قوتابخانە هزری ‌و سیاسیەكان لە ئیسلامدا شیعەی ئیسماعیلی [2]

01/02/2018

:: د. ئومێد عوسمان

بۆچوونە هزری ‌و كەلامیەكانی ئیسماعیلییەکان

      هەروەك پێشتر ئاماژەمان پێدا ئاشنابوونی تەواو بە هزر و بیروبۆچوونی ئیسماعیلیەكان‌ و گەیشتن بە حەقیقەتی مەزهەبەكەیان، كارێكی گران‌ و ئەستەمە، بەهۆی رەنگدانەوەی چەندین جۆر ئاڵۆزی ‌و نەسازی‌ و ناڕێكی لە قۆناغە مێژووییەكانی ئەم گروپەدا، ئەوەی گرنگە لێرەدا ئیسماعیلیەكان بە گشتی لەگەڵ سەرجەم گروپە سوننی ‌و شیعیەكانی تردا یەكدەگرنەوە لەسەر باوەڕبوون بە بنەماكانی یەكتاپەرستی، پێغەمبەرایەتی، پاداشت ‌و سزای رۆژی دوایی، بەڵام لە وردەكاری‌ و راڤەكاری ئەم بنەمایانەدا جیاوازیەكی زۆر لە نێوانیاندا بەدیدەكرێت، ئیسماعیلیەكان زۆربەی بۆچوونە دینیەكانیان بارگاوی كردووە بە تێزی فەلسەفی، هاوكات لە گروپە شیعیەكانی تر زۆرتر گرنگیان بە بنەمای پێشەوایەتی داوە.

  هەربۆیە هەوڵدەدەین بە كورتی ئاماژە بە گرنگترین بنەما هزری ‌و باوەڕیەكانیان بدەین:

1-ئیسماعیلیەكان لەگەڵ سەرجەم گروپەكانی تردا هاوڕان لە سەر باوەڕبوون بە خودایەكی تاك‌ و تەنها و بێوێنە و بێ هاوبەش‌ و هەربووی هەتایی،  بەڵام كاتێك دێنە سەر باسی ناو و سیفەتەكانی خودا، بۆچوونی تایبەت بەخۆیان هەیە. ئەوان لەلایەكەوە دەڵێن خودا تەنها ئەو سیفەتانەی دەدرێتە پاڵ كە خودی خۆی پێ وەسفكردووە،  لەلایەكی ترەوە لایانوایە دەبێت خودا بەدووربگیرێت لەدانەپاڵی هەر ناو و سیفەتێك كە مرۆڤەكانی پێوەسفبكرێت، بەلای ئەوانەوە خودا زۆر لەوە گەورەترە پێیبوترێت: هەبووە، زانایە، بەدەسەڵاتە، بیسەرە، بینەرە، ... تاد، مرۆڤەكان ناتوانن پەی بە خودا بەرن، زمانەكان ناتوانن گوزارشت لە كەماڵی خودا بكەن25.

ئەوان هەوڵیانداوە لەسەر بنەمایەكی تۆكمە، بوون‌ و تاكێتی ‌و بێوێنەیی ‌و خاوەندارێتی خودا بسەلمێنن، خۆیان بپارێزن لە چواندن ‌و بەجەستەكردنی خودا، ئەوەی لە زۆربەی سەرچاوە سەرەكیەكانی ئیسماعیلیەكان خۆیاندا هاتووە: خودای تاك ‌و تەنها و بێهاوتا عەقڵی گشتی، یان عەقڵی یەكەمی هێناوەتە بوون كە هۆكاری بوونی سەرجەم دروستكراوەكانە‌ و تێیدا تێكڕای سیفەتە باڵاكان كۆدەبێتەوە، لێرەوە چەندین رای جیاواز لە راڤەكردن ‌و تێگەیشتن لە چەمكی عەقڵی گشتی یان عەقڵی یەكەم هاتۆتە كایەوە، هەندێك راڤەیان كردووە بە سیفەتی زانین (العلم) هەندێك بە فەرمانی(كن) هەندێك بە قەڵەم، هەندێك بە ئیرادە، هەندێكی تر بەهەموو ئەمانە26.

2-ئیسماعیلیەكان لایانوایە دووجۆر پەیام هەیە: پەیامی گشتی كە بریتییە لە فیترەتی پاكی مرۆڤەكان، یان عەقڵی فیتریی، دووەم: پەیامی تایبەت كەبریتییە لە پەیامی پێغەمبەران، یەكەمیان بۆ خۆشگوزەرانی ‌و سوودە دنیاییەكانە، دووەم بۆ سوودەكانی رۆژی دواییە، پەیامی یەكەم وادەكات مرۆڤەكان ئامادەگییان تێدا بێت بۆ وەرگرتنی پەیامی دووەم، هاوكات داواكردنی شەرعی‌ و پاداشت‌ و سزای خودایی لەسەر بنەمای پەیامی دووەمە نەك یەكەم27.
پێغەمبەران خاڵی بەیەكگەیاندنی جیهانی سەرەوە و خوارەوەن، وەرگێڕ و رونكەرەوەی زوبانی خودان بۆ زوبانی مرۆڤەكان، لە ئەوپەڕی زانایی ‌و دانایی ‌و كەماڵی عەقڵییدان، خودا بە تایبەتی هەڵیبژاردوون، نابێت لە زنجیرە نەسەبیەكەیاندا كافر و خوێنڕێژ و ستەمكار هەبێت، باووباپیری پێغەمبەر (عەبدوڵا، ئامینە، ئەبوتالیب، عەبدولموتەلیب، هاشم ...) هەموویان یەكتاپەرست بوون لەسەر ئایینی ئیبراهیم، ئەو رۆشناییە پشت بەشت هاتووە تا لە موحەمەددا دەركەوتووە28.

هەر لە هەمان باسدا پێغەمبەران لای ئیسماعیلیەكان لە هەموو هەڵە و كەموكورتی ‌و لەبیرچوونەوەیەك پارێزراو بوون، ئەم سیفەتی پارێزراویەش خودی بووە، لەم روانگەوە هاتوون تەئویلی هەموو ئەو ئایەتە قورئانیانەیان كردووە كە ئاماژە بە هەڵە یان حاڵەتی لەبیرچوونەوە دەدەن لە پێغەمبەراندا29..
3-قورئان كۆتا پەیامی خودایە بۆ كۆتا پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت)، ئەو قورئانەی بە نووسراوی لەبەردەستدایە هەمان ئەو قورئانەیە بۆ موحەمەد دابەزیوە، لەلایەنی لەفزەوە پارێزراوە لە هەر دەستكاری ‌و كەموكورتیەك، بەڵام لەهەمان كاتدا هەڵە و شێواندن رووی لەلایەنی راڤە و واتاكردنەوە كردووە30.

4-ئیسماعیلیەكان زیاتر لە گروپە شیعیەكانی تر گرنگیان داوە بە بنەمای پێشەوایەتی، زۆربەی لاپەڕەی كتێبەكانیان بۆ تەرخانكردووە، دەیان بەڵگەی قورئان ‌و فەرموودە و عەقڵ‌و لۆجیك دەهێننەوە لەسەر زەرورەتی بوونی پێشەوا لە هەموو سەردەمێكدا.

 ئەوان لایانوایە باوەڕبوون بە پێشەوایەتی سەرەكیترین كۆڵەكەی ئایینە، چونكە تەنها لە رێگەی پێشەواكانەوە مرۆڤەكان دەگەن بە حەقیقەتی باوەڕبوون بە خودا و پێغەمبەران ‌و كتێبە پیرۆزەكان، تەنها پێشەواكانن پارێزەری شەریعەتن، لە كرۆك ‌و ناواخنی دەقەكان تێدەگەن، هەربۆیە گوێڕایەڵیكردنی پێشەوا لە ئاستی گوێڕایەڵیكردنی خودا و پێغەمبەردایە، هەركەس باوەڕی بە پێشەوا و پێشەوایەتی نەبێت باوەڕیشی بەخودا و پێغەمبەر نابێت31.

ئیسماعیلیەكان بە هەمان شێوەی ئیمامیەكان باوەڕیان بە بنەمای دەق ‌و دیاریكردنە، هاوڕاشن لەگەڵیاندا لە زنجیرەی پێشەوایەتیدا تا جەعفەری سادق، بەڵام لە پاش جەعفەر بەلای ئیسماعیلیەكانەوە پێشەوایەتی دەگوازرێتەوە بۆ ئیسماعیلی كوڕی، دواتریش بۆ موحەمەدی كوڕی ئیسماعیل، ئیتر لە نەوەكانی موحەمەدی كوڕی ئیسماعیلەوە درێژ دەبێتەوە لە باوكەوە بۆ كوڕ32.

 ئەوان دەڵێن پێشەوا یان دەبێت ئاشكرا و دیار بێت، یان شاراوە و نادیاربێت، ئەگەر پێشەوا دیاربوو، دروستە بانگخوازانی نادیاربن، بەڵام ئەگەر پێشەوا نادیاربوو، دەبێت بانگخواز و بەردەستەكانی ئاشكراو دیاربن، ئەم نادیارییەی پێشەواش كاتیە، نەك درێژخایەن، هیچ كاتێك نابێت سەرزەوی بێ پێشەوا بێت، نابێت پێشەوا بە رەهایی لەبەرچاودا نەمێنێت وەك ئیمامیەكان باوەڕیان پێیەتی33.

لەگەڵ ئەوەی ئیسماعیلیەكان تۆمەتبار كراون بەوەی پێشەواكانیان لە ئاستی پێغەمبەراندا داناوە، بەڵكو زیاتر لەمەش  ئاگادار بوون لە پێشهاتەكان ‌و زانینی رووداوەكانی داهاتوویان داوەتە پاڵیان، بەڵام قازی نوعمان ‌و زانایانی تریشیان بە توندی ئەو بۆچوونانەیان رەتكردۆتەوە 34.  

5-بەلای ئیسماعیلیەكانەوە هەموو شەریعەتێك روخسار و ناوەرۆكی هەیە، هەموو پەیامێكی دابەزیوی خوداییش واتای دەرەكی‌ و ناوەكی هەیە، لەوانەیە زۆرینەی خەڵكەكان بە ئاسانی لە روخسار و واتای دەرەكی تێبگەن، بەڵام زانینی ناوەرۆك‌ و واتا ناوەكیەكان تایبەتە بە پێشەواكان ‌و لەوانیشەوە بۆ بانگخوازەكانیان35.

هەر لە روانگەی ئەم گرنگیدانەیان بە ناوەرۆك ‌و واتا ناوەكیەكان خوێنەر دووچاری چەندین بۆچوون ‌و شیكردنەوەی ئاڵۆز دەبێت لە نووسینەكانیاندا، لە هەندێك لە قۆناغەكاندا زیادەڕەوی زۆریان كردووە تا ئەو ڕادەیەی كاركردن بە واتای دەرەكی دەقەكانیان رەتكردۆتەوە، راڤەی زۆربەی واجبە شەرعیەكانیان بە شتی سەیر و نامۆ كردووە، لەگەڵ ئەمەشدا گەورە زانایانیان بە تایبەتی لەسەردەمی فاتمیەكاندا زۆرێك لەو هەڵانەیان راستكردۆتەوە و ئەو راڤانەیان رەتكردۆتەوە36.

6-بەلای ئیسماعیلیەكانەوە موعجیزەی پێغەمبەران لە سێ شێوەدا خۆیدەبینێتەوە، یەكەم: هەستان بە كاری لەئاسابەدەر و نەریتشكێن (خارق العادة). دووەم: هێنانی پەیامی خودایی وەكو قورئان. سێیەم- كامڵی‌ و نموونەی باڵای كەسەكە لە رووی خۆپارێزی‌ و دنیا نەویستی‌و ئارامگرتن‌و ئاكاری بەرزەوە37.

7-ئیسماعیلیەكان تاكە گروپێكن بە وردی گرنگیانداوە بە تێكەڵكردنی ئایین ‌و فەلسەفە،   ئەم تێكەڵكردنەش لە سەر دەستی  حەمیدەدینی كەرمانیدا دەگاتە لوتكە، بە تایبەت لە باسەكانی: خودا، سیفاتەكانی خودا، جیهانی سەرەوە و خوارەوە، دروستبوونی گەردوون، عەقڵ، پاداشت ‌و سزادا.

8-بەگشتی ئیسماعیلیەكان هەوڵیانداوە پۆلێنكردن‌ و راڤەی ژمارەیی بۆ زۆرێك لە حاڵەت‌و رووداو و دیاردە گەردوونی ‌و پەرستشە ئایینیەكان بكەن.
9-لەگەڵ ئەوەی زانایانی ئیسماعیلی لە نووسینەكانیادا ئاماژەی زۆریان بە پاداشت ‌و سزای رۆژی دوایی ‌و بەهەشت ‌و جەهەننەم داوە، بەبێ  چوونە نێو وردەكاری، لە هەمان كاتدا بەهۆی ئاڵۆزی ‌و ناڕۆشنی دەربڕینەكانیان، هەندێكجار ئەوە لای خوێنەر گەڵاڵەدەبێت، كە ئەوان باوەڕیانوایە پاداشت‌ و سزا و خۆشی‌ و ناخۆشیەكان ناهەستین‌ و روو لە نەفس دەكەن، نەك جەستە38.

10-ئیسماعیلیەكان بە شێوازێكی ورد و فەلسەفی شیكارییان بۆ مەسەلەی جەبریەت‌ و سەرپشكایەتی كردووە، لایانوایە مرۆڤەكان لەولایەنانەی پەیوەندی بە جەستەوە هەیە هیچ ئازادی ‌و سەرپشكایەتیەكان نییە لە هەڵبژاردنیدا، وەك: لە دایكبوون، مردن، گەشەكردنی جەستە، درێژی ‌و كورتی تەمەن، رزق‌ و رۆزی، جوڵەی سروشتی، رووداوی بەرهەستی ... تاد. بەڵام ئەو لایەنانەی پەیوەستن بە عەقڵ ‌و دەروونەوە، مرۆڤ سەرپشك ‌و ئازادە لە هەڵبژاردنیاندا وەك بیركردنەوە، ئایینداری، زانستخوازی، مەزهەبخوازی39.

11-ئیسماعیلیەكان جیاوازی دەكەن لە نێوانی ئیسلام ‌و ئیماندا،  ئیسلام  بریتیە لە دەربڕینی باوەڕ بە زوبان، بەڵام ئیمان بریتیە لە باوەڕبوون لە دڵدا و دەربڕینی بە گوفتار و رەنگدانەوەی  لە كرداردا. ئەم جیاكردنەوەش بنچینەیەكی قورئانی هەیە40.

12-لە هەندێك گروپ ‌و كەسایەتی ئیسماعیلی گێڕدراوەتەوە كە باوەڕیان بە ئاڵوگۆڕی رۆح هەبووە، بەڵام گەورە زانایانی وەك قازی نوعمان، كەرمانی، سەجستانی، لە نووسینەكانیاندا ئەو بۆچوونەیان رەتكردۆتەوە.

فیقهی ئیسماعیلی

 ئیسماعیلیەكان بە درێژایی سەدەی سێیەمی كۆچی خاوەنی هیچ فیقهێكی نووسراو نەبوون، لە كاروبارە تەشریعیەكاندا پشتیان دەبەست بەو ریوایەتانەی لە ئیمام جەعفەری سادقەوە پێیان گەیشتبوو، لە چلەكانی سەدەی چوارەمدا خەلیفەی فاتیمی (المعز لدین الله)  داوا دەكات لە گەورە فەقیهی ئیسماعیلی قازی نوعمان بنەما و بنچینەی فیقهی ئیسماعیلی دابڕێژێت، بۆ ئەم مەبەستەش قازی نوعمان بە ئاگاداری خەلیفە كتێبە بەناوبانگەكەی (دعائم الإسلام وذكر الحلال والحرام والقضايا والاحكام)‌ و شەرحەكەی (تأویل الدعائم)‌ و چەندین كتێبـی تر دەنووسێت، كە دواتر دەبنە سەرچاوەی سەرەكی فیقهی ئیسماعیلی41.

سەرچاوەكانی تەشریع لای ئیسماعیلیەكان لە قورئان ‌و سوننەتی پێغەمبەر (درودی خوای لێبێت) و وتەی پێشەواكاندا خۆی دەبینێتەوە، هەربۆیە زۆر بەتوندی دژی ئیجتیهادی بێ بنەما و بەكارهێنانی بەڵگە عەقڵیەكانی وەكو قیاس‌ و ئیستیحسان وەستاونەتەوە لە فیقهدا42.
  سەبارەت بە سوننەت تەنها گرنگیانداوە بە گێڕانەوەكانی ئالوبەیت بە زۆری لە رێگەی ئیمام باقر و جەعفەری سادقەوە، ئیتر لە دوای جەعفەری سادقەوە، زۆر گرنگیان نەداوە بە گێڕانەوەكان43.

بە گشتی فیقهی ئیسماعیلی تێكەڵەیەكە لە فیقهی ئیمامی‌، زەیدی‌ و هەندێكجار مالیكی، زۆرتر لە فیقهی ئیمامیەوە نزیكە، لە هەندێك مەسەلەی وەك موتعە و میراتدا پێچەوانەی ئیمامیەكانە‌ و لە ئەوانی ترەوە نزیكە.

ئیسماعیلیەكان ‌و رۆڵیان لە شارستانیەتی ئیسلامیدا 

 گومانی تێدا نییە ئیسماعیلیەكان شانبەشانی گروپ‌و دەستەو مەزهەبە هزری‌ و سیاسی ‌و كەلامیەكانی تر بەشداری كارا و رەگەزی سەرەكی بوون لە بنیاتنانی شارستانیەتی ئیسلامیدا، بە تایبەتی لە هەردوو سەدەی چوارەم ‌و پێنجەمی كۆچیدا،  گەشەكردن ‌و بەرەوپێشچوونەكان لە بوارەكانی: فەلسەفە‌ و كەلام، فەرهەنگ ‌و زمانەوانی، كشتوكاڵ ‌و پیشەسازی، هونەری تەلارسازی، كەشتیگەل‌ و سەربازی، لە گرنگترین سیماكانی ئەو دوو سەدەیە بوون لە سەردەمی فاتمیەكاندا.

رۆڵی قوتابخانە و ناوەندە زانستیەكانی قاهیرە لە فەلسەفە، ئەدەب، زمانەوانی، پزیشكی و زانستەكانی تردا هیچی كەمتر نەبووە لە ناوەندە زانستیەكانی بەغداد و ئەندەلوس، بە سەدان زانای ناودار لە زانستگەكانی ئەزهەر و دارولحیكمەی قاهیرە سەرقاڵی وانەوتنەوە و نووسین‌ و وتووێژە فەلسەفی‌ و كەلامی ‌و فیقهیەكان بوون، خەلیفە و وەزیرەكانی فاتیمی تا ئەوپەڕی رێزی زانست‌ و زانیاریان دەگرت، پشتگیری ماددی ‌و مەعنەوی زانایان ‌و خوێندكاران ‌و قوتابخانە و زانستگەكان بوون44.

مێژوونووسی بەناوبانگ مەقریزی دەیگێڕێتەوە: كتێبخانەی دارولحیكمە یان دارولعلوم لە قاهیرە گەورەترین كتێبخانەی جیهانی ئیسلامی بووە لەسەردەمی فاتمیەكاندا، یەك ملیۆن ‌و شەشسەد هەزار بەرگ كتێبـی لەخۆگرتبوو، هەزار و دووسەد نوسخەی مێژووی تەبەری تێدابوو كە هەندێكیان دەستخەتی خۆی بوون45.

ئیسماعیلیەكان خاوەنی كەلتووریكی هزری ‌و فەلسەفی دەوڵەمەندن، هەرچەندە بەهۆی درەنگ بڵاوبوونەوەی نووسینەكانیان، كەمتر رۆشنبیران بەئاگابوون لە حەقیقەتی بیروبۆچوون‌ و شیكردنەوە و دنیابینیان، زاناكانیان، زۆربە جددی بەرگریان كردووە لە بنەماكانی: یەكتاپەرستی، پێغەمبەرایەتی، پێشەوایەتی و رۆڵی كارایان گێڕاوە لە رەتدانەوەی ئاڕاستە ئیباحی ‌و بێدینیەكاندا، شەنوكەوی تێڕوانین ‌و شیكردنەوە فەلسەفیەكانی پێشینیان كردووە، هەوڵیانداوە لێكنزیكیەك لەنێوان گوتاری ئایینی ‌و فەلسەفیدا بهێننە ئاراوە، بە تایبەتی لە بابەتەكانی میتافیزیك‌ و سیستمی گەردوونیدا.

چەندین فەیلەسوف‌، بیرمەند‌، ئەدیب‌ و فەقیهی بەناوبانگ لە نێویاندا پێگەیشتوون‌ و لە ئەمڕۆدا لە رێگەی سەرچاوەكانی كتێبناسی، یان لە رێگەی نووسینەكانی خۆیان یان نووسراوە ئەكادیمیەكانەوە بە بیروبۆچوونیان ئاشنا دەبین، یەكێك لە زانایانیان بەناوی ئیسماعیلی كوڕی عەبدولڕەسولی ئەجینی كە لە سەدەی دوازدەی كۆچیدا ژیاوە كتیبێكی داناوە بەناوی (فهرسة الكتب والرسائل ولمن هي من العلما‌ء والائمة والحدود الافاضل) تێیدا سەدان كتێب‌ و نووسراوی زانایانی ئیسماعیلی تۆماركردووە لە زانستە جۆربەجۆرەكاندا.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بەدرێژایی سەدان ساڵی مێژووی ئیسماعیلیەكان، دوو كەسایەتی بەدیدەكرێت كە زۆرترین كاریگەریان هەبووە لە رێكخستن‌ و داڕشتنی فیكر و فیقهی ئیسماعیلیدا، ئەوانیش قازی نوعمانی كوڕی حەییونی تەمیمی لە (363ك) مردووە، حەمیدەدینی كەرمانی لە (412ك) مردووە.
هەروەك پێشتریش ئاماژەمان پێدا رێكخستن‌ و تۆماركردنی فیقهـ و بنەماكانی تەشریعی ئیسلامی مەزهەبی ئیسماعیلی لەسەر دەستی قازی نوعماندا بووە، هەتا ئەمڕۆش نووسراوەكانی سەرچاوەی سەرەكی فیقهی مەزهەبی ئیسماعیلین، نوعمان خاوەنی زیاتر لە پەنجا نووسراوە لە فیقهـ ‌و ئوسوڵ ‌و تەفسیر ‌و فەرموودە و بیروباوەڕدا، زۆرتر لایەنی فیقهیی زاڵە بەسەریدا، زۆرێك لە نووسراوەكانی لە ئەمڕۆدا لەچاپدراون ‌و لەبەردەستدان، لەوانە: (دعائم الإسلام، تأویل دعائم الإسلام، أساس التأویل، اختلاف أصول المذاهب، المجالس والمسایرات، شرح اڵاخبار، المناقب والمثالب .... تاد).

حەمیدەدینی كەرمانیش یەكێكە لە فەیلەسوف ‌و گەورە بیریارانی ئیسلام، كاری كردووە لەسەر بەیەكگەیاندنی گوتاری ئایینی‌ و فەلسەفی، بەشێوازێكی عەقلانی بابەتەكانی ئیلاهیات ‌و سیستمی گەردوونی شیكردۆتەوە، گرنگیداوە بەهەردوو لایەنی رووكەش‌ و ناوەرۆك، زۆرترین رەتدانەوەی هەیە لە باسەكانی یەكتاپەرستی ‌و پێغەمبەرایەتی ‌و پێشەوایەتی بۆ ئاڕاستە بێدینیەكان ‌و گروپە ئیسلامیەكانی وەك موعتەزیلە و زەیدیەكان‌ و وەسفگەراكان.

  كەرمانی لە سەرەتاكانی سەدەی پێنجەمی كۆچی لە سەردەمی خەلیفە (الحاكم بأمرالله)دا دێتە قاهیرە، ئەوكاتەی فیكری ئیسماعیلی خەریكە بەلاڕێدا دەبرێت ‌و تووشی داڕمان‌ و پەرتەوازەیی دەبێت، كەسانێك پەیدا بووبوون داوای خوایەتیان دەكرد بۆ خەلیفە حاكم، كەسانێكی تر كاریان دەكرد لەسەر گرنگیدان بە ناوەرۆك ‌و تەئویل ‌و وەلانانی رووكەشی شەریعەت، هاوكات هەندێك لە بیریارانیش سەرقاڵی تۆخكردنەوەی جیاوازیەكانی نێوان هەندێك لە زانا پێشووەكانی ئیسماعیلی، وەك:  ئەبو حاتەمی رازی(322ك) مردووە، موحەمەدی كوڕی ئەحمەدی نەسەفی(331ك) مردووە، ئەبو یەعقوبی سەجستانی(331ك) مردووە،  بوون46،.  

كەرمانی سەرەتا دەستدەكات بە وانەوتنەوە لە زانستگای دارولحیكمە و لەوماوەدا كتێبـی (الرسالة الواعظة) دادەنێت، كە تێیدا جەخت لە مرۆڤبوونی خەلیفەكان‌ و كاركردن بە ناوەرۆك ‌و رووكەشی شەریعەت دەكاتەوە.
هەر لەو ماوەیەدا كتێبە بەناوبانگەكەی (راحە العقل) دادەڕێژێتەوە، كە بە یەكێك لە كتێبە دەگمەن‌ و ناوازەكان دادەنرێت لە فەلسەفە و كەلامی ئیسلامیدا، تێیدا چەندین باس‌ و بابەتی هەستیاری عەقڵانی دەخاتە بەرباس‌ و لێكۆڵینەوە. رەخنە لە پێشینەكان دەگرێت، لەو لایەنانەی تایبەتە بە میتافیزیك‌ و سیستمی گەردوونی تا رادەیەك لە فارابی ‌و ئیبن سیناوە نزیكە47.

هەروەها كتێبـی (الریاض) دادەنێت، تێیدا هەوڵدەدات دادوەری بكات لە نێوان نەسەفی ‌و سەجستانی ‌و ئەبوحاتەمدا48.
پێشتریش لە عێراق چەندین  كتێبـی بە نرخی نووسیوە لە رەتدانەوەی  ئەبوبەكری رازی فەیلەسوفدا لەسەر زەرورەتی ئایین‌ و پێغەمبەرایەتی كە رازی ئینكاری كردووە، هاوكات لە  پێشەوایەتی‌ و چەند بابەتێكی تری كەلامیدا وەڵامی قازی عەبدولجەباری موعتەزیلی ‌و موئەیەد بیللای زەیدی داوەتەوە49. كەرمانی بێجگە لە (راحە العقل) كە چاپكراوە و لەبەر دەستدایە، نزیكەی سی نووسراوی لەپاش بەجێماوە، كە زۆربەیان لە ئەمڕۆدا یان دەستنووسن یان فەوتاون ‌و شوێنەواریان نەماوە50. سەبارەت بە گەورەیی كەرمانی مێژوونووسی ئیسماعیلی ئیدریس عیمادەدین دەڵێت: ئەگەر مەزهەبی ئیسماعیلی تەنها حەمیدەدینی كەرمانی هەبوایە بەس بوو51.

    لەگەڵ ئەوەی ئیسماعیلیەكان لە ئەمڕۆدا ئەو دەسەڵات‌ و قورسیەی پێشوویان نەماوە، بەڵام بە پەرشوبڵاوی لە هەندێك لە ناوچەكانی پاكستان، هیندستان‌، سوریا‌ و ئاسیای ناوەڕاستدا بوونیان هەیە.

 

بەشی یەکەم

 

 بۆ داگرتن کلیک لێرە بکە

سەرچاوە و پەراوێز

 25-   الكرماني، حميدالدين: راحة العقل، تحقيق: تحقيق: مصطفى غالب، دار الأندلس، بيروت، ط1، 1967، ص 130. اليمني، ابن الوليد: تاج العقائد ومعدن الفوائد، تحقيق: عارف تامر، مؤسسة عزالدين، بيروت، ط2، 1982، ص20.
26-   الكرماني:سەرچاوەی پێشوو، ل157.  اليمني، ابن الوليد: سەرچاوەی پێشوو، ل 41. غالب، مصطفى: سەرچاوەی پێشوو، ل 43.
27-   اليمني، ابن الوليد:سەرچاوەی پێشوو، ل48.
28- سەرچاوەی پێشوو،  ل51.
29-   حسين، محمد كامل: سةرضاوةي ثيَشوو، ل166.
30-   الشيرازي، هبة الله: المجالس المؤيدية، تحقيق: محمد عبد الغفار، مكتبة مدبولي، القاهرة، ط1، 1994، ص71.
31-   النيسابوري: إثبات الإمامة، تحقيق: مصطفى غالب، دار الأندلس، بيروت، ط1، 1996، ص 27.  اليمني، ابن الوليد: سەرچاوەی پێشوو، 65.
32-   غالب، مصطفى:سەرچاوەی پێشوو، ل39، 53. حسين، محمد كامل: سەرچاوەی پێشوو، ل153.
33-   اليمني، ابن الوليد:سەرچاوەی پێشوو، ل69.
34-   النعمان، القاضي: المجالس والمسايرات، تحقيق: حبيب الفقي وآخرون، دار النتظر، بيروت، ط1، 1996، ص523.
35-   اليمني، ابن الوليد: سەرچاوەی پێشوو، ل113.  حسين، محمد كامل: سەرچاوەی پێشوو، ل161.
36-   حسين، محمد كامل:سەرچاوەی پێشوو، ل164.
37-   اليمني، ابن الوليد:سەرچاوەی پێشوو، ل143.
38- هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل143.
39- هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل166.
40-  هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل132.
41-   دفتري، فرهاد:سەرچاوەی پێشوو، ل299.
42-   النعمان، القاضي: اختلاف أصول المذاهب، تحقيق: مصطفى غالب، دار الأندلس، بيروت، ط3، 1983،ص36.  اليمني، ابن الوليد:سەرچاوەی پێشوو، ل82.
43-   دفتري، فرهاد:سەرچاوەی پێشوو، ل300.
44-    تامر، عارف:سەرچاوەی پێشوو، 3/48...
45-   المقريزي: المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار، مكتبة الثقافة الدينية، القاهرة، 1/408.
46-    تامر، عارف: سەرچاوەی پێشوو،2/189، 3/107. دفتري، فرهاد: سەرچاوەی پێشوو، ل320.
47-   ووكر، بول: الفكر الإسماعيلي في عصر الإمام الحاكم بأمرالله، ترجمة : سيف الدين القصير، دار المدى، دمشق، ط1، 1980، ص40، 42.  تامر، عارف: سەرچاوەی پێشوو، 3/107.
48-   تامر، عارف: سەرچاوەی پێشوو، 3/108.
49-   ووكر، بول: سەرچاوەی پێشوو، ل63.
50- بۆ زیاتر ئاشنابوون بە بیروبۆچون‌و بەرهەمەكانی كەرمانی  ووكر، بول: الفكر الإسماعيلي في عصر الإمام الحاكم بأمرالله...
51- وەرگیراوە لە: تامر، عارف: سەرچاوەی پێشوو، 3/107.


# شیعە

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure