسایەتی كاریگەری سەلەفی لە توركیا (عەبدوڵا یولجو)یە، ناوبراو توركمانێكی بە رەگەز عێراقییە و لە جیهانی ئیسلامیی كارەكانی لەژێر ناوی (عەبدوڵا بن عەبدولحەمید ئەسەری) بلاودەكاتەوە، یولجۆ لە 1992 لە ناوچەی سوڵتـان ئەحمەد كتێبخانەیەكی بەناوی (خانەی ئەلغورەبا) كردوە كە بووتە بەهێزترین ناوەندی سەرپەرشتیكردن و بڵاوكردنەوەی بیری سەلەفیزم لە توركیا، دەكرێت لە رێگەی تێڕوانینەكانی ئەو كەسایەتییە و جۆری چالاكییەكانی و ناوەندی بڵاوكردنەوەی ئەلغورەبا بە ئامانج و دیدی سەلەفیەكانی توركیا ئاشنابین.

ئۆلجۆ بە شێوەیەكی روون باسی خاڵی ناكۆكی نێوان سەلەفیزم و سۆفی و عەلمانی دەكات، وەسفی دەوڵەتی توركیا دەكات بەوەی لەسەر بنەمای مەزهەبی دامەزراوە و لەو بارەوە دەڵێت "ئایینزای حەنەفی و عەقیدەی ماتوریدی و بیری سۆفیگەری لە تەواوی كۆمەڵگەدا بڵاوبوەتەوە، بە درێژایی پێنجسەد شەشسەد ساڵ لە تەمەنی دەوڵەتی عوسمانی هیچ چاكسازێك لەسەر رێڕەوی ئەهلی سوننە دەرنەكەوتووە، هەرچەند چاكسازی زۆر هەبوون، بەڵام ئەوانە بە شێوازی تایبەتی خۆیان بانگەوازیان كردووە، بانگەشەی گەڕانەوە بۆ ئایین و شەریعەتیان كردووە، بەڵام لەسەر رێگەی پاكی ئەهلی سوننە نەبوون، بۆیە نەزانی لە نێوان خەڵك بڵاوبووەتەوە و دەمارگیری مەزهەبی و بیری سۆفیگەری و عەقیدەی ماتریدی بڵاوبوویەوە، دوای رووخانی دەوڵەتی عوسمانی و بەهۆی نزیكی لە ئەوروپا، توركیا یەكەم ئەزمونی دەوڵەتی عەلمانی لەسەر داروپەردوی دەوڵەتێكی موسڵمان بەخۆیەوە بینی كە سەردەمێك سێبەری موسڵمانان و ئیسلام بوو".

هەروەها دەڵێت "99% لە رۆشنبیرانی ئیسلامی لە زانكۆ ئیسلامییەكان، یان ئەوانەی پێی دەوترێت كۆلێجەكانی ئیلاهیات بە بیری موعتەزیلە كاریگەرن و عەقڵ پێش نەقڵ دەخەن، ئەم مەزهەبەش لە ناوەندەكانی راگەیاندنەوە بناغەدۆز (تأصیل) دەكەن، هەندێكیان ئەوەشیان تێپەڕاندووە، رەخنە لە پێشەوا ئەحمەد كوڕی حەنبەل دەگرن و تۆمەتباری دەكەن بەوەی رێگربووە لەبەردەم پێشكەوتنی عەقڵ".

لەسەر ئەو بنەمایە یولجۆ دەگەرێتەوە سەر ریشەی مێژوویی و فیكری نێوان هەردوولا، خۆشی بە یەكەم چاكساز دادەنێت كە لە توركیا لەسەر رێبازی دروستی ئەهلی سوننە و جەماعەت كاردەكات بۆ چاكسازی فیكری ئایینی كۆمەڵگە و جەختدەكاتەوە كە "كێشەی بانگەوازی سەلەفیزم لە توركیا ئەوەیە كە لە دایكبوونەكەی نائاسایی بوو، بەو مانایی كە لە دەولەتی عوسمانیدا چاكسازی سوننی دەرنەكەوتووە، هەروەك لە توركیای نوی كەسێك دەرنەكەوتوە كە دوور لە بیری سۆفیگەری و ماتریدی داوای چاكسازی بكات، بۆیە لەدایكبوونی بانگەواز نوێیە و سوپاس بۆ خوا دەستمانكرد بە بانگەوازی سەلەفیزم لە ناو خەڵكدا".

وێڕای هەوڵی بانگەوازی سەلەفیزم بۆ گۆرینی دیدی توركەكان بەرامبەر ماتریدی، بەڵام سەلەفیزم نەیویستووە لەگەڵ ماتریدی بەریەككەوتنی بۆ دروست ببێت، چونكە قەبارەی ئەو نەیارییە فیكری، مێژوویی، دەرونییە دەزانێت كە بەرامبەر سەلەفییەت لە توركیا هەیە،  ئۆلجۆ لەوبارەوە دەڵێت "تورك وێڕای خۆبەزلزانی كاردانەوەی خراپی بەرامبەر سەلەفیزم دەبێت، بۆیە دەبێت بزانین چۆن بە دانایی دەچینە دڵەكانەوە و مەسەلە دەخەینەڕوو"، لەبەر رۆشنایی ئەو راستییە "سەلەفییەكان پەیڕەوی لە خستنەڕووی بیرۆكەكانیان دەكان بێ پەنابردن بۆ رووبەڕووبوونەوە و قوڵكردنەوەی ناكۆكی لەگەڵ ئەوانی تر، بۆ نموونە ئێمە ناڵیین عەقیدەی ماتریدی عەقیدەیەكی هەڵەیە، بەڵكو پەرە بەو كتێبانە دەدەین كە ناوەرۆكەكەی عەقیدەی دروستی تێدایە و دەڵیین ئەمە عەقیدەی ئەبوحەنیفەیە، خوێنەری تورك ئەمە دەخوێنێتەوە و دەزانێت كە عەقیدەی توركی ناردوستە".

كتێبەكانی ئۆلجۆ خۆی بەدوورگرتوە لە باسی بابەتە سیاسییەكانی ناوچەكە، بە نموونە باسەكانی داگیركردنی عێراق، جەنگ لە سوریا، تەنانەت خۆی بواردووە لە مشتومڕی راستەوخۆ دەربارەی ئیسلام و عەلمانییەت و دەسەڵاتی سەربازی لە توركیا، جیهاد، بەڵكو نووسینەكانی زیاتر دەربارەی هەڵەی رەفتاری موسڵمانان و بابەتی هاوبەشیدانانە، شێوازی بانگەوازیشیان لەمانەدا خۆیدەبینێتەوە:

1-وانەكانی ئۆلجۆ كە لە خانەی چاپی ئەلغورەبا یان لە هەندێك لە ماڵەكان دەیڵێتەوە، بە مەبەستی بڵاوكردنەوەی بیری سەلەفیزم لە ناو كۆمەڵگەدا،
2-بانگهێشتكردنی كەسایەتییە سەلەفییەكان لە وڵاتانی عەرەبیەوە بەتایبەت لە وڵاتانی كەنداو و پێشكەشكردنی وانە.

3-پشتبەستن بەو قوتابیە توركانەی لە زانكۆكانی دەرەوە دەیانخوێند، وەكو زانكۆی ئیسلامی لە مەدینە، زانكۆی ئەزهەر، هەروەها ئەو گەنجانەی كە لە جیهادی ئەفغان، یان بۆسنە و هەرسك لەپاڵ سەلەفییە عەرەبەكان بەشداربوون، یان ئەو گەنجانەی لە وڵاتانی ئەوروپا لەگەڵ سەلەفییەكان ژیاون.
4-پشتبەستن بە ئینتەرنێت و پێگە كۆمەڵایەتییەكان بۆ بڵاوكردنەوەی چالاكی بانگخوازە سەلەفییەكان بە زمانی توركی.

5-بڵاوكردنەوەی كتێب، بەتایبەت لە خانەی چاپی ئەلغورەباوە، لەوبارەوە یۆلجۆ دەلێت "لەبەر نەبوونی سەرچاوەی پێویست لە توركیا، بڕیاری كردنەوەی خانەی چاپ و بڵاوكردنەوەمان دا، لە رێگەیەوە كتێب وەردەگێرێن و عەقیدەی ئەهلی سوننە بڵاودەكەینەوە"، بڵاوترین كتێبیش "مجموعة فتاوی ابن تیمیة، زاد المعاد فی هدی خیر العباد، الادعیة الصحیحة، العقدة الطحاویة، حصن المسلم، الوجیز فی عقیدە السلف الصالح"، ئەمە وێڕای چەند كتێبی تر كە لەناو سەلەفییەكاندا برەوی هەیە وەكو: ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی سەری ساڵ لە دیدی ئیسلامییەوە، گۆرانی و مۆسیقا لە دیدی ئیسلامییەوە، ... تاد. هەرچەندە هەندێك لە توركەكان ئەو كتێبانە بە سەرچاوەی مێژوویی دەزانن، بەڵام وەرگێردراونەتە سەر توركی و وەكو كتێبی سەلەفیەكان ئەژمار دەكرێن.


جگە لە وانەش، چەند سەلەفییەك كە لە كوەیتەوە هاتونەتە توركیا، كار و چالاكییان لە توركیا هەیە، ئەوان (كۆنگرەی ئوممەت بۆ هاوكاری عەرەبی – توركی)یان كردوەتەوە لە سایە و پەنایدا پرۆژەكانی خۆیان كە حاكم موتیری پێیهەڵدەستێت بڵاودەكەنەوە، ناوبراو سەلەفییە و هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرایە لە زانستی فەرمودە، نووسەری كتێبی (ئازادی و تۆفان)ە، دیارترین چالاكی ئەوان پشتیوانیكردنە لە دۆزی فەلەستین و كێشەكانی جیهانی ئیسلامی لە رێگەی بەستنی كۆڕ و كۆنگرە و سازدانی دیدار لەگەل سەركردەكانی پارتی داد و گەشەپێدان و چالاكوانی سیاسیی و راگەیاندكاری تورك.

بەستنی كۆنگرەی (سەلەفییەكان و ئاسۆی ئایندە) لە 2010 لە ئەستەنبوڵ، ئەگەری دەركەوتنی سەلەفیەكانی بە شێوەی ئاشكرا لە توركیا زۆرتركردوە لە سایەی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێدان، ئەو كۆنگرەیە چەندین كەسایەتی سەلەفی لە وڵاتانی جیاوە كۆكردبوویەوە لەوانە: ناسر ئەلعەمر لە سعودیە، محەممەد عەبدولكەریم شێخ لە سودان، محەممەد یەسری ئیبراهیم لە میسر، ئەم چالاكییە ئاماژەیە بۆ زیادبوونی ئامادەیی سەلەفیزمە لە توركیا.

بەڵام خەونی سەلەفیزم لەوە زیاترە كە تا ئێستا بەدیهاتووە، ئەوان لەسەرخۆ و هەنگاو بە هەنگاو لە كاردان، تا ئێستا رێكخراوی تایبەت بە خۆیان دانەمەزراندووە، عەبدوڵا یۆلجۆ لەوبارەوە دەڵێت "دەتوانم كۆمەڵەیەك دامەزرێنم، بەڵام كادیرەكانی لەكوێوە بۆ بێنم بۆ رایكردنی كارەكانی، ئەگەر لە ئێستادا كارێكی وا بكەم توشی شكست دەبێت، بۆیە دانایی لەوەدایە كە ئەو كارە دوابخرێت بۆ كاتی تر، ئەمە ویڕای ئەوەی تورك هەستیارییەكی زۆری هەیە بەرامبەر دەركەوتنی خێرا و ئەو پشتگیرییەی لەو دەركەوتنە دەكرێت".

ئایندە و خەونی سیاسیی رەوتی سەلەفیزم لە توركیا هێشتا دوورە و روون نییە، لە ئێستادا تەنها دەركەوتنی سەلەفیزم لە كۆمەڵگەی توركیا مقۆمقۆی بەدوای خۆیدا هێناوە، بۆیە بەشداری سەلەفیزم لە ژیانی سیاسی لەم قۆناغەدا قورس دەبێت، ئەمە وێڕای ئەوەی ئەو رەوتە بنكەیەكی جەماوەری لەو وڵاتەدا نییە، لە لایەكی تریشەوە وشەی سەلەفیزم یان وەهابیەت جۆرێك لە دڵەراوكێی لە ناوەندەكاندا دروستكردووە، ئەمەش دوای ئەوەی دەزگاكانی راگەیاندنی توركیا لە (2015) بە دواوە باس لە بوونی جۆرێك لە پەیوەندی لە نێوان سەلەفی جیهادی و بانگخوازی دەكەن و بە دوو رووی دراوێك ناوزەدی دەكەن.

 

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تر کلیکی ئەم لینکانەی خوارەوە بکە:

بەشی یەکەم

# سەلەفی # تورکیا

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure