پێگەی ئیسلامییەكان لە هەرێمی كوردستان

23/11/2017

:: ئیدریس سیوەیلی

 

پێشەكیی:
راپەڕینی (ئازاری 1991) دەستپێكی قۆناغێكی نوێی خەباتی سیاسیی بوو لە باشووری كوردستان، هێزە ئایدۆلۆژ جیاوازەكان كە پێشتر سەرقاڵی خەباتی چەكداری بوون دژی حكومەتی بەعس، وێڕای درێژەدان بەو خەباتی پێشوو لەسەر ئاستی سیاسی جۆرێكی تر لە خەبات و ململانێییان دەستپێكرد، بۆ یەكەمجار لە 1992 هەڵبژردن بۆ پەرلەمانی كوردستان ئەنجامدرا، هەرچەندە بەهۆی شەی ناوخۆ نەتوانرا تا 2005 هەڵبژاردنی تر بۆ پەرلەمان ئەنجام بدرێت، بەڵام بە چاوپۆشی لە ململانێ چەكدارییەكان، خەبات و ململانێی سیاسیی شێوازێكی نوێی خەبات بوو بۆ حیزبە سیاسییەكانی كوردستان، بە تایبەت لە دوای 2005 تا ئێستا كە چەند خولێكی هەڵبژاردن بەڕێوەچوە و ئاڵوگۆڕ لە پێگەی هێزە سیاسییەكان روویداوە، لەو نێوەندەشدا رەوتی ئیسلامیی بە چەند حیزبێكی سیاسیی بەشداری رەوشی سیاسیی هەرێمی كوردستانی كردوە، خەباتی ئەو هێزانەش هەڵكشان و داكشانی بەخۆوە بینیوە، لەم توێژینەوەشدا پێگەی سیاسیی هێزە ئیسلامییەكان خراوەتە بەر باس و لێكۆڵینەوە.

گرفتی توێژینەوە:
لە نێوان ساڵانی (1992- 2014) هێزە ئیسلامییەكانی باشووری كوردستان بەشداری سەرجەم هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستان، ئەنجومەنی پارێزگاكان و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیان كردوە، لەو هەڵبژاردنانەدا پێگەی و سەنگی جیاوازیان هەبووە، بەڵام بە گشتی ئەوەی تێبینی دەكرێت بەراورد بەو ماوە زۆرە ئیسلامییەكان وێڕای تاقیكردنەوەی شێوازی جۆراوجۆری خەباتی مەدەنی، بە تایبەت بەشداری حكومەت و ئۆپۆزسیۆن بوون نەیانتوانیوە پێگەیەكی بەهێز بۆخۆیان دەستەبەر بكەن، بە شێوەیەك كە بببنە زۆرینەیەكی كاریگەر و پێكهێنەری سەرەكی حكومەت و ببنە ژمارەیەكی بەهێز لە هاوكێشە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان، ئەمەش وەكو گرفتێكی توێژینەوە لێی روانراوە و ئەم توێژینەوەی لەبارەوە كراوە.

پرسیاری توێژینەوە:
پرسیاری سەرەكی ئەم توێژینەوە لەمەدا خۆی دەبینێـەوە كە: هۆكاری لاوازی پێگەی سیاسیی ئیسلامییەكان لە هەرێمی كوردستان بۆچی دەگەڕێتەوە؟ هەوڵدراوە بە شێوەیەكی زانستی وەڵامی ئەم پرسیارە دەستبخرێـت.

ئامانجی توێژینەوە:
1-خستنەڕووی سەنگی سیاسیی هێزە ئیسلامییەكانی باشووری كوردستان.
2-خستنەڕووی هۆكاری لاوازی پێگەی سیاسیی ئیسلامییەكان لە دیدی سەركردە ئیسلامییەكانەوە.
3-شیكردنەوەی ئەو هۆكارانەی لە پشت لاوازی پێگەی سیاسیی هێزە ئیسلامییەكانەوەن.

گرنگی توێژینەوە:
تا ئێستا كەمتر ئاوڕ لەوە دراوەتەوە بە شێوەیەكی شیكاری و پشتبەستن بە توێژینەوەی مەیدانی سەنگ و قورسایی پێگەی سیاسیی ئیسلامییەكان لە باشووری كوردستان تاوتوێبكرێـت، تەنانەت خودی ئیسلامییەكانیش كەمتر بایەخیان بەو كارە داوە، بۆیە توێژینەوەیەكی لەمجۆرە گرنگی هەیە لە تێگەیشتنی پێگەی سیاسیی ئیسلامییەكان و كاریگەریان لەسەر گۆڕەپانی كوردستان، هەروەك دەبێتە سەرەتایەك بۆ ئەنجامدانی توێژینەوەی تری زانستی لەو بوارەدا.

سنووری توێژینەوە:
لە رووی جوگرافیەوە پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان دەگرێـتەوە.
لە رووی سیاسییەوە هەرسێ حیزبی ئیسلامیی: بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق، یەكگرتوی ئیسلامیی كوردستان و كۆمەڵی ئیسلامیی كوردستان.
لە رووی كاتەوە داتای هەڵبژاردنەكانی (1992-2014) پەرلەمانی كوردستان و ئەنجومەنی پارێزگاكان كراونەتە بنەمای شیكاری و دەستنیشانكردنی پێگەی سیاسیی هێزە ئیسلامییەكانی كوردستان، توێژینەوەكەش لە ماوەی نێوان مانگەكانی (حوزەیران و تشرینی یەكەمی 2017) ئەنجامدراوە

كۆمەڵگەی توێژینەوە:
ئەندامانی سەركردایەتی هەرسێ پارتی ئیسلامی: بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق، یەكگرتوی ئیسلامیی كوردستان و كۆمەڵی ئیسلامیی كوردستان وەكو كۆمەڵگەی توێژینەوە وەرگیراوە كە ژمارەكانیان بەم شێوەیە: بزووتنەوەی ئیسلامیی: (27) ئەندام جگە لە رابەری گشتی، یەكگرتوی ئیسلامیی: (35) ئەندام جگە لە ئەمینداری گشتیی، كۆمەڵی ئیسلامیی: (36) ئەندام جگە لە ئەمیر، كۆی ئەندامانی سەركردایەتی هەرسێ لایەنەكە (98) ئەندام.

نموونەی كۆمەڵگەی توێژینەوە:
توێژەر فۆڕمێكی راپرسی ئامادە كرد و بە شێوەی ئەلیكترۆنی ناردی بۆ (80) ئەندامی سەركردایەتی ئەو سێ پارتە ئیسلامییە بەم شێوەیە: فۆرمەكە نێردرا بۆ (29) ئەندامی سەركردایەتی كۆمەڵ (21) ئەندامی سەركردایەتی بزووتنەوە (30) ئەندامی سەركردایەتی یەكگرتوو. لە ماوەی نێوان (1-30/8/2017) لەم ژمارەیەی فۆڕمەكەی بۆ نێردرابوو (40) كەس پڕیكردەوە و ناردیەوە بۆ توێژەر، كە دەكاتە رێژەی (40.8%) رێژەی ئەندامانی سەركردایەتی هەرسێ پارتە ئیسلامییەكە. كە بەم جۆرەیە: كۆمەڵ (17) كەس، بزووتنەوە (12) كەس و یەكگرتوو (11) كەس وەڵامی داوەتە

 

 

شێوەی ژمارە (1) ئاراستەی سیاسیی نموونەی كۆمەڵگەی توێژینەوە

 

سەبارەت بە رەگەزی وەڵامدەرەوەكانیش: (36) نێر بە رێژەی (90%) و (4) مێ بە رێژەی (10%) بەشداربوون، شێوەی ژمارە (2) رەگەزی نموونەی كۆمەڵگەی توێژینەوە دەخاتەڕوو.

ئاستی خوێندن و بڕوانامەی وەڵامدەرەوەكانیش بەم شێوەیە: دكتۆرا (6) كەس، ماستەر (7) كەس، بەكالۆریۆس (25)، ئامادەیی (2) كەس. رێژەكە بەم شێوەیە: دكتۆرا (16%)، ماستەر (18%)، بەكالۆریۆس (65.5%) و ئامادەیی (1%)، شێوەی ژمارە (3) ئاستی خوێندنی نمووونەی كۆمەڵگەی توێژینەوە دەخاتەڕوو.



میتۆدی توێژینەوە:
لەم توێژینەوەدا پەیڕەوی لە میتۆی وەسفی شیكاری كراوە لەبەر گونجاوی لەگەڵ ئامانجی توێژینەوەكە، بەشێوەیەك كە توێژەر وەسفی واقیعی پێگەی رەوتی ئیسلامیی لە هەرێمی كوردستان دەكات و شیكاری بۆ داتا و زانیارییەكان دەكات.

كەرەستەی توێژینەوە:
لە بەر رۆشنایی ئامانجی توێژینەوەكە، توێژەر (فۆڕمی راپرسی) وەكو ئامرازی توێژdنەوە بەكارهێنا، سەرەتا فۆڕمەكە بە شێوەی سەرەتایی ئامادەكرا لە (4) تەوەر و (40) بڕگە پێكهاتبوو، پاشان خرایە بەردەست چەند شارەزایەك تا سەرنجی خۆیانی لەسەر بنووسن، دواجار فۆڕمەكە لەبەر رۆشنایی سەرنجی شارەزایان داڕێژرایەوە و لە (4) تەوەر و (37) بڕگە پێكهات.

پێشینەی تیۆری
یەكەم: رێگوزەری مێژوویی رەوتی ئیسلامیی كوردستان

 
راپەڕینی (ئازاری 1991) دەستپێكی قۆناغێكی نوێی خەباتی سیاسیی بوو لە باشووری كوردستان، لەو دەمەدا بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق تاكە هێزی كردەیی ئاشكرای ئیسلامیی بوو لە گۆڕەپانەكەدا، ئەم پارتە لە (تەمموزی 1987) دامەزرێنرا و لە بوارە جیاوازەكاندا لە خەباتدابوو[1]، لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە (1992) بەشداری كرد ‌و توانی ڕیژەی (5.5%) دەنگەكان بەدەست بهێنێت، هەرچەندە بەم ڕێژەیە بزووتنەوەی ئیسلامیی لە دوای هەردوو پارتە گەورەكەی كوردستان پلەی سێیەمی بەدەست هێنا، بەڵام هیچ كورسیەكی پەرلەمانی بەدەست نەهێنا، چونكە بە پێی یاسای هەڵبژاردن بۆ هەر كورسیەكی پەرلەمان ڕێژەی (7%) دانرابوو[2]. قۆناغی نوێی خەبات هەروا بە ئاسانی بۆ بزووتنەوەی ئیسلامیی تێنەپەڕی، هەر زوو لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان كەوتنە ململانێیەكی سەختەوە، ئەنجامی ئەو ململانێیە چەند جەولەیەكی شەڕی لە نێوان هێزەكانی هەردوولا لێكەوتەوە، سەختترینی ئەو شەڕانە لە (كانوونی یەكەمی 1993) ڕوویدا‌ و تەواوی بنكە‌ و بارەگاكانی بزووتنەوە لەلایەن یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە دەستی بەسەردا گیرا، هەروەها شەڕی ساڵی (1997) كە ئەنجامەكەی بە ڕێكەوتننامەی تاران لە نێوان هەردوولادا كۆتایی هات. بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كار ‌و چالاكی بەردەوام بوو تا لە (20/8/1999) لە ئەنجامی یەكگرتنی لەگەڵ بزووتنەوەی ڕاپەڕینی ئیسلامیی پارتێكی نوێیان پێكهێنا بەناوی (بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق) بە ڕابەری مەلا عەلی عەبدولعەیز ‌و جێگری سدیق عەبدولعەزیزی برای[3].

هەر لە دوای راپەڕینی (ئازاری 1991) هەر دووباڵی ئیخوان موسلیمین بە شێوەی نهێنی سەرقاڵی كاری رێكخراوەیی بوون[4]، بەڵام هەرزوو لێكترازان و هێڵی سدیق عەبدولعەزیز لە (22/11/1992) پارتێكیان بەناوی (بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامیی) راگەیاند، ئەم پارتە نوێیە دروشمی (سەلەفی لە رێباز و هاوچەرخی لە رووبەڕووبوونەوەدا)ی بەرز كردبۆوە، تەبەنی فكری سەلەفیان كرد ‌و بەشێوەی ڕێكخستنێكی بەهێز كەوتنە چالاكی ‌و جموجۆڵ، ئەندامانی ئەم پارتە زۆر چالاك‌ بوون، هەر بۆیە لە ماوەیەكی كورتدا توانیان ژمارەیەكی بەرچاو ئەندام‌ و لایەنگر لەخۆیان كۆبكەنەوە‌ و بنكەیەكی جەماوەری بۆ خۆیان دروستبكەن، هاوكات لە زۆربەی شار ‌و شارۆچكەكانی كوردستان بنكە ‌و بارەگایان دانا، ئەم پارتە لە كار ‌و چالاكی بەردەوام بوو تا لە (20/8/1999) لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامیی یەكیان گرت ‌و بزووتنەوەی یەكبووونی ئیسلامییان پێكهێنا[5].

باڵەكەی تری ئیخوان كە لە لایەن سەلاحەدین محەمەد بەهادینەوە سەرپەرشتی دەكرا، لە كار و چالاكیی بەردەوام بوون تا لە (6/2/1994) پارتێكیان بەناوی (یەكگرتووی ئیسلامیی كوردستان) راگەیاند[6]، لە یەكەم بەیاننامەی خۆڕاگەیاندن پارتەكە خۆی وەكو كۆمه‌ڵێكی (ئیسلاحی په‌روه‌رده‌یی گشتیی) له‌ قاڵبی رێكخراوێكی سیاسیی هاوچه‌رخدا ناساندووە[7]،  لەو كاتەوە تا ئێستا لەژێر هەمان ناو ئەو پارتە لە خەباتدایە و حەوت گۆنگرەی بەستووە.

دوای ئەوەی هەردوو بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق ‌و بزووتنەوەی ڕاپەڕینی ئیسلامیی یەكیان گرت، لە (20/8/1999) پارتێكی نوێیان بە ناوی (بزووتنەوەی یەكبووونی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق) ڕاگەیاند. بزووتنەوەی یەكبوون بەهێزترین پارتی ئیسلامیی گۆڕەپانەكە بوو، لەسەر ئاستی كوردستان دوای هەردوو پارتە گەورەكە بە سێیەم پارت ئەژمار دەكرا، تەنانەت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش لەلایەن ئەمریكاوە وەكو پارتێكی نەیاری عێراق حسابی بۆ كرابوو، لە ئۆپۆزسیۆنی عێراق بەشدار بوو، بەڵام لە ناوخۆدا بۆ چەند كوتلەیەك دابەش ببوو، لە كۆنگرەی یەكەی پارتەكە لە (ئابی 2000) ململانێی كوتلەكان دەرئەنجامی هەڵبژاردنی سەركردایەتی نوێی پارتەكە بە تەواوی تەشەنەی كرد، سەرئەنجام پەرتبونی ریزەكانی ئەو پارتەی لێكەوتەوە و زۆرینەی سەركردەكانی یەكبوون بە ڕێبەری عەلی باپیر لە (31/5/2001) پارتێكی نوێیان بەناوی (كۆمەڵی ئیسلامیی كوردستانی عێراق) ڕاگەیاند[8]، كە تا ئێستا لە خەبات بەردەوامە و سێ كۆنگرەی بەستووە.

دوای لێكهەڵوەشانی بزووتنەوەی یەكبوون، باڵی مەلا عەلی عەبدولعەزیز كە مابوونەوە لە (12/9/2001) پارتێكیان بەناوی (بزووتنەوەی ئیسلامیی لە كوردستانی عێراق) ڕاگەیاند، ئەم ناوەشیان لە قوڵایی مێژوویی ناوی هەمان پارتەكەی پێش بزووتنەوەی یەكبوون وەرگرت، لە (16\17ئازاری 2007) مەلا عەلی كۆچی دوایی كرد‌ و سدیق عەبدولعەزیزی برای بووە رابەر، لە كۆنگرەی دەیەمی بزووتنەوە لە (10 تەمموزی 2012) عیرفان عەلی عەبدولعەزیز بووە رابەری گشتیی و تا ئێستا ئەو پارتە لە چالاكی بەردەوامە.

دووەم: بەشداری و پێگەی سیاسیی رەوتی ئیسلامیی
یەكەم بەشداری كردەیی ئیسلامییەكانی باشوری كوردستان لە پرۆسەی سیاسیی، بەشداریكردن بوو لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە (19/5/1992)، لەو هەڵبژاردنەدا لیستی ئیسلامیی (49108) دەنگی بەدەستهێنا لە كۆی (971953) دەنگ، كە دەكاتە رێژەی (5.5%)[9]، بەڵام بەم رێژەیە نەیانتوانی ببنە خاوەنی هیچ كورسیەكی پەرلەمان، لەدوای رووداوی (31 ئاب 1996) و پێكهێنانەی كابینەیەكی نوێی حكومەت (ئیدارەی هەولێر) لە لایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە، بزووتنەوەی ئیسلامیی بە دوو وەزیر و یەكگرتووی ئیسلامیی بە وەزیرێك لە حكومەت بەشداربوون، بەڵام بەپێی رێكەوتنی تاران لە نێوان یەكێتی نیشتمانی و بزووتنەوەی ئیسلامیی لە (1997) بزووتنەوە بە دوو وەزیر بەشداربوو لە كابینەی حكومەتی هەرێم (ئیدارەی سلێمانی) و وەزیرەكانی كابینەی حكومەت لە هەولێر دەستبان لەكاركێشایەوە.

دووەم خولی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە (30 كانونی دووەمی 2005) بەرێوەچوو لەگەڵ هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ئەنجومەنی پارێزگاكان، كۆمەڵی ئیسلامیی بە لیستی سەربەخۆ بەشداری كرد و (85237) دەنگی لە كۆی (1753919) دەنگ بەدەستهێنا كە دەكاتە رێژەی (4.86%)، بەمەش بووە خاوەنی (6) كورسی پەرلەمان، بەڵام یەكگرتوی ئیسلامیی لە ناو لیستی نیشتمانی كوردستان بەشداری كرد و بووە خاوەنی (9) كورسی پەرلەمان[10]، دواتریش هەردوو پارتەكە بەشداربوون لە كابینەی نوێی حكومەت.

هەڵبژاردنی خولی سێیەمی پەرلەمانی كوردستان لە (25/7/2009) ئەنجامدرا، یەكگرتووی ئیسلامیی و كۆمەڵی ئیسلامیی لەگەڵ دوو حیزبی زەحمەتكێشان و حیزبی سۆشیالیست لە چوراچێوەی لیستی خزمەتگوزاری و چاكسازی بەشداریان كرد و لیستەكە (240842) دەنگی بەدەستهێنا كە دەكاتە رێژەی (12.84%)، بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامیی بە لیستی سەربەخۆ بەشداری كرد و (27147) دەنگی بەدەستهێنا كە دەكاتە رێژەی (1.45%)[11]. لە ماوەی ئەو چوار ساڵەدا بزوتنەوەی ئیسلامی بەشداری حكومەتی كرد و یەكگرتوو كۆمەڵ وەكو ئۆپۆزسیۆن چالاكیان دەنواند.

لە هەڵبژاردنی خولی چوارەمی پەرلەمانی كوردستان لە (21/9/2013) هەرسێ پارتە ئیسلامییەكە بە لیستی سەربەخۆ بەشدارییان كرد و ژمارەی دەنگەكانیان بەم جۆرە بوو: یەكگرتووی ئیسلامیی (186741) دەنگ (10) كورسی، كۆمەڵی ئیسلامیی (118574) دەنگ (6) كورسی، بزووتنەوەی ئیسلامیی (21834) دەنگ (1) كورسی[12]، بە هەرسێكیان (327149) دەنگیان لە كۆی (1970317) دەنك بەدەستهێنا كە دەكاتە رێژەی (16.61%) دەنگەكان، لە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتیش بزووتنەوە بووە ئۆپۆزسیۆن و كۆمەڵ و یەكگرتوو بەشداریان لە حكومەت كرد.

ئەگەر سەرنج لەو داتایانە بدەین كە خراونەتەڕوو، لە نێوان یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە (1992) و كۆتا هەڵبژاردن لە (2013) كە ماوەكەی (21) ساڵە ئیسلامییەكان ژمارەی دەنگەكانیان لە (49108) دەنگەوە بووەتە (327149) دەنگ، بەمەش (278041) دەنگدەر زیادی كردووە، رێژەی دەنگەكانبان (5.5%) بووەتە (16.61%)، لە كاتێكدا لەو ماوەدا (998864) دەنگدەر زیادی كردووە. 

لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان كە لە (2005) ئەنجامدرا، یەكگرتوو و كۆمەڵ هەریەكەیان لیستی سەربەخۆی هەبوو، بەڵام بزووتنەوە بەشدارنەبوو، كۆی دەنگەكانی یەكگرتوو و كۆمەڵ لەو هەڵبژاردنەدا لە هەرسێ پارێزگاكەی هەرێم (205075) دەنگ بە رێژەی (11.59%) بوو لە كۆی (1767993) دەنگ، بەڵام لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاانی هەرێم لە (2014) هەر حیزبە و بە لیستی سەربەخۆ بەشداری كرد و كۆی گشتی دەنگی هەرسێ لایەنە ئیسلامیەكە (283043) دەنگ و رێژەی (13.10%) بوو لە كۆی (2161038) دەنگ[13]. بەمەش بەپێی ژمارەی دەنگدەرانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان ژمارەی دەنگی ئیسلامییەكان لە نێوان ئەو دوو هەڵبژاردنەدا كە ماوەكەی (9) ساڵە، (77968) دەنگ زیادی كردووە، لە كاتێكدا ژمارەی دەنگدەران لە هەڵبژاردنی یەكەمدا (1767993) دەنگدەر بووە بەڵام لە هەڵبژاردنی (2014) بووەتە (2171038) دەنگدەر و بەمەش (403045) زیادی كردووە.

خستنەڕوو شیكردنەوەی ئەنجامەكان:
ئەو داتایانەی لەبەر دەستی توێژەردان، بە بەرنامەی (spss ) ئەنجامەكان دەرهێنران، لە فۆڕمی راپرسیدا لە بەرامبەر هەر بڕگەیەك سێ بژارەی (بە تەواوی هاوڕام، تاڕادەیەك هاوڕام، هاوڕانیم) وەكو پێوەری سیانی دانرابوو، توێژەر لە بەرامبەر بژارەی (بە تەواوی هاوڕام) (3) نمرە، (تاڕادەیەك هاوڕام) (2) نمرە، (هاوڕانیم) (1) نمرەی دانا، دواتر ناوەندی ژمێرەیی بۆ هەر بڕگەیەك دەركرد، هەر بڕگەیەك ناوەندی ژمێرەیی (2) بەرەوپشتەوەبێت ئەوە بەلای بەشداربووانی راپرسیەكەوە بەهێزە و كاریگەری هەیە لەسەر هۆكاری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان لە هەرێمی كوردستان، بەڵام هەر بڕگەیەك ناوەندی ژمێرەیی لە (2) كەمتر بوو ئەوە ئەو بڕگەیە لە دیدی بەشداربوانی راپرسیەكە كاریگەری كەمی هەیە لەسەر لاوازی پێگەی ئیسلامییەكانی كوردستان.

پرسیاری سەرەكی توێژینەوە بریتییە لە: هۆكاری لاوازی پێگەی سیاسیی ئیسلامییەكان لە هەرێمی كوردستان بۆچی دەگەڕێتەوە؟ بۆ دەستكەوتنی وەڵامەكە، بەپێی فۆڕمی راپرسی ئەنجامی تەوەرەی یەكەم (هۆكاری سیاسیی) بەو شێوەیە بوو كە لە خشتەی ژمارە (1) خراوەتەڕوو.
خشتەی ژمارە (1)
ناوەندی ژمێرەیی تەوەری یەكەم (هۆكاری سیاسیی)

 

ز[i]

بڕگە

ناوەندی ژمێرەیی

لادانی پێوەریی

ڕ[ii]

 

 

تەوەری یەكەم: هۆكاری سیاسیی

 

 

 

1

قۆرخکردنی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لەلایەن (یەکێتی و پارتی)یەوە.

2.83

.38481

1

2

رێکەوتنی حزبە دەسەڵاتدارەکان (یەکێتی و پارتی) بۆ دابەشکردنی بەرپرسیارێتییەکان و هەماهەنگی بۆ لاوازکردنی حزبەکانی تر.

2.60

.54538

2

5

پشتگیری حیزبە دەسەڵاتدارەكان لە سەلەفی مەدخەلی و كەسایەتیە ئیسلامییە بێلایەنەكان.

2.20

.56387

3

9

لەپێشتر بوونی پرسە نەتەوەییەکان بە لای هاووڵاتیانەوە بەراورد بە بابەتی ئایینی

2.20

.75786

4

6

لاوازی هێزە ئیسلامییەكان لە بەدەمەوەچوونی خواستی هاووڵاتیان و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.

2.03

.73336

5

4

دوورخستنەوەی کەسایەتییە سیاسییە سەربەخۆکان لە حزبە ئیسلامییەکان لەلایەن حزبە دەسەڵاتدارەکانەوە

1.85

.57957

6

10

نەبوونی ئەزمونی سەربەخۆی كاری سیاسیی و دووبارەكردنەوەی ئەزمونی حیزبە ئیسلامیەكانی وڵاتانی عەرەبی.

1.85

.69982

7

8

ئیسلامییەكان ئەزمونێكی جیاواز لە حیزبە دەسەڵاتدارەكانیان پێشكەش نەكردوە لە كاتی بەشداری سنورداریان لە حكومەتی هەرێم.

1.83

.81296

8

3

خۆنەگونجاندنی سیاسی گروپە ئیسلامییەكان لەگەڵ حیزبە دەسەڵاتدارەكان بۆ بەشداری لە بەڕێوەبردنی دەسەڵات لە هەرێم..

1.60

.59052

9

7

تێوەگلانی وەزیر و بەرپرسانی ئیسلامیی بەشداربوو لە حكومەتی هەرێم لە گەندەڵی.

1.15

.48305

10



[i] ز: زنجیرەی بڕگەكە لە فۆڕمی راپرسیدا.

[ii] ڕ: ریزبەندی بڕگەكە بەپێێ ناوەندی ژمێرەیی.


لە كۆی (10) بڕگە لە تەوەری یەكەم، (5) بڕگە بە بڕوای بەشداربوانی راپرسییەكە وەك هۆكاری سیاسیی كاریگەرییان هەبووە لەسەر لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان، لەسەروی هەموشیانەوە (قۆرخكردنی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان لە لایەن یەكێتی و پارتییەوە) ناوەندی ژمێرەیی (2.83) بەدەستهێناوە، ئەمەش لەگەڵ یەك بڕگەی تەوەری سێیەم كە تایبەتە بە لاوازی ژێرخانی ئابوری هێزە ئیسلامییەكان بەرزترین ناوەندی ژمێرەیی بەدەستهێناوە لەسەر ئاستی كۆی بڕگەكانی فۆڕمەكە، لەوانەیە سەركردە ئیسلامییەكان دركیان بەوە كردبێت كە قۆرخكردنی دەسەڵات لە لایەن هەر هێزێكەوە دەرفەتی ئەوەی بۆ دەڕەخسێنێت كە دید و ئەجێندای خۆی بەسەر كۆمەڵگەدا بسەپێنێت، هەلومەرجەكە بە ئاراستەیەكدا بەرێت كە درێژە بە مانەوەی خۆی بدات، بێگومان ئەمە بۆ ئەو وڵاتانە دروستە كە دەستاودەستكردنی دەسەڵات نەبوەتە كەلتور و ئاستەنگی زۆری لە پێشە.

هەردوو بڕگەی (رێکەوتنی حزبە دەسەڵاتدارەکان - یەکێتی و پارتی- بۆ دابەشکردنی بەرپرسیارێتییەکان و هەماهەنگی بۆ لاوازکردنی حزبەکانی تر) و (پشتگیری حیزبە دەسەڵاتدارەكان لە سەلەفی مەدخەلی و كەسایەتیە ئیسلامییە بێلایەنەكان.) كە پلەی دووەم  و سێیەمیان هێناوە لە هۆكارە سیاسییەكاندا لە دیدی بەشداربوانی راپرسیەكەدا، دەكرێت وەكو شێوازێكی قۆرخكردنی دەسەڵات ئەژمار بكرێن و كاریگەرییان هەبێت لەسەر لاوازكردنی پێگەی ئیسلامییەكان، هەروەك بڕگەی (لەپێشتر بوونی پرسە نەتەوەییەکان بە لای هاووڵاتیانەوە بەراورد بە بابەتی ئایینی) كە ناوەندی ژمێرەیی (2.20)ی هێناوە یەكێكە لە هۆكارەكانی لاوازی ئیسلامییەكان، هەڵبەتە لە رابردوودا گلەییەكی زۆر لە ئیسلامییەكان دەكرا كە هێندەی هەڵگری پڕۆژەیەكی ئایینین هێندە هەڵگری پڕۆژەی نەتەوەیی نین، هەرچەند ئێستا بەراورد بە پێشتر ئەمە كاڵبوەتەوە، بەڵام پرسی كورد لە سەد ساڵی رابردوو وەكو پرسێكی نەتەوەیی چارەسەنەكراو لە جیهاندا ماوەتەوە، خەباتی رزگاریخوازی كورد لەپێناو بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەكان تا ئێستا درێژەی هەیە، ئیسلامییەكان بەراورد بە حیزبەكانی تر كەمتر وەكو هێزیی نەتەوەیی دەركەوتون و خۆیان بە داكۆكیكاری ئەو پرسە ناساندووە، ئەمەش وای كردوە خەڵك بۆ بەدیهێنانی مافی نەتەوەیی پشتگیری لەو پارتانە بكات كە هەڵگری ئەو دروشمەن.

بڕگەی (لاوازی هێزە ئیسلامییەكان لە بەدەمەوەچوونی خواستی هاووڵاتیان و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی) بە یەكێكی تر لە هۆكارە سیاسییە كاریگەرەكان ئەژمار كراوە لە دیدی بەشداربووانی راپرسیەكە، لەوانەیە سادەترین نموونە بۆ پاساودانی ئەم بڕگەیە ئەوەبێت كە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی (2009) ئیسلامییەكان و بزووتنەوەی گۆڕان دروشمی چاكسازییان بەرزكردەوە، بەڵام بزووتنەوەی گۆڕان متمانەی زۆرتری جەماوەری بەدەستهێنا وێرای ئەوەی وەكو حیزبی سیاسیی یەكەمجار بوو بەشداری هەڵبژاردن بكات، بێگومان هۆكارگەلی تر لەپشت ئەوەوەن كە بۆچی جەماوەر متمانەی بەخشییە گۆڕان بۆ بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی و نەیبەخشییە ئیسلامییەكان؟ لەوانەیە یەكێك لە هۆكارە بەهێزەكان پەیوەست بێت بەوەوە كە جەماوەر لە توانای ئیسلامییەكان رانابینێت بەرنگاری قۆرخكارییەكانی دەسەڵات ببنەوە و مافەكانیان بۆ وەرگرنەوە، هەرچەند لە (2009 – 2013) یەكگرتووی ئیسلامیی و كۆمەڵی ئیسلامیی وەكو ئۆپۆزسیۆن شانبەشانی بزووتنەوەی گۆڕان لە خەباتدابوون، بەڵام ئەمەش نەیتوانی متمانەی جەماوەریی بەهێز بۆ ئەو دوو هێزە دروست بكات، بۆیە لە هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستان لە (2013) نەیانتوانی ببنە هێزی سێیەمیش.

هەرچی بڕگەكانی تری تەوەری سیاسییە، لە دیدی بەشداربوانی راپرسییەكە بە هۆكاری كاریگەر بۆ لاوازكردنی پێگەی ئیسلامییەكان ئەژمار ناكرێن، بۆیە ناوەندیی ژمێرەیی كەمتر لە (2) پلەیان هێناوە لە راسییەكەدا.
سەبارەت بە تەوەری دووەم (ئاسایش و سەربازی)، وەڵامەكان بەو شێوەیە بوو كە لە خشتەی ژمارە (2) خراونەتەڕوو.

خشتەی ژمارە (2)
ناوەندی ژمێرەیی تەوەری دووەم (ئاسایش و سەربازی)

ز

بڕگە

ناوەندی ژمێرەیی

لادانی پێوەریی

ڕ

تەوەری دووەم: ئاسایش و سەربازی

2

سنوورداربوونی هێزە ئیسلامییەكان لە پێكهاتەی هێزی پێشمەرگەدا

2.48

.75064

1

4

بەشدارنەبوونی حزبە ئیسلامییەکان لە پێکهاتەی دەزگای ئاسایشی هەرێم

2.43

.74722

2

1

سەركوتكردنی هێزە ئیسلامیەكان لە لایەن هێزەكانی ئاسایشی حیزبی دەسەڵاتدار.و بەرتەسكردنەوەی سنوری چالاكییان.

2.35

.53349

3

3

لاوازی توانای سەربازی هێزە ئیسلامییەکان بە بەراورد لەگەڵ حزبە دەسەڵاتدارەکان

2.30

.88289

4

5

تۆمەتباركردنی ئیسلامییەكان بە پەیوەندییان بە تیرۆر و رێكخراوە تیرۆریستییەكان.

2.10

.74421

5

 

تەواوی بڕگەكانی تەوەری ئاسایش و سەربازی لە دیدی سەركردە ئیسلامییەكانی بەشداربوی راپرسیەكە هۆكارن بۆ لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان، بڕگەی (سنوورداربوونی هێزە ئیسلامییەكان لە پێكهاتەی هێزی پێشمەرگەدا) بە ناوەندی ژمێرەیی (2.48) وەك بەهێزترین هۆكاری ئەم تەوەرە دەستنیشانكراوە، لەوانەیە ئەمە لەوەوە سەرچاوەی گرتبێت كا تا ئێستا لە هەرێمی كوردستان پێشمەرگە نەبوەتە هێزێكی نیشتمانی و وەكو هێزێكی حیزبی و بە پلەی یەكەم بۆ پایەداركردنی حیزبی دەسەڵاتدار بەكاردەهێنرێت، هەروەك ئەمەش پەیوەست دەبێتەوە بە بڕگەی یەكەمی تەوەری سیاسیی كە هێزی پێشمەرگە بەكارهێنراوە بۆ قۆرخكردنی دەسەڵات و بێهێزكردنی ئەوانی تر، سنوورداربوونی هێزە ئیسلامییەكان لە پێكهاتەی هێزی پێشمەرگەدا بەشێكی پەیوەستی بە مێژوەوە هەیە، كە لە قۆناغی خەباتی چەكداری، ئیسلامییەكان درەنگ دەستیاندایە خەباتی چەكداری و هێزە عەلمانییەكان لەو روەوە رۆڵێكی بەرچاوتریان هەبوو لە خەباتی چەكداری، هەروەك پانابردنی هەندێك هێزی ئیسلامیی چەكدار بۆ كاری توندوتیژی كاریگەری نەرێنی كردە سەر ئەو پرسە.

سەبارەت بە تەوەری سێیەم (دۆخی ناوخۆی حیزبە ئیسلامییەكان) وەڵامەكان بەو شێوەیە بوو كە لە خشتەی ژمارە (3) خراونەتەڕوو.
خشتەی ژمارە (3)
ناوەندی ژمێرەیی تەوەری سێیەم (دۆخی ناوخۆی حیزبە ئیسلامییەكان)

 

ز

بڕگە

ناوەندی ژمێرەیی

لادانی پێوەریی

ڕ

تەوەری سێیەم: دۆخی ناوخۆی حیزبە ئیسلامییەكان

9

لاوازی لایەنی ئابوری گروپە ئیسلامییەکان و نەبوونی ژێرخانی ئابوری.

2.83

.38481

1

10

لاوازی گوتاری سیاسیی پارتە ئیسلامییەكان.

2.38

.58562

2

2

پەرتەوازەیی هێزە ئیسلامییەكان و بوونی چەند حیزبی سیاسیی ئیسلامیی.

2.35

.66216

3

6

لاوازی بانگەوازی ئیسلامیی و سەرقاڵبوونی زۆرتر بە كاری سیاسییەوە

2.20

.64847

4

8

دەستلەكاركێشانەوەی كەسایەتییە ئیسلامییەكان و دووركەوتنەوەیان لە حیزبە ئیسلامییەكان.

2.15

.69982

5

4

دەركەوتن و بەهێزبوونی فكری سەلەفی مەدخەلی و ناحیزبی.

2.03

.47972

6

14

فرە مەرجەعی و راجییایی لە خستەڕوی بابەتە فیقهییەكانی پەیوەست بە ژیانی هاووڵاتیان.

2.00

.71611

7

17

بێمتمانەیی جەماوەر بە حیزبە ئیسلامییەكان

2.00

.67937

8

16

لاوازی عەقڵیەتی سیاسیی سەركردەی حیزبە ئیسلامییەكان.

1.93

.61550

9

7

تێكەڵكردنی بانگەواز و سیاسەت لە لایەن پارتە ئیسلامییەكانەوە.

1.90

.77790

10

1

نەبوونی سەركردەی كاریزما لە ناو ئیسلامییەكان تا جەماوەر لە دەوری كۆبێتەوە.

1.78

.73336

11

5

سەرهەڵدانی بیری توندڕەوی لەناو ئیسلامییەكان و پەیوەستبوونی گەنجی كورد بەو بیرەوە .

1.60

.70892

12

11

سەرقاڵبوونی سەركردەی ئیسلامییەكان بە بەدیهێنانی بەرژەوەندی تایبەتی لەسەر حسابی حیزبەكانیان.

1.58

.67511

13

13

دژایەتی دیموكراسی لە لایەن بەشێك لە ئیسلامییەكانەوە.

1.58

.74722

14

3

نەگونجاندنی ئایدۆلۆجیای پارتە ئیسلامییەكان لەگەڵ كەلتووری كۆمەڵگەی كوردی.

1.53

.67889

15

15

جیاوازی ئاستی گوزەرانی بەرپرسە ئیسلامییەكان بەراورد بە هاووڵاتیان.

1.53

.67889

16

12

بەهێزی رێبازە سۆفیگەرییەكانی قادری و نەقشبەندی لە كۆمەڵگەی كوردی.

1.30

.60764

17



خشتەی سێیەم، كە تایبەتە بە دۆخی ناوخۆی هێزە ئیسلامییەكان وەكو هۆكاری لاوازی پێگەی ئەو هێزانە لە (17) بڕگە پێكهاتووە، (7) بڕگە ناوەندی ژمێرەیی (2) بەرەو پشتەوەیان بەدەستهێناوە، بەمەش لە لایەن بەشداربووانی راپرسیەكە وەكو هۆكاری لاوازی ئیسلامییەكان دەستنیشانكراون، بڕگەی (لاوازی لایەنی ئابووری گروپە ئیسلامییەکان و نەبوونی ژێرخانی ئابووری)، وەكو هۆكاری سەرەكی پەیوەست بە ناوخۆی هێزە ئیسلامییەكان دەستنیشانكراوە، ئەو هێزانە بە درێژایی خەباتی رابردوویان خاوەن پڕۆژەیەكی ئابووری بەهێز نەبوون تا لەسەر پێی خۆیان بوەستن و ببێتە پاڵپشت بۆ برەودان بە كاری خۆیان، تا ئێستاش بۆ بەشێك لە راپەڕاندنی كارەكانیان پشتئەستورن بە بڕینی رێژەیەك لە موچەی پەرلەماننار، وەزیر و موچەی پلەباڵاكان، هەرچەند ئەمە بەدیوێكدا ئەرێنیە، بەڵام بەدیوێكی تریشدا ئاماژەیەكی رۆۆنە بۆ دەستەپاچەبوونی ئیسلامییەكان لە رووی ئابووریەوە، هاوكات ئیسلامییەكان بۆ راپەڕاندنی بەشێكی كارەكانیان پشتدەبەستن بە كاری خێرخوازی و كۆمەك و هاوكاری خێرخوازان و ئەندام و لایەنگرانیان، ئەمەش وادەكات نەتوانن ببنە خاوەن ستراتیژێكی درێژخایەن و هەمیشە پرۆژەكانیان ببێتە قوربانی لاوازی لایەنی ئابووری، هەروەك دووریش نییە ئەمە لە لایەن هێزە دەسەڵاتدارەكانەوە بقۆزرێتەوە بۆ كەمەندكێشكردنی ئیسلامییەكان بەلای پرۆژە و ئەجێندایەكی تایبەتدا.

بڕگەی (لاوازی گوتاری سیاسیی پارتە ئیسلامییەكان) بە ناوەندی ژمێرەیی (2.38) پلەی دووەمی بەدەستهێناوە لە هۆكارەكانی پەیوەست بە خودی ئیسلامییەكان، بێگومان ئەمە گرفتێكی سەرەكی پارتە ئیسلامیەكان، ئەوان تا ئێستا هێندەی حیزبی ئایینین نیوەی ئەوە نەیانتوانیوە وەكو حیزبی سیاسیی و خاوەن پرۆژەیەكی سیاسیی خۆیان نمایش بكەن، لەوانیە هێشتا بۆ هاووڵاتیانی كوردستان روون نەبێت ئیسلامییەكان چ جۆرە سیستمێكی سیاسییان دەوێت؟ جۆری ئەو دەسەڵاتە چییە كە ئیسلامییەكان كاری بۆ دەكەن؟ دیدی ئیسلامییەكان بۆ دیموكراسی و دەستاودەستكردنی دەسەڵات روون نییە، ئەمە وێڕای ئەوەی توێژەر تێبینی كردوە زۆربەی سەركردەی پارتە ئیسلامییەكان كەسایەتی ئایینین نەك سیاسیی –بێگومان دەكرێت لە رێگەی توێژینەوەی ئەكادیمی دروستی ئەم سەرنجە بسەلمێنرێت -، ئەمانە و چەندین ئیشكالی تر لەسەر گوتاری سیاسیی ئیسلامییەكان بوونی هەیە.

بڕگەی (پەرتەوازەیی هێزە ئیسلامییەكان و بوونی چەند حیزبی سیاسیی ئیسلامیی) هۆكارێكی تری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكانە، لە ئێستادا سێ پارتی ئیسلامیی بە فەڕمی لە هەرێمی كوردستان كاردەكەن، لە چەند ساڵی رابردو تەقەلایەكی زۆر هەبوو بۆ نزیككردنەوەی هێزە ئیسلامییەكان لە یەكتر، بەڵام تەواوی هەوڵەكان بێ ئەنجام بوون، تا ئێستا روون نییە خاڵی جەوهەری جیاواز لە نێوان ئەو هێزە ئیسلامییانە چییە؟ بە كەمێك جیاوازیی سادەوە هەموو یەك جۆر كاری سیاسیی، مەدەنی، رێكخراوەیی ... تاد دەكەن، دەكرێت بپرسین جیاوازی چییە لە دونیابینی و پڕۆژەی ئەو سێ پارتە ئیسلامییە؟ بە بڕوای توێژەر پەرتەوازەیی ئیسلامییەكان پەیوەندی نییە بە دونیابینی پرۆژەی جیاوازی ئەو سێ هێزەوە، بەڵكو پەیوەستە بە هەستیاریی دەروونی هەندێك لە سەركردەكانی رەوتی ئیسلامیی، هاوكات مێژووی راگوزەری رەوتی ئیسلامیی ئەو هەستیارییەی زیاد كردووە، ئەمە وێڕای ناكۆكی لەسەر ئەوەی كێ لە ئایندەدا رێبەرایەتی ئەو رەوتە بكات.

بڕگەی (لاوازی بانگەوازی ئیسلامیی و سەرقاڵبوونی زۆرتر بە كاری سیاسییەوە) لە دیدی بەشداربووانی راپرسییەكە هۆكارێكی تر لاوازی ئیسلامییەكانی باشووری كوردستانە، لە كۆتایی سەدەی رابردوو لە ماوەی چەند ساڵێكدا كە ئیسلامییەكان سەرقاڵی كاری بانگەواز بوون بە خێرایی گەشەیان كرد و پێگەیەكی جەماوەری بەهێزیان بۆخۆیان دروستكرد، بەڵام دواتر كە تێكەڵ بە كاری سیاسیی بوون، لەم هەنگاوەدا هاوشێوەی كاری بانگەواز سەركەتوو نەبوون، لەوانەیە ئەمە بە پلەی یەكەم بۆ ئەوە بگەڕێتەوە، كە سەركردە ئیسلامییەكان ئەوەندەی بانگخوازن هێندە لە قوڵایی سیاسەتەوە سەریاندەرنەهێناوە، لە كاتی هەڵبژارنەكانیش تێبینی ئەوە كراوە بانگخوازەكان ژمارەیەكی زۆرتری دەنگیان بەدەستهێناوە بەراورد بە كەسایەتییە سیاسییەكان، لەوانەیە ئەمەش ئەو سەرنجە دروستبكات كە جەماوەری ئەو پارتانە سەركردەكانی وەكو بانگخواز زۆرتر قبوڵ نەك وەكو سیاسیی.

بڕگەی (دەستلەكاركێشانەوەی كەسایەتییە ئیسلامییەكان و دووركەوتنەوەیان لە حیزبە ئیسلامییەكان) هۆكارێكی تری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكانە لە هەرێمی كوردستان، لە رابردوودا بە هۆكاری جیاواز دەیان سەركردە و كادیری پێشكەوتوی حیزبە ئیسلامییەكان دەستبەرداری حیزبەكانیان بوون، هەندێك لەو كادیر و سەركردانە لە پرۆژە و حیزبی تری نائیسلامیی رؤڵی كاریگەریان گێڕاوە، ئەمەش ئەو ئیشكالیەتە زەقدەكاتەوە كە لەوانەیە حیزبە ئیسلامییەكان گەیشتبنە باڵاترین ئاست لە لەخۆگرتنی ئەندام، بە مانایەكی تر ئەو هێزانە دوا وێستگەی توانایان بۆ لەخۆگرتنی ئەندام ئەوەندەیە كە پێگەیشتون و توانای لەخۆگرتنی زیاتریان نییە، بۆیە بەشێكی بەرچاوی كادیرەكانیان لەدەستداون، یان ناتوانن سوود لەو توانا مرۆییانە وەرگرن كەلەبەردەستیاندان، بۆیە هەمان ئەو كادیرانە لە پرۆژە و كاری تر گەیشتونەتە ئاستێكی كاریگەر.

بڕگەی (دەركەوتن و بەهێزبوونی فكری سەلەفی مەدخەلی و ناحیزبی) بە بەدەستهێنانی ناوەندی ژمێرەیی (2.03) بە هۆكارێكی تری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان ئەژمار كراوە، هەرچەندە بەشێك لە رەوتی ئیسلامیی هەڵگری بیری سەلەفیزمە، بەڵام لە دیدی بەشداربووانی راپرسییەكە بیری سەلەفی مەدخەلی كاریگەری نەرێنی كردوەتە سەر پێگەی ئیسلامییەكان، سەلەفی مەدخەلی لە دیدێكی ئایینیەوە حیزبایەتی بە ناشەرعی دەزانێت و زۆر گرنگی بە پەرستش و دروشمە رووكەشیەكان دەدەن، ئازادی و مامەڵەی سیاسیی بەرتەسك و سنووردار دەكەن، بیرێكی پەڕگیر برەوپێدەدەن، ئەو جۆرە بیركردنەوانە وادەكات حیزبە ئیسلامییەكان كەمتر دەستكراوەبن لە مومارەسەی كاری سیاسیی و كرانەوە بە ڕووی كۆمەڵگەدا، بە تایبەت كاتێك بەشێك لە كادیرانی رەوتی ئیسلامیی بە دیدێكی سەلەفییانە و فتواكانیان رێگری لە كرانەوە و بەرەوپێشچوونی ئیسلامییەكان دەكەن.

هەردوو بڕگەی (فرە مەرجەعی و راجییایی لە خستەڕووی بابەتە فیقهییەكانی پەیوەست بە ژیانی هاووڵاتیان) و (بێمتمانەیی جەماوەر بە حیزبە ئیسلامییەكان) بە بەدستهێنانی ناوەندی ژمێرەیی (2) پلە وەك دوو هۆكاری تری لاوازی پێگەی ئیسلامیەكان دەستنیشان كراون، لە هەرێمی كوردستان هەست بە جۆرێك لە پشێوی دەكرێت لە خستنەڕووی بابەتە فیقهییەكانی پەیوەست بە ژیانی هاووڵاتیان، كە جاری وایە هاووڵاتی بۆ حوكمی شەرعی بابەتێكی دیاریكراو فتوای جیاواز دەبیستێت كە هەندێكجار دژیەكی تێدایە، ئەمەش جۆرێك لە دڕدۆنگی بۆ هاووڵاتی بەرامبەر ئیسلامییەكان دروست دەكات و متمانەیان كەمدەكاتەوە. سەبارەت بە بێمتمانەیی جەماوەر بە حیزبە ئیسلامییەكان زۆرتر لەسەر ئاستی سیاسییە كە ئەم حیزبانە ناتوانن ببنە جێداری دوو حیزبی بڕیاربەدەستی ئێستای كوردستان، ئەمەش دەكرێت ببێتە پرسیارێكی جددی كە بۆچی جەماوەر متمانەی بەو هێزانە نییە و لە توانیان رانابینێت؟ پرۆژەی ئیسلامییەكان بۆ ئایندە و دەوڵەتداری چییە؟ چۆن دەتوانن كوردستان لەم دۆخ وقەیرانە رزگار بكەن؟
سەبارەت بە تەوەری چوارەم (وڵاتانی ناوچەكە و جیهان و رووداوە هەرێمییەكان) وەڵامەكان بەو شێوەیە بوو كە لە خشتەی ژمارە (4) خراونەتەڕوو.

خشتەی ژمارە (4)
ناوەندی ژمێرەیی تەوەری چوارەم (وڵاتانی ناوچەكە و جیهان و رووداوە هەرێمییەكان)

ز

بڕگە

ناوەندی ژمێرەیی

لادانی پێوەریی

ڕ

تەوەری چوارەم: وڵاتانی ناوچەكە و جیهان و رووداوە هەرێمییەكان

5

تێڕوانینی نەرێنی وڵاتانی رۆژئاوا و ئەمەریکا بەرامبەر گروپە ئیسلامییەکان

2.48

.67889

1

4

پشتگیرینەكردنی دۆزی كورد لە لایەن وڵاتانی ئیسلامیی و لاوازی هەولی ئیسلامییەكان لەو بوارەدا.

2.10

.70892

2

1

پاشەكشەی ئیسلامییەكان لە وڵاتانی ناوچەكە دوای شكستی بەهاری عەرەبی

2.03

.69752

3

3

سەرهەڵدانی داعش و گرووپە توندڕەوەكانی تر لە ناوچەكە و پەیوەندیكردنی ژمارەیەك گەنجی ئیسلامیی كورد بەو رێكخراوانەوە.

2.03

.69752

4

2

پشتیوانی نەکردنی وڵاتە دراوسێكانی هەرێمی كوردستان لە حزبە ئیسلامییەکان.

1.95

.78283

5

 

وەك لە خشتەی ژمارە (4) رووندەبێتەوە، لە كۆی (5) خاڵ، (4) خاڵ ناوەندی ژمێرەیی لەسەرو (2) پلەوەیە، بەمەش وەكو هۆكاری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان دەستنیشانكراون، بڕگەی (تێڕوانینی نەرێنی وڵاتانی رۆژئاوا و ئەمەریکا بەرامبەر گروپە ئیسلامییەکان) وەكو كاریگەرترین هۆكار لەم تەوەرە دەبینرێت، هەڵبەتە لە چەند ساڵی رابردوو تا ئێستاش بەشێكی بەرچاوی هێزە ئیسلامییەكان لەسەر ئاستی جیهان لە خانەی تیرۆردان، رووداوەكانی ناوچەكە و جیهانیش وای كردووە كە ئەمریكا و وڵاتانی راۆژئاوا بە هەستیارییەوە مامەڵە لەگەڵ هەر حیزبێكی ئیسلامیی بكەن، ئەمەش بەجۆرێك لە جۆرەكان كاریگەری كردووەتە سەر پێگەی ئەو حیزبانە كە جەماوەر متمانەیان پێنەدات، چونكە ناتوانن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پشتگیری بەدەستبێنن و شەرعیەتیان دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە، ئەم ئیشكالیەتە بۆ گەلێكی بێ دەوڵەتی وەكو كوردستان زیاتر جێگەی تێڕامانە، چونكە كورد هێشتا قۆناغی خەباتی رزگاریخوازی بە تەواوی تێنەپەڕاندوە و بەجۆرێك لە جۆرەكان بۆ بەدیهێنانی خواستە نەتەوەییەكان پێویستی بە پشتیگری نێودەوڵەتی هەیە، كە رەنگە لە دیدی جەماوەردا ئیسلامییەكان نەتوانن ئەو پشتیگرییە نێودەولەتییە بەدەستبێنن.

وێڕای ئەوەی كوردستان بەسەر چەند وڵاتێكی ئیسلامیی دابەشكراوە و ئەو وڵاتانەش ستەمكارانە مامەڵەیان لەگەڵ دۆزی كورد كردووە، لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامیی هاوسۆزی و پشتگیری بۆ دۆزی كورد كەمە، بۆیە بڕگەی (پشتگیرینەكردنی دۆزی كورد لە لایەن وڵاتانی ئیسلامیی و لاوازی هەوڵی ئیسلامییەكان لەو بوارەدا) بە هۆكارێكی تری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان ئەژمار كراوە. هەروەك لە رابردودا لە بەرامبەر ئەو كارەساتانەی بەسەر كورد هاتووە لە وڵاتانی ئیسلامیی نەك هەر كەمترین پشتگیری بۆ كورد دەربڕاوە، بەڵكو زۆرجار وڵاتانی ئیسلامیی پشتگیری وڵاتە داگیركەرەكانی كوردستانیان كردووە.

هەرچەندە بەهاری عەرەبی گڕوتینی دایە هێزە ئیسلامییەكان كە لەسەر شانۆی سیاسیی دەركەون، بەڵام زۆری نەبرد كەوتنە شكست و پاشەكشە، ئەمەش بە شێوەی ناڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر پێگەی ئیسلامییەكانی كوردستان هەبووە، لەبەر رۆشنایی ئەم راستیە لە دیدی بەشداربووانی راپرسییەكە (پاشەكشەی ئیسلامییەكان لە وڵاتانی ناوچەكە دوای شكستی بەهاری عەرەبی) هۆكارێكی لاوازی پێگەی ئیسلامییەكانی كوردستانە.

بڕگەی (سەرهەڵدانی داعش و گرووپە توندڕەوەكانی تر لە ناوچەكە و پەیوەندیكردنی ژمارەیەك گەنجی ئیسلامیی كورد بەو رێكخراوانەوە) هۆكارێكی تری لاوازی ئیسلامییەكانە لە باشووری كوردستان، وێرای ئەوەی ئیسلامییەكانی كوردستان لە بەرەی دژ بە داعش بوون، تەنانەت وەكو هێزەكانی تر لە تەكفیركردنیش لە لایەن داعشەوە پارێزراو نەبوون، بەڵام دەركەوتنی هێزێكی وا دڕندە و مەترسییەكانیان بۆسەر هەرێمی كوردستان، ترسێكی لە دەرونی تاكی كورد دروستكردووە، كە رەنگە بوونی هێزی ئیسلامییەكان ئەگەر بە شێوەیەكی رێژەیی و كەمیش بێت زەمینە بڕەخسێنێـت بۆ دەركەوتنی هێزی توندڕەوی وەكو داعش.

ئەنجام:
بەراورد بەو مێژووەی خەبات دەكەن، ئیسلامییەكان لە هەرێمی كوردستان پێگەیەكی سیاسیی و جەماوەری لاوازیان هەیە، ئەمەش دەرئەنجامی هۆكارگەلی سیاسیی، ئاسایش و سەربازی، دۆخی ناوخۆی ئیسلامییەكان و هەلومەرجی ناوچەكە و جیهانە، هەروەك لەم توێژینەوەدا خراوەتە ڕوو كە لە كۆی (37) بڕگەی تەوەرەكانی راپرسی، لە دیدی سەركردەكانی سێ حیزبە ئیسلامییەكەوە (22) بڕگە وەك هۆكاری لاوازی پێگەی ئیسلامییەكان دەستنیشانكراوە و لەم توێژینەوەدا شیكراونەتەوە.

 

بۆ داگرتن کلیک لێرە بکە

سەرچاوە و پەراوێز:
[1] بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی دامەزراندن و چالاكی بزووتنەوەی ئیسلامیی لە نێوان ساڵانی (1987- 1991) بڕوانە: ئیدریس سیوەیلی: رەوتی ئیسلامیی لە باشووری كوردستان (1946- 1991) توێژینەوەیەكی مێژوویی لە كار و چالاكیی پارت و كۆمەڵە ئیسلامییەكان، چاپی دووەم، سلێمانی، 2009، ل169- 211.
[2]  بەدران ئەحمەد حەبیب: هەڵبژاردنەكانی كوردستان 19 ئایار 1992 بەڵگە‌و دەستهاوێژ، چاپی یەكەم، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، هەولێر 1998، ل18.
[3]  إدریس سیویلي: التیارات الاسلامیة في كردستان العراق، النشأة والتطور، من كتاب الحركة الاسلامیة في كردستان، مركز المسبار للدراسات والبحوث، الطبعة الثانیة، دبي 2011، ل26.
[4]  سەبارەت بە دەستپێكردنی كاری رێكخراوەیی هەردوو هێڵەكە  و چالاكییان بڕوانە: ئیدریس سیوەیلی: رەوتی ئیسلامیی لە باشووری كوردسان، ل101- 138.
[5]  بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی مێژووی ئەو پارتە بڕوانە: ئیدریس سیوەیلی: بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامیی (1992- 1999) توێژینەوەیەكی مێژوویی بەڵگەنامەییە، لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی كوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەكان، ژمارە (1)، چاپخانەی كارۆ، سلێمانی 2017، ل15-59.
[6]  عمر عبدالعزیز: یه‌كگرتووی ئیسلامیی كوردستان و پرسی چاكسازی له‌ هه‌رێمی كوردستان، بۆچوون و گوتار، هه‌ڵوێست، یاداشت و پرۆژه‌، بێ شوێنی چاپ، 2011، ل15.
[7] هەمان سەرچاوە، ل280.
[8] بەیاننامەی ڕاگەیاندنی كۆمەڵی ئیسلامیی كوردستانی عێراق لە 31/5/2001.
[9]  ئینتەرنێت، سایتی پەرلەمانی كوردستان، (www.kurdistan-parliament.org).
[10] هەمان سەرچاوە.
[11] هەمان سەرچاوە.
[12] هەمان سەرچاوە.
[13]  ئینتەرنێت، سایتی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان  (www.ihec.iq).
[14] ز: زنجیرەی بڕگەكە لە فۆڕمی راپرسیدا.
[15] ڕ: ریزبەندی بڕگەكە بەپێێ ناوەندی ژمێرەیی.

# یەکگرتوو # بزوتنەوە # کۆمەڵ # ئیسلامی سیاسی # حزبایەتی # باشوری کوردستان

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure