رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان، مێژوو و ستراتیژی ئایندە

19/05/2018

:: ئیدریس سیوەیلی

 

پێشەكیی

 بە درێژایی چەندین ساڵ، بە شێك لە ئیخوان بە گرنگییەوە باسیان لە بوونی رێكخستنێكی نێودەوڵەتی بەهێزی تایبەت بەو رێكخراوە دەكرد، ئەمەش وەكو دەستكەوتێك لێی دەڕوانرا، بەڵام واقیعی هێزە ئیخوانییەكان لە میسر و وڵاتانی تر، گومانی دەخستە سەر بوونی رێكخستنێكی نێودەوڵەتی تۆكمە، بە تایبەت لەو روانگەوە كە هێزێكی وەكو ئیخوان كە تەمەندرێژترین حیزبی ئیسلامیی سەر گۆڕەپانی سیاسییە، بەڵام لە ئاست گۆڕانكارییەكانی ناوچەكەدا بەراورد بە هێزەكانی تر رۆڵێكی پەراوێزخراوی هەیە، لەو روانگەوە ئەم توێژینەوە هەوڵێكە بۆ خستنەڕووی مێژووی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان و وێستگەكانی پەرەگرتن و لاوازبوونی لە قۆناغە جیاوازەكاندا، تا دەگاتە ئەو دۆخەی لە ئێستادا بەسەر ئەو رێكخستنەدا هاتووە، دواجاریش پێشبینی داهاتووی ئەو رێكخراوە خراوەتەڕوو.

ریشەییی مێژوویی

 دوابەدوای رووخاندنی دەوڵەتی عوسمانی و ئەو دۆخەی بەسەر جیهانی ئیسلامیدا هاتبوو، لە 1928 لە شاری ئیسماعیلیەی میسر لەسەر دەستی حەسەن بەننا و ژمارەیەك هاوكاری رێكخراوی ئیخوان موسلمین دامەزرا[1]. ئەمە بووە سەرەتایەك بۆ كاری ئیخوان كە تا ئێستا لەژێر ئەو ناوە و لە چەندین وڵات درێژەی هەیە، لەگەڵ پەرەسەندنی كاری ئیخوان لە ناوخۆی میسر، ئەو رێكخراوە لە هەوڵدابوو بیری ئیخوان لە دەرەوەی میسر بڵاوبكاتەوە، ئەمەش لەو دیدەوە سەرچاوەی گرتبوو كە حەسەن بەننا هەیبوو بۆ مەسەلە نەتەوەیی و نیشتمانیەكان و پێیوابوو "ئیسلام داننانێت بە سنوورە جوگرافیەكاندا، موسڵمانان هەموو یەك ئوممەتن، نیشتمانی ئیسلام یەك نیشتمانە، هەرچەندە سنوورەكانی لە یەكترەوە دووربێت، ئیخوان موسلیمین ئەو یەكپارچەییە بە پیرۆز دەزانێت و كاردەكات بۆ یەكخستنی موسڵمانان و پتەوكردنی برایەتی ئیسلامیی"[2]، لەسەر ئەم بنەمایە ئیخوان بڕوای بە تێزی خیلافەتی ئیسلامیی هەیە، ئەو دیدەی ئیخوان هەیبوو زیاتر ئومەمی بیری دەكردەوە وەك نیشتمانی، دەرئەنجامی كاریگەری رووخاندنی خیلافەتی عوسمانی بوو[3]، ئیخوان لە پێناو گێڕانەوەی خیلافەت تەقەلای دەدا و لە هەوڵدابوو بیری ئیخوان بگەیەنێتە دەرەوەی میسر لە رێگەی:

1-گەیاندنی هەفتەنامەی ئیخوان بە وڵاتانی تر.
2-پەیوەندیكردن بەو قوتابیانە بیانیانەی لە میسر دەیانخوێند و پەبوەستكردنیان بە رێكخستنەكانی ئیخوانەوە بە تایبەت بە لقی قوتابیانەوە.
3-میوانداریكردنی كەسایەتییەكانی جیهانی ئیسلامیی بۆ میسر و ئاشناكردنیان بە بیری ئیخوان و دروستكردنی پەیوەندی لەگەڵیان.
4-ناردنی نێردراوی ئیخوان بۆ وڵاتان و هەوڵدان بۆ بڵاوكردنەوەی بیری ئیخوان لەو وڵاتانە[4].

یەكەم لقی ئیخوان لە دەرەوەی میسر لە جیبوتی بوو لە 1935، تا ساڵی 1937 ئیخوان توانی 18 لق لە 11 وڵات دامەزرێنێـت، هەرچەندە ئەم لقانە تێیاندابوو زۆر لاواز بوو چالاكییەكی ئەوتۆی نەبوو، یاخود لە یەك كەس پێكهاتبوو[5]. لە ساڵانی دواتریش لە زۆرێك لە وڵاتانی عەرەبی بیری ئیخوان بڵاوبوویەوە و لایەنگر و هەواداری بۆ پەیدابوو. لە چلەكاندا وەرچەرخان لە بڵاوبوونەوەی بیری ئیخوان لە دەرەوە روویدا، بە تایبەت دوای ئەوەی بڕیاردرا بەشی (پەیوەندی بە جیهانی ئیسلامیی)ەوە دروستبكرێت.

 

محەمەد مەحمود سەواف لە بیرەوەریەكانیدا باس لەوە دەكات لە بارەگای گشتیی ئیخوان لە قاهیرە لەگەڵ چەند ئەندامێكی ئیخوانی میسری و وڵاتانی تر بەشی (پەیوەندی بە جیهانی ئیسلامیی)یان دروستكردوە، چالاكانە هەڵدەسوڕان و هەر كەسێك لە دەرەوەی میسر سەردانی قاهیرەی بكردایە، هەوڵیاندەدا پەیوەندی لەگەڵ بكەن و میوانداری بكەن بۆ بارەگای ئیخوان[6]. بەشی پەیوەندی بە جیهانی ئیسلامییەوە وەكو وەزارەتی دەرەوە وابوو بۆ ئیخوان، لەو رێگەیەوە توانیبویان پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لەگەڵ چەندین كەسایەتی و بزووتنەوە رزگاریخوازەكانی جیهانی ئیسلامیی دروستبكەن[7]. (عەبدولحەفیز سالم ئەلسەیفی) بەرپرسی ئەو بەشە بوو، لەناو بەشەكەدا سێ لیژنە دروستكرا، ئەوانیش: لیژنەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە وڵاتە عەرەبیەكان و گەلانی ئیسلامیی لە ئەفریقا دەگرتەوە. لیژنەی رۆژهەڵاتی دوور كە وڵاتانی رۆژهەڵات و ناوەڕاستی ئاسیای دەگرتەوە. لیژنەی ئیسلام لە ئەوروپا. بەشەكە لە پێناو چەند ئامانجێكدا كاری دەكرد، ئەوانیش:

1-پێكەوەبەستنەوەی وڵاتانی ئیسلامیی بەیەكەوە، لە رێگەی دانانی مەنهەجی رۆشنبیری هاوبەش، یەكخستنی یاساكان، لابردنی بەربەستە گومرگیەكان و ئاسانی هاتوچۆكردن و نیشتەجێبوون لە نێوانیان، ئاڵوگۆری نێردراوی هونەری، سەربازی و بەهێزكردنی پەیوەندی برایەتی لە نێوان گەلاندا.
2-رزگاركردنی وڵاتانی ئیسلامیی لە نیری ئیستعمار و پاشان دامەزراندنی دەیوڵەتی ئیسلامیی تێیدا.
3-دروستكردنی لقی ئیخوان لە وڵاتانی ئیسلامیی[8].

دوای تێكچوونی نێوانی ئیخوان و جەمال عەبدولناسر و ئەو رووداوانەی بەسەر ئیخوان هات لە (1954)، ژمارەیەك سەركردەی ئیخوان بەرەو دەرەوە هەڵاتن, لەناویاندا سەعید رەمەزان زاوای حەسەن بەننا, ئەو ساڵی (1958) لە سویسرا جێگیر بوو، لەگەڵ ژمارەیەك هاوكاری گۆڤارێكیان بە ناوی (ئەلموسلمون) دەركرد و ساڵی (1961) ناوەندێكی ئیسلامیی لە جنێف دامەزراند، بەمەش توانی تۆڕێكی پەیوەندی بەهێز بۆ كادیرانی ئیخوان دروستبكات و ببێتە بەرپرسی ئیخوان لە هەندەران[9]، سەعید رەمەزان لە ئەوروپا بووە جەمسەری كۆكردنەوەی ئیخوان، ناوەندەكانی بوونە پەناگەیەكی باش بۆ پەنادانی ئەو ئەندامانەی ئیخوان كە لە وڵاتەكانی خۆیانەوە لە ترسی راوەدونانی دەسەڵاتدارەكان هەڵدەهاتن[10].

هەوڵەكانی سەعید رەمەزان بوونە بناغەیەكی پتەو بۆ كاری لەوەودوای ئیخوان، توانیبوی ژمارەیەك كەسایەتی لەخۆی كۆبكاتەوە، هەر لەو چوارچێوەشدا لە ئەڵمانیا مزگەوتیان كردەوە، لە (1963) لە فەڕەنسا (كۆمەڵەی قوتابیانی موسڵمان)یان دامەزراند، كە چەندین كەسایەتی لەناودابوون دواتر بوونە سەركردەی دیار لەوانە: حەسەن تورابی، حەسەن بەنوسەدر، راشد غەنوشی، فەیسەل مەولەوی، عیسام عەتار، بۆیە لە قۆناغەكانی دواتر  لە (1989) (یەكێتی رێكخراوە ئیسلامییەكان لە ئەوروپا) دامەزرا كە زیاتر لە (500) رێكخراوی جۆراوجۆری سەر بە ئیخوانی لەخۆ دەگرت[11].

مستەفا مەشهور، باوكی رۆحی رێكخستنی نێودەوڵەتی

  هەرچەندە لە سەردەمێكی زوودا بیری ئیخوان گەیشتە وڵاتانی تر، بەڵام كۆچی بەلێشاوی ئەندامانی ئیخوانی میسر لە دەیەی شەشەم و حەوتەمی سەدەی رابردوو بۆ دەرەوە، بە تایبەت بۆ ئەوروپا رۆڵی بینی لە پەرەگرتنی كاری ئیخوان لە ئەوروپا، كە دواتر لە بۆتەی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان كۆبوونەوە كە مستەفا مەشهور سەرپەرشتی دەكردن[12]، مستەفا مەشهور دوای ئازادكردنی لە بەندیخانە لە (1973) لەگەڵ ژمارەیەك هاوكاری كەوتە جموجۆڵ بۆ هۆنینەوەی رێكخستنەكانی ئیخوان لە دەرەوەی میسر، لە (1981) هەوڵەكانی چڕتر كردەوە و توانی لە (1982) بیرۆكەكەی بە كردەیی بكات و رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان لەدایكبوو، لە (29/7/1982) پەیڕەوی گشتیی ئیخوان موسلیمین دانرا، مەشهور كە بە باوكی رۆحی ئەو رێكخستنە دادەنرێـت، چاوی لەوە بوو نەك هەر پارتە ئیخوانەكان، بەڵكو ئەو پارتانەش كە لە رووی بیر و مەنهەجی پەروەردەیی لە ئیخوان نزیكن لە بۆتەی ئەو رێكخستنەدا كۆبكاتەوە[13]، مەشهور بە كردەیی كەسی یەكەمی ئەو رێكخستنە بوو، هەموو دەسەڵاتەكانی رابەری گشتیی پیادەدەكرد، تا ساڵی (1986) و گەڕانەوەی بۆ میسر توانیبووی رێكخستنی نێودەوڵەتی بەشێوەیەكی تۆكمە دروست بكات[14]. توێژەران پێیانوایە ئیخوان لە دروستكردنی رێكخستنی نێودەوڵەتی دوو ئامانجی هەبوو، ئەوانیش:

1-بوژاندنەوەی كاری ئیخوان لە ناوخۆی میسر لە رێگەی پشتیوانی ماددی و مەعنەوی دەرەوە.
2-بوژاندنەوەی كاری ئیخوان لە دەرەوە، و گێڕانەوەی سەرداریەتی ئیخوانی میسر بەهۆی پەیڕەوەكەوە كە چەندین ساڵ بوو بەهۆی ئەو ناڕەحەتیانەی تووشی ئیخوان هاتبوو نەدەپرژانە سەر كاری دەرەوە[15].

پەیڕەوی ناوخۆی رێكخستنی نێودەوڵەتی

  لە (29/7/1982) پەیڕەوی گشتیی ئیخوان موسلیمین دانرا، بەپێی ئەو پەیڕەوە كە لە (47) ماددە پێكهاتووە، ماددەی یەكەم پێناسە و بارەگای كۆمەڵەكەیە،  (2) ماددەی تایبەتە بە ئامانج و ئامرازی كار، (4) ماددە تەرخانكراوە بۆ مەرجەكانی ئەندامێتی، ماددەیەك بۆ دەزگا كارگێریەكان، (9) ماددە تایبەت بە رابەری گشتیی (مەرج، ئەرك، ماف و دەسەڵاتەكانی)، (12) ماددە تایبەت بە نووسینگەی ئیرشادی گشتیی (مەرج، ئەرك و دەسەڵاتەكان)، (13) ماددە تایبەت بە ئەنجومەنی شورای گشتیی (مەرج، ئەرك و دەسەڵاتەكان)، (5) ماددە تایبەت بە رێكخستنی پەیوەندی نێوان سەركردایەتی گشتیی و سەركردەی هەرێمەكان[16].

بە سەرنجدان لە ناوەرۆكی ماددەكانی پەیڕەوەكە، نووسینگەی ئیرشادی گشتیی كە دەسەڵاتی جێبەجێكردنە، لە (13) ئەندام پێكدێت، (8) ئەندامی لە لایەن ئەنجومەنی شوراوە لە ناو خۆیاندا هەڵیدەبژێرن و دەبێت خەڵكی هەمان وڵاتی رابەری گشتیی بن، (5) ئەندامەكەی تریش هەر ئەنجومەنی شورا لەناوخۆیاندا هەڵیدەبژێرن و رەچاوی نوێنەرایەتی هەرێمەكان (وڵاتان) دەكرێت. بە سەرنجدان لەو پێكهاتەیە بە شێوەیەكی گشتیی میسرییەكان كە هەمیشە رابەری گشتیی لەوان بووە زۆربەی پێكهاتەی نووسینگەی ئیرشادیان مسۆگەر كردووە، ماددەی یەكەمی پەیڕەوەكەش جۆرێكە لە پشتیوانی میسرییەكان كە تێیدا هاتووە بارەگای سەرەكی ئیخوان لە قاهیرە دەبێت و لەكاتی پێویست لەسەر بڕیاری ئەنجومەنی شورا دەتوانرێت بگوێزرێتەوە بۆ جێگەیەكی تر. هەر بەپێی پەیڕەوەكە ئەنجومەنی شورا لە (30) ئەندام پێكدێت كە نوێنەرایەتی وڵاتەكانی خۆیان دەكەن و لە لایەن ئەنجومەنی شورای ئیخوانی وڵاتەكانی خۆیانەوە هەڵبژێردراون، رابەری گشتیش مافی ئەوەی هەیە سێ ئەندام بۆ ئەنجومەنەكە زیاد بكات كە لە كەسانی شارەزا و پسپۆڕ پێكدێن. سەبارەت بە پەیوەندی سەركردایەتی گشتیی و رێكخستنی هەرێمەكان ئەوا بۆ سێ ئاست دابەشكراوە:

1-ئەو بابەتانەی كە لەسەر سەركردەی هەرێمەكان پێویستە پابەندبن بە بڕیاری رابەری گشتیی و نووسینگەی ئیرشادی گشتیی و ئەنجومەنی شوراوە، لەوانە: پابەندبوون بە بنەماكانی پەیڕەو كە دادەنرێت بۆ هەرێمەكان، پابەندبوون بە دیدی ئیخوان بۆ ئیسلام و بیست بنەماكە و مەنهەجی پەروەردەیی كە شورای گشتی دایدەنێت، پابەندبوون بە سیاسەت و هەڵوێستی ئیخوان بەرامبەر بابەتە گشتییەكان و وەرگرتنی رەزامەندی لە هەر بڕیارێكی سیاسیی بەر لە دەركردنی.

2-ئەو بابەتانەی كە پێویستە لەسەر سەركردەی هەرێمەكان راوێژ بكەن لەگەڵ رابەری گشتیی و نووسینگەی ئیرشادی گشتیی بەر لە بڕیاردان، ئەو بابەتانە دەگرێتەوە كە كاریگەری هەیەلەسەر كاری ئیخوان لە هەرێمێكی تر.
3-ئەو كاروبارانەی سەركردایەتی هەرێمەكان تێیدا ئازادن لە ئەنجامدانی و لە راپۆرتی ساڵانەدا رابەری گشتیی ئاگادار دەكەنەوە، ئەوانیش: پلان و چالاكیی ئیخوان لەو هەرێمەدا، هەڵوێستە سیاسییە ناوخۆییەكان و ئەو رێوشوێنانەی دەیگرنەبەر بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكان.

لێكترازانی براكان

  داگیركردنی كوەیت لە لایەن عێراقەوە و هەڵوێست لە هاتنی ئەمریكا بۆ رزگاركردنی كوەیت، راجیایی خستەناو سەركردەكانی ئیخوان و لەمەشدا ئیخوانەكانی كوەیت وەكو یەكەم رێكخستن لە رێكخستنی نێودەوڵەتی هاتنەدەر[17]، لە (ئەیلولی 1991) نوێنەری (13) رێكخستنی ئیخوانی لە ئەستەنبول كۆبوونەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر كاری رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان لە رابردوودا، ئەوان جەختیات كردەوە لەسەر:

1-رزگاركردنی وڵاتانی ئیسلامیی لە دەستی ئیستعمار.
2-دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی لە وڵاتانی ئیسلامی.
3-گێڕانەوەی خیلافەتی ئیسلامی.
4-بەردەوامبوون لە رۆڵگێڕانی سەرداریەتی جیهان.

دواجاریش راپۆرنێكیان ئامادەكرد كە هەڵسەنگاندن و پێداچوونەوەی كاری رابردووی لەخۆدەگرت[18].
بە درێژایی تەمەنی خۆی، رێكخستنی نێودەوڵەتی توشی هەڵوێستی دژیەك و لێكترازان بووە، بە تایبەت دوای جەنگی دووەمی كەنداو، لە ناوەڕاستی دەیەی نۆیەمی سەدەی رابردوو كاتێك ئیخوانەكانی جەزائیر (مەحغوز نەناح)یان كاندید كرد بۆ هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی، ئیخوانی نێودەوڵەتی دژی ئەم بڕیارە وەستانەوە، كاتێكیش دوای رووخاندنی حكومەتی بەعس ئیخوانەكانی عێراق بەشدارییان كرد لە ئەنجومەنی حوكم كە لەژێر سایەتی داگیركاری سەربازی ئەمریكا پێكهات، ئیخوانەكانی ئەردەن (بەرەی كاری ئیسلامیی) لە بەیاننامەیەكدا سەركۆنەی ئەو كارەیان كرد و بە خیانەت و كوفریان ناوزەد كرد، هەروەك سەبارەت بە هاوپەیمانی ئیخوانەكانی سوریا لەگەڵ عەبدولحەلیم خەدام بۆ رووخاندنی رژێمی سوریا بە سەرپەرشتی ئەمریكا، محەمەد مەهدی عاكف رابەری گشتیی ئیخوان بێدەنگی هەڵبژارد، بە بڕوای عاكف، ئەو هەلومەرجەی دوای شەڕی سارد هاتە ئاراوە كە خۆی لە تاكجەمسەری ئەمریكادا بینیەوە، هەروەها رووداوی یانزەی سێپتەمبەر و لێكەوتەكانی كاریگەری نەرێنی كردە سەر رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان، رەنگە هەر ئەمەش هەندێك سەركردەی ئیخوانی هێنابێتە سەر ئەو بڕوایەی كە رێكخستنی نێودەوڵەتی جگە لە یۆتۆپیایەك بۆ ئیخوان هیچی تر نییە و زیانی زۆرتر بووە لە قازانجی، بۆیە باشترە لە جیاتی ئەوە بیكەنە بڵندگۆیەك بۆ هەموو پارتە ئیخوانیەكانی جیهان هاوشێوەی كۆڕبەندی پارتە سۆشیالیستیەكانی جیهان[19].

لە (1996) كاتێك محەمەد حامد ئەبونەسر كۆچی دوایی كرد،  لەسەر چۆنێتی دیاریكردنی رابەری نوێ ئیخوانەكانی دەرەوە نیگەران بوون، ئەوان پێیان وابوو ئەوە پێشێلكردنی ئەو پەیڕەوەیە كە لە (1982) دانراوە، چونكە بە پێی پەیڕەو لە ناو سیانزە ئەندامی نووسینگەی ئیرشاد كە لە لایەن رێكخستنی نێودەوڵەتیەوە هەڵبژێردراون، رابەری گشتیی هەڵدەبژێردرێت، بەڵام رێكخستنی میسر بێ گەڕانەوە بۆ هیچ سەركردەیەكی دەرەوە خۆیان رابەری نوێیان دەستنیشان كرد. هەرچەندە لەو كاتەدا بەهۆی دۆخی تایبەتی ئیخوانەكانی میسر كە ژمارەیەكی زۆری سەركردەیان رووبەڕووی دادگای سەربازی كرابوونەوە، ئیخوانەكانی دەرەوە هەڵوێستەكەیان شاردەوە، ئەو نیگەرانییانەی سەركردەكانی دەرەوە لە كاتێكدا بوو كە لە دەیەی نۆیەمی سەدەی رابردوو لە ناوخۆی میسر ئیخوان تووشی لاوازی بوو كاتێك حكومەتی میسر كەوتە تەنگپێهەڵچنینی ئەو رێكخراوە، بەڵام لەسەر ئاستی دەرەوە لە چەند وڵاتی تر كەسایەتیەكانی ئیخوان ئەستێرەیان لە گەشانەوەدابوو، خۆیان بە شایستەی ئەوە دەزانی رابەرایەتی گشتیی ئیخوان بكەن، نەك كەسایەتییەك لە ناوخۆی میسر ناتوانێت سنوری وڵاتەكەی تێپەرێنێـت، لەژێر فشاری هەڵوێستی ئیخوانەكانی دەرەوە، ئیخوانی میسر ناچاربوون وەك دڵنەواییەكی ئەوان (حەسەن هوەیدی) بە رەچەڵەك سوری نیشتەجێی ئوردن بكەنە جێگری رابەری گشتیی، هەروەك لە دوای كۆچی دوایی مستەفا مەشهور، دوو هەفتە دیاریكردنی رابەری گشتیان دواخست تا رای ئیخوانەكانی دەرەوە وەرگرن، لە (2001) ئیخوانەكانی دەرەوە لە هەوڵی ئەوەدابوون (فەیسەل مەولەوی) بە رەگەز لوبنانی بكەنە رابەری گشتیی ئیخوان، بەوپێیەی ناوبراو كەسایەتییەكی ئیسلامییی ناسراوە لە سەر ئاستی جیهان، بە تایبەتیش ئەوروپا و هەموو مەرجەكانی بوونە رابەری گشتیی تێدابوو، بەڵام رووداوەكانی یانزەی سێپتەمبەر ئەو بیركەی لەگۆڕنا[20].

هەرچەندە تا  مەشهور لە ژیاندا مابوو هێشتا رێكخستنی نێودەوڵەتی گیانێكی تیامابوو، بەڵام بە مردنی ناوبراو لە (17 تشرینی یەكەمی 2002) و سەردەمی رابەرایەتی (مەئمون هوزەیبی) رێكخستنی نێودەوڵەتی بە تەواوی لاواز بوو، ئەمەش دەرئەنجامی هۆكارگەلێك بوو كە پەیوەست بوون بە دیدی تایبەتی هوزەیبی بۆ ئەو رێكخستنە و هەلومەرجی هەرێمی و نێودەوڵەتی، هوزەیبی لەو كاتەوە كە جێگری رابەری گشتیی بوو، پەیوەندیەكی باشی نەبوو لەگەڵ سەركردەی رێكخستنەكانی ئیخوان لە وڵاتانی تر، ئەو لەسەر چۆنێتی بەڕێوەبردنی كاری ئیخوان لەگەڵ ئەوان ناكۆك بوو، دەیویست رۆڵێكی پەراوێزخراو بداتە ئەو سەركردانەی دەرەوەی میسر، ئەو كاتێك بووە وتەبێژی ئیخوان دەیویست ئەو مافە لە ئیخوانەكانی دەرەوە (نووسینگەی لەندەن) وەرگرێتەوە كە وتەبێژیان هەبێت، هەر ئەمەش وای كرد لە (كەمال هەلباوی) نیشتەجێی لەندەن واز لە ئیخوان بێنێت لە بەرامبەر پەراوێزخستنی لە لایەن مەئمون هوزەیبیەوە. ئەوانەی توێژینەوەیان لە هەڵوێست و دیدی مەئمون هوزەیبی كردووە، ئەوەیان خستوەتەڕوو كە ناوبراو بڕوای بە تێزی خیلافەتی ئیسلامیی لاواز بووە، ئەو دەیویست ئیخوان لە چوارچێوەی یاسا و لەناو میسر پشتیوانی دەوڵەتی نیشتمانیی بكات، ئەمەش لەگەڵ خواستی رێكخستنی نێودەوڵەتی ناكۆك بوو كە لەسەر بنەمای تێزی جیهانیبوونی پڕۆژەی ئیخوان و خیلافەتی ئیسلامیی دروستبووە. هوزەیبی لە (1987) بووە ئەندامی پەرلەمان و وتەبێژی كوتلەی ئیسلامیی، ئەو جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە وەكو یاریزانێكی سیاسیی لە گۆڕەپانی میسر خۆی بنوێنێت و دەیویست ئیخوانیش بەو ئاراستەدا بەرێت كە لە چوارچێوەی پارتی سیاسیدا چالاكیی هەبێت، تەنانەت وتارەكانی ناوبراو لە سەردەمی رابەرایەتیشیدا زۆرتر بەلای بابەتە سیاسییەكاندا دەشكایەوە وەك بابەتی ئایینی، بە گشتیی ئەو وەكو سیاسییەك دەردەكەوت نەك وەكو رابەرێكی ئایینی[21].

بە هاتنی (محەمەد مەهدی عاكف) لە (2004) دیدەكە گۆڕا، عاكف بە پێچەوانەی هوزەیبی بڕوای پتەوی بە تێزی خیلافەتی ئیسلامیی هەبوو، ئەمەش ئەو ئاراستەیەبوو كە رێكخستنی نێودەوڵەتی بەهێز دەكرد، بۆیە ناوبراو لە هەوڵی ئەوەدابوو ئەو رێكخستنە چالاكبكاتەوە، ناوبراو لە (1981) میسری جێهێشتبوو لە ئەڵمانیا بەشدار و سەرپەرشتی دامەزراندنی ناوەندی ئیسلامییی بوو، كە بە هاوكاری مستەفا مەشهور رۆڵی بەرچاویان هەبوو لە پێكهێنانی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان، هاوكات سەرپەرشتی دۆسیەكانی ئیخوانی دەكرد لە دەرەوە بە تایبەت دۆسیەی جیهادی ئەفغان، ئەمەش وای كرد پەیوەندییەكی توندوتۆڵی هەبێت لەگەڵ سەركردەكانی ئیخوان لە دەرەوە،، بەڵام پرۆژەی چاكسازی ئیخوان لە (2004) و دواتریش لە بەرنامەی سیاسیی هەڵبژاردنەكان، ئیخوان دەستبەرداری تێزی خیلافەت بوو، دەیانویست وەكو پارتێكی نیشتمانی لە ناوخۆی میسر چالاكیی بكەن، ئەمەش لەگەڵ دۆخی ناوخۆی میسر و هەرێمایەتی و جیهانی بە مانای پەراوێزخستنی رێكخستنی نێودەوڵەتی و لاوازكردنی بوو، سەركردەكانی ئیخوان لە ناوخۆی میسر پێیانوابوو رێكخستنی نێودەوڵەتی بوەتە بار بەسەر شانیانەوە لە رووی سیاسیی و ئەمنیەوە، بە تایبەتیش دوای كەمبوونەوەی هاوكاری دارایی ئیخوانەكانی كەنداو كە سەرچاوەیەكی دارایی بەهێزی ئیخوان بوو، [22].

رێكخستنی نێودەوڵەتی، سەراب یان واقیع؟

  بە وتەی (رەفیق حەبیب) رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان هەماهەنگییە نەك پەیكەرێكی رێكخستن، ئەو پێكهاتەیە وەكو ناوەندێكە بۆ خستنەڕووی دیدی ئیخوان لەسەر پێشهاتە نوێیەكان، هاوكات ئەو چوارچێوەیە دیاریدەكات كە كاری ئیخوانی تێدا دەكرێت و بەمەش ئەو رێكخراوانە دیاریدەكات كە پەیوەستن بە بیر و مەنهەجی ئیخوان لە سەرانسەری جیهان و دەكرێت وەكو رێكخراوی سەر بە قوتابخانەی ئیخوان ئەژمار بكرێن، بەوپێیەش ئیخوان هەڵگری پەیامێكی جیهانییە، كاردەكات بۆ بڵاوكردنەوەی ئەو پەیامە لە جیهان، هەروەك رێكخستنی نێودەوڵەتی هەڵدەستێت بە كارئاسانی و دروستكردنی پەیوەندی لە نێوان سەركردەكانی ئیخوان لە وڵاتانی جیا بە مەبەستی راگۆڕینەوە و سودوەرگرتن لە ئەزمونی یەكتر، رێكخستنی نێودەوڵەتی كاردەكات بۆ پارێزگاری لە بنەماكانی كاری ئیخوان و یەكڕیزی فكری و بڵاوكردنەوەی بانگەواز لەسەر ئاستی جیهان، بۆیە هیچ چالاكییەكی سیاسیی نییە، چونكە بڕوای وایە بانگەواز دەبێت جیهانی بێت و كاری سیاسیش بە پێی وڵاتەكان تایبەتمەندی خۆی هەیە[23]. هەروەك (یوسف نەدا) ئەوە رەتدەكاتەوە كە شتێك هەبێت بە ناوی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان[24].

(كەمال هەلباوی) سەركردەی ئیخوان لە بەریتانیا ئەوە رەتدەكاتەوە كە رێكخستنی نێودەوڵەتی لەژێر فەرمان و گوێڕایەڵی رابەری گشتیی بێـت، بەڵكو دەڵێت ئەوەی هەیە هەماهەنگی هاوكاری و سودوەرگرتنە لە ئەزمونی یەكتر و یەكخستنی هەڵوێستە بەرامبەر رووداوەكان[25]. (محەمەد حەبیب) باس لەوە دەكات كە رێكخستنی نێودەوڵەتی شتێكی شكلیە زیاتر وەك لەوەی واقیع بێت، رێكخستنێك نییە كە رێنمایی و فەرمان دەربكات بۆ رێكخستنە خۆجێیەكانی وڵاتان، رێكخستنەكەش لە لایەن دوو دەزگای ئەنجومەنی شورا و نووسینگەی ئیرشادەوە بەڕێوەدەبرێت[26].

توێژەران پێیانوایە پەیوەندی نووسینگەی ئیرشاد بە لقەكانی ئیخوانەوە پێدانی رێنماییە نەك پابەندبوون، لەسەر ئاستی جیهان نەتوانراوە ئەو بەشەی پەیڕەو وەكو خۆی جێبەجێبكرێت و كەسێك سەرپەرشتی ئەو رێكخستنە بكات و كۆبوونەوەكانی نووسینگەی ئیرشاد و شورا بەوشێوەی لە پەیڕەودا هاتووە بخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە و چاودێری جێبەجێكردنی بڕیارەكان بكرێت، (یوسف قەرزاوی) گەورەسەركردەی ئیخوان، جەخت لەوە دەكاتەوە كە زۆرجار وەرزی حەج بوەتە دەرفەتێك بۆ كۆبوونەوەی سەركردەكانی ئیخوان[27].

كۆبوونەوەكانی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان زۆرتر لە وەرزی حەج لە سعودیە بە نهێنی بەڕێوەدەچوون، هەندێكجاریش لە لەندەن كە (ئیبراهیم مونیر) ئەمینداری رێكخستنی نێودەوڵەتیی رێكیدەخستن و ئەو وەكو رێكخەری پەیوەندییەكانی نێوان سەركردەكانی ئیخوانە لە وڵاتە جیاوازەكان[28]. (ئیبراهیم مونیر) جێگری رابەری گشتیی ئیخوان و ئەمینداری رێكخستنی نێودەولەتی ئەو رێكخراوە،یە لە لەندەن نیشتەجێە، نووسینگەی لەندەن بەوە ناسراوە كە بارەگای سەرەكی شورای گشتیی و نووسینگەی بەڕێوەبردنی رێكخستنی نێودەوڵەتییە[29]. ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی كە رێكخستنی نێودەوڵەتی هێندەی پێكهاتەیەكی فیكری بووە ئەوەندە ئۆرگانی نەبووە[30]. بە هۆی هەلومەرجی هەرێمیی و نێودەوڵەتیشەوە نەتوانراوە ئەوەی لە پەیڕەودا هاتووە بە كردەیی بكرێت، خودی سەركردەكانی ئیخوانیش خۆیان رۆڵیان هەبووە لەمەدا، بە نموونە لە یەكەم تاقیكردنەوەی هەڵبژاردنی رابەری گشتیی لە (1986) دوای كۆچی دوایی (عومەر تەلمسانی) كە (محەممەد حامد ئەبونەسر) كرایە رابەر بێ ئەوەی پەیڕەوی لەو ماددانە بكرێت كە لە پەیڕەوی (1982) هاتووە، هەمان شت لە (1996) دووبارەبوویەوە كاتێك مستەفا مەشهور بووە رابەری گشتیی، هەرچەندە مەشهور خۆی باوكی رۆحی ئەو رێكخستنە نێودەوڵەتییەیە[31]،

ئیخوان لە نێوان ململانێ هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان

  لە حەفتاكانی سەدەی رابردوو ئیخوان و سعودیە جۆرێك لە نزیكی لە نێونیاندا هەبوو، هەرچەندە بەرپابوونی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران (1979) و هەڵوێستی ئیخوان لەو شۆڕشە و هەوڵدانیان بۆ نزیكبوونەوە لە ئێران، تا رادەیەك پەیوەندی ئیخوان و سعودیەی دڕدۆنگ كرد، بەڵام شەڕی ئەفغان یاریمەتیدەرێكی باش بوو بۆ پارێزگاریكردن لە پەیوەندی ئیخوان بە سعودیەوە، تا داگیركردنی كوەیت لە لایەن عێراقەوە و هاتنی هێزەكانی ئەمریكا بۆ سعودیە كە ئیخوان لەوبارەوە هەڵوێستی جیایان هەبوو، هەندێكیان دژ و هەندێك پشتیوانی بوون، ئیخوانەكانی كوەیت دژ بە عێراق و داگیركردنی وڵاتەكەیان پشتیوانی هاتنی هێزەكانی ئەمریكا بوون، لە كاتێكدا ئیخوانی سوریا بوونە پاڵپشتی حكومەتی بەعسی عێراق دژی حكومەتی بەعسی سوریا، گۆڕانی دۆخ لە دەیەی نۆیەمی سەدەی رابردوو و بەرژەوەندییە سیاسییەكان ئیخوان و قەتەری لێكنزیككردنەوە، لەو دەمەوە قەتەر بووە پەناگەیەكی باش بۆ سەركردەكانی ئیخوان، لە بەرامبەریشدا دەوڵەتی قەتەر بەهۆی ناوەندەكانی توێژینەوە و كەناڵی جەزیرەوە سوودی لە ئیخوان وەردەگرت لە چوارچێوەی هاوپەیمانێتیەكانیدا، بە تایبەت كەسایەتییەكی وەكو (یوسف قەرزاوی) كە سەرمایەیەكی رەمزی بوو رەگەزنامەی قەتەری پێدرا و لەگەڵ چەندین سەركردەی تر لەو وڵاتە نیشتەجێبوون[32].

دوای رووداوەكانی یانزەی سێپتەمبەر، قەتەر رۆڵی نێوەندگیری گێڕا لە یەكنزیكردنەوەی ئیخوان و ئەمریكا، ئەمەش لە سایەی ئەو بڕوایەدا كە پاڵپشتیكردنی ئیسلامیی میانەڕەو رۆڵدەبینێت لە لاوازكردنی ئیسلامیی پەڕگیر و رێكخراوی قاعیدە، بۆیە لەژێر سەرپەرشتی میری قەتەر، كۆڕبەندی لێكتێگەیشتنی نێوان ئیسلامی میانەڕەو بە سەرۆكایەتی (یوسف قەرزاوی) و راستڕەوەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتی (مارتین ئیندیك) جێگری سەرۆكی دەزگای (برۆگینگز) بەرێوەچوو، هەر لەوێشەوە كۆڕبەندی جیهانیی ئیسلامیی ئەمریكی دامەزرا، دوای داگیركردنی عێراقیش لە لایەن ئەمریكاوە، ستراتیژی ئەمریكا لەوەدا خۆی دەبینیەوە كە جۆرێك لە پەیوەندی لەگەڵ هەندێك لەو كەسایەتییە ئیسلامییە میانەڕەوانەدا دروستبكرێت كە دژی توندوتیژین، سەركردەكانی ئیخوانیش پێشوازیان لەو ستراتیژە كرد. بەڵام دوای بەهاری عەرەبی و سەركەوتنی ئیسلامییەكان لە میسر، تونس و مەغریب جارێكی تر ئەمریكا لە خەمی ئەوەدابوو بەرژەوەندیەكانی نەكەوێتە مەترسییەوە، زۆری نەبرد لە (30 حزەیرانی 2013) دوای ساڵێك لە فەرمانڕەوایەتی محەمەد مورسی سەرۆكی میسر كە یەكەمجار بوو لە مێژووی ئەو وڵاتەدا ئیخوان بگاتە ئەو پۆستە لەسەركار دورخرایەوە، ئەمریكا بە دوودڵیەوە لەم رووداوەی دەڕوانی كە ئیماراتی عەرەبی و سعودیە پاڵپشتیان دەكرد، لە بەرامبەریشدا قەتەر پشتیوانی لە ئیخوان دەكرد، ئەمریكا نەیدەویست بەرژەوەندییەكانی لە میسر بكەوێتە مەترسییەوە، بۆیە تاكە هەنگاوێك كە نای لەو قۆناغەدا هەڵپەساردنی بەشێك لەو هاوكاریانە بوو كە دەیدایە میسر، یەكێكیش لەو تۆمەتانەی دەدرایە پاڵ موحەمەد مورسی ئەوەبوو كە بەرژەوەندی ئیخوانی داوە بەسەر بەرژەوەندی میسر بە تایبەت لەوەی پەیوەندی بە بزووتنەوەی حەماس و فەلەستینەوە هەبووە[33].

قۆناغێكی نوێی كار
هەرچەندە هەندێك لە توێژەران پێیان وایە بوونی رێكخستنی نێودەوڵەتی بۆ دەستەبەركردنی پێداویستییە لۆجیستیەكانی ئیخوان یارمەتیدەرێكی باشی ئەو رێكخراوەیە، بەڵام زەحمەتە بتوانرێت لە نێو ئەو هەموو هاوكێشە ئاڵۆزە هەرێمی و نێودەوڵەتیانەدا پارێزگاری لە یەكڕایی و یەك هەڵوێستی ئیخوان بكرێت، بە تایبەت كە لێكترازان لە ریزەكانی ئەو رێكخراوە لە سودان، عێراق، ئوردن، سوریا و وڵاتانی تری كەنداو روویداوە، بە تایبەت ئەو لێكترازانانە لە دوای داگیركردنی كوەیت لە لایەن عێراق و هاتنی هێزەكانی ئەمریكا بۆ كەنداو قوڵبوویەوە[34].

گۆڕانێكی ریشەیی لە بیری ئیخوان سەبارەت بە سیستمی حوكمڕانی دروستبووە، ئەو پێشتر بڕوای بە دەوڵەتی خیلاقەت بوو ئێستا بڕوای بە دەوڵەتی مۆدرێن و نیشتمانی هەیە[35]، لەو پڕۆژە چاكسازیەی لە (2004) ئیخوان خستیە روو لە میسر، هەروەها لە بەرنامەی سیاسیی هەڵبژاردنەكانی (2005) بە تەواوی دەستبەرداری تێزی (خیلافەتی ئیسلامیی) بووە و بەهیچ جۆرێك تەنانەت باس لە دەوڵەتی ئیسلامیش ناكات، ئەوەی حەسەن بەنا وەكو هەنگاوی كار لە سەرەتای دامەزراندنی ئیخوان داینابوو كە خۆیدەبینیەوە لە: دروستكردنی تاكی موسڵمان، خێزانی موسڵمان، كۆمەڵگەی ئیسلامیی، حكومەتی ئیسلامیی، دەوڵەتی ئیسلامیی، خیلافەتی ئیسلامیی، سەرداریەتی جیهان، لە بەرنامەی سیاسیی ئیخوان هەردوو هەنگاوی حكومەتی ئیسلامیی و خیلافەتی ئیسلامیی بە تەواوی سڕاوەتەوە[36]،

دوای لەسەركارلابردنی مورسی، رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان زنجیرەیەك كۆبوونەوەیان لە توركیا، پاكستان و قەتەر بەست تا دەرەچەیەك بۆ ئەو دۆخە بدۆزنەوە كە لە میسر هاتوەتەپێش، هاوكات هەوڵیاندا لە رێگەی راگەیاندنەكانی رۆژئاواوە فشار لەسەر ناوەندەكانی بڕیار دروست بكەن تا مامەڵە لەگەڵ رێبەرانی كودەتا لە میسر نەكەن، بەوپێیەی كودەتایە بەسەر دیموكراسی و شەرعییەتدا[37].

كەوتنی دەسەڵاتی ئیخوان لە میسر (2013) جۆرێك لە بێهیوای لای ئیسلامییەكانی جیهان دروستكرد، چونكە میسر لانكەی لەدایكبوونی رەوتی ئیسلامیی بوو دوای رووخاندنی خیلافەتی عوسمانی[38]، سەركردەكانی ئیخوانی میسر گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان سودێكی ئەوتۆی نییە بۆیان، بۆیە لە (2014) لە نامەیەكدا بۆ سەركردەكانی ئیخوان لە دەرەوە نووسیویانە "برایانتان لە ناوخۆ –میسر- لەو بڕوایەدان كە ئێمە باجی بوونی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان دەدەین، بەڵام نەمانبینی خۆپیشاندانێك دژی فەرمانی لە سێدارەدانی رابەری گشتیی ئیخوان رێك بخەن، نەمانبینی هیچ كاریگەریەكیان هەبێت، ئایا ئەمە بەڵگەی ئەوە نییە كە ئەو رێكخستنە هیچ ڕۆلێكی نییە بە رامبەر ئەو هەموو دەستدرێژیەی كرایە سەر برایان لە ناوخۆ و دەیانیان لێگیرا، ئەمەش وامان لێدەكات كە داوا لە برایانی مەكتەبی ئیرشاد لە دەرەوە بكەین كە بە رۆلی خۆیان هەستن تا برایان هەست بە رۆڵی ئەو رێكخستنە بكەن"[39]. ئێستا ئایندەی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان لەبەردەم دوو ئەگەردایە:

1-دروستكردنەوەی رێكخستنێكی بەهێز و پێكەوەبەستنەوەی هەموو هێزە ئیخوانەكان لەسەر ئاستی جیهان لەناو رێكخستندا و هاوهەڵوێستبوونیان لە ئاست كێشە گەورەكان و دۆزینەوەی چارەسەر بۆی، ئەمەش كارێكی زەحمەتە و زۆرتر لە خەیاڵەوە نزیكە وەك واقیع.
2-دەستبەرداربوون لەو رێكخستنە و چاوخشاندنەوە بەو تێزانەی ئیخوان بڕوای پێی بووە و كاركردن لە چوارچێوەی دەوڵەتی نەتەوەیی و نیشتمانی و پەیڕەوكردنی سیاسیەتی گونجاو لە چوارچێوەی دەوڵەتدا، ئایندەش دەریدەخات كە ئیخوان چ بژارەیەك هەلدەبژیرێت[40].

ئەنجام

 
رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان ریشەیەكی مێژوویی هەیە، سەرەتاكانی بیرۆكەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو تێزانەی حەسەن بەننا دامەزرێنەری ئیخوان موسلیمین سەبارەت بە دەوڵەت و سیستمی خیلافەت خستنونیەتەڕوو، كە بڕوای بە دروستكردنی خیلافەتی ئیسلامیی هەبووە بە شێوەیەك سنوری جوگرافی و نەتەوەیی تێپەڕێنێت، هەر لە سەردەمی بەننا بەردی بناغەی رێكخستنی نێودەوڵەتی ئیخوان دانراوە، لە رێگەی دروستكردنی بەشێك بۆ گەیاندنی بیری ئیخوان موسلیمین بە دەرەوەی میسر. دوای ئەو كارەساتانەش لە پەنجاكانی سەدەی رابردوو بە دواوە بەسەر ئیخواندا هات لە میسر، ژمارەیەك كەسایەتی چوونە دەرەوەی میسر، بە تایبەت بۆ ئەوروپا، لەوێ ئەندامە پەڕاگەندەكانی ئیخوان ریزەكانیان رێكخستەوە، تا دواجار لەسەر دەستی مستەفا مەشهور كە بە باوكی رۆحی رێكخستنی نێودەوڵەتی ناسراوە، ئەو رێكخستنە لە (1982) بە كردەیی كرا، لەو دەمەوە تا ئێستا ئەو رێكخستنە هەڵبەز و دابەزی زۆری بەخۆیەوە بینیوە، لە ئێستاشدا جارێكی تر باسوخواسی ئەو رێكخستنە دەكرێت، ئەم توێژینەوەش خستنەڕوویەكی مێژوویی وێستگەكانی ئەو رێكخستنەیە كە لای هەندێك بە دەستكەوت و لای هەندێكیش بە سەراب ئەژمار دەكرێـت.

 

بۆ داگرتن کلیک لێرە بکە

سەرچاوە و پەراوێز:

 [1] دەربارەی  سەرەتاكانی دامەزراندنی رێكخراوی ئیخوان موسلیمین و بڵاوبوونەوەی ئەو بیرە لە ناو میسر بڕوانە: جمعة أمین عبدالعزیز:  اوراق من تاریخ الاخوان المسلمین، بدایات التأسیس والتعریف البناء الداخلي 1928- 1938، الكتاب الثانی، دار التوزیع والنشر الاسلامیة، ط1،  القاهرة 2003.
[2]موقف الإمام البنا من القومية و الوطنية، ئینتەرنێت، سایتی (www.ikhwanwiki.com).
[3] حسام تمام: الاخوان المسلمون، سنوات ماقبل الثورة، دار الشروق، ط2، القاهرة 2013، ل178
[4] جمعة أمین عبدالعزیز:  اوراق من تاریخ الاخوان المسلمین، الاخوان والمجتمع المصري والدولي فی فترة من 1928- 1938، الكتاب الثالث، دار التوزیع والنشر الاسلامیة، ط1،  القاهرة 2003، ل356 – 361.
[5] سەرچاوەی پێشوو، ل377.
[6] محمد محمود الصواف: من سجل ذكریاتی، دار الاعتصام، ط1، القاهرة 1987، ل105.
[7] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، مكتبة مدبولی، ط2، القاهرة 2010، ل30.
[8] التنظيم الدولي للاخوان، النشأة، التحولات، التمويل، ئینتەرنێت، سایتی (www.islamist-movements.com).
[9] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، ل31. التنظيم العالمي للإخوان المسلمين ، النشأة والتاريخ، ئینتەرنێت، سایتی (www.ikhwanwiki.com).
[10] محمد مسعد العربي: الاخوان بين الوطنية والاممية، مسألة التنظيم الدولي للجماعة، ئینتەرنێت، سایتی (www.mominoun.com).
[11] طارق دحروج: الجغرافیا السیاسیة لجماعە الاخوان في اوروبا، ئینتەرنێت، سایتی (www.ahram.org.eg).
[12] حسام تمام: الاخوان المسلمون، سنوات ماقبل الثورة، ل178
[13] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، ل32.
[14] سەرچاوەی پێشوو، ل33.
[15] محموعة من الباحثین: الحركة الاسلامیة، رؤیة مستقبلیة، أوراق فی النقد الذاتي، تحریر وتقدیم: عبدالله النفیسي، مكتبة مدبولی، ط1، القاهرة 1989، ل241.
[16] سەرچاوەی پێشوو، ل401- 416.
[17] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، ل34.
[18] التنظيم الدولي للاخوان، النشأة، التحولات، التمويل، ئینتەرنێت، سایتی (www.islamist-movements.com).
[19] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، ل11- 13.
[20] سەرچاوەی پێشوو، ل35- 37.
[21] سەرچاوەی پێشوو ل37- 38.
[22] سەرچاوەی پێشوو، ل38- 40.
[23] رفیق حبیب: هل یوجد تنظيم دولي للاخوان، ئینتەرنێت، سایتی (www.ikhwanwiki.com).
[24]يوسف ندا لبي بي سي: لا يوجد تنظيم دولي للاخوان، ئینتەرنێت، سایتی (www.bbc.com/arabic).
[25] ئینتەرنێت، سایتی (www.aawsat.com).
[26] محمد حبیب: حقيقة التنظيم الدولى للإخوان، ئینتەرنێت، سایتی (www.elwatannews.com).
[27] محمد مسعد العربي: هەمان سەرچاوە.
[28] عبدالمنعم محمود: قصة التنظيم الدولي للاخوان المسلمين, ئینتەرنێت، سایتی (/www.scribd.com).
[29] أحمد التلاوی: التنظيم الدولي وابوب الخفية لأزمة اخوان مصر, ئينتەرنێت, سايتى (www.noonpost.org)
[30] محمد مسعد العربي: هەرمان سەرچاوە.
[31] أبو العلا ماضي: الحالة التنظيمية لحركة اخوان المسلمین، ئینتەرنێت، سایتی (www.aljazeera.net).
[32] محمد مسعد العربي: هەمان سەرچاوە.
[33] سەرچاوەی پێشوو.
[34] عبداللله الزازان: الاخوان المسلمون، التنظيم الدولي وحالات التصدع،  ئینتەرنێت، سایتی (www.alarabiya.net).
[35] حسام تمام: تحولات الاخوان المسلمون، تفكك الایدولوجیا ونهایة التنظيم، ل8.
[36] سەرچاوەی پێشوو، ل9.
[37] محمد مسعد العربي: هەمان سەرچاوە.
[38] سەرچاوەی پێشوو.
[39] عصام تلیمة: اتحاد المنظمات الاسلامية وسراب التنظيم الدولى للاخوان, ئينتەرنێت, سايتى (www.arabi21.com).
[40] محمد مسعد العربي: هەمان سەرچاوە.

# ئیخوان موسلمین

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure