عومەر ئیسماعیل: خیلافەت بەرهەمی ئیجتیهاد و عەقڵی هاوەڵانە، پرسێکی دینی نییە

16/07/2018

:: ئیدریس سیوەیلی


خیلاقەت و دەوڵەتداری، یەكێكە لەو بابەتانەی لەناو توێژەران و شارەزایان مشتومڕێكی زۆری لەسەرە، بە تایبەت كە زۆربەی گرووپە ئیسلامییەكان وەكو سیستمێكی نموونەیی لە خیلافەت دەڕوانن، زۆرجاریش بەرگی ئایینیبون بە باڵایدا دەبڕن، لەم گفتوگۆیەدا، عومەر ئیسماعیل توێژەر و شارەزا لە هزری سیاسیی ئیسلامیی باس لەو چەمكە دەكات، ئەو پێیوایە خیلافەت هیچ پەیوەندی بە دینەوە نییە و بەرهەمی عەقڵی مرۆڤە، هەروەك پێشیوایە سیستمی سیاسی ئیسلامی کۆمەڵێک پرنسیپ و بەها باڵای ئەبستراکن، دەکرێت لە سیستمێکی پاشایەتی دەستوری، یا کۆماری، یا پەرلەمانی ڕەنگڕێژ بکرێت.

ناوەندی كوردستان: زۆربەی گروپە ئیسلامییەكان باس لە گێڕانەوەی خیلافەتی ئیسلامیی دەكەن وەكو دەوڵەتێكی نموونەیی، ئایا لە فیكری ئیسلامیدا خیلافەت تاكە نموونەی دەوڵەتداری سەركەتووە؟

 عومەر ئیسماعیل: خیلافەت فۆرمێکی بەڕێوەبردنی ئومەتی ئیسلامی و مومارەسەی دەسەڵات بووە، فۆرمێكی مێژووییە و پەیوەستە بەو سەردەمەوە، بەرهەمی كارلێكی عەقڵی هاوەڵانی پێغەمبەرە لەگەڵ بەها ئیسلامییەكان لە لایەك و بارودۆخی كۆمەڵایەتی و سیاسی ئەو سەردەمەی دورگەی عەرەبی، دوای کۆچی دوایی پێغمبەر (د. خ) موسڵمانان وێڕای ئەو بۆشاییە ڕۆحی و مەعنەوییەی بە کۆچی پێغەمبەر ڕووبەڕووی بوونەوە، بۆشاییەکی سیاسی و کارگێڕیش دروست بوو، چونکە پێغەمبەر تەنها لە ڕووی دینی و تەبلیغەوە پێشەوا و سەرکردە نەبوو، بەڵکو تا ساتەوەختی کۆچی دوایشی سەرۆک و بەڕێوەبەری ئەو قەوارە سیاسی و دەسەڵاتدارییە بوو كە دروستی کردبوو، وەک سەرۆکی دەوڵەت مومارەسەی کارەکانی دەکرد، ئیدی موسڵمانان لەو ڕووەوە کێشەیان نەبوو، بەڵام کاتێ کۆچ دەکات، ئەگەر دین کامڵ و تەواو بووە و پێویست بە گەیەنەر نەماوە، بەڵام خۆ ئیدارەی سیاسی و کارگێڕی وڵات پێویستی بە کەسانێک دەبێت بەڕێوەی ببەن، ئیدی لێرەوە ڕووبەڕووی ئەو بۆشاییە بونەوە، کێ پڕی بکاتەوە؟ چۆن پڕبکرێتەوە؟ بە چ میکانزم و ڕێگەیەک؟ ئەوە ئەو پرسیارانە بوون گفتوگۆ گەرم و عەقلانییەکانی كۆبوونەوەی سەقیفە وەڵامی دانەوە، سەرەنجام گەیشتن بەو فۆرمە کە دواتر ناوی لێنرا خیلافەت، لەو گفتوگۆ و موناقەشەیەش لە نێوان هاوەڵان گوزەرا کەسیان بۆ پشتیوانی بۆچونەکانی خۆی ئیستدلالی بە ئایەت و فەرمودە نەکرد، بەڵکو لە ڕێگەی لۆجیک و عەقڵەوە دەیانویست بۆچونەکانیان بسەلمێنن.


کەواتە خیلافەت بەرهەمی ئیجتیهاد و عەقڵی هاوەڵانە بە سوودوەرگرتن لە پێدراوەکانی سەردەم و ئەزموونی دەسەڵاتە عەشیرەتیەکەی ئەو سەردەمە و ئەو شارەزاییەی کە هەیان بوو لە بارەی ئەزموونی دەسەڵاتی دراوسێکانی دورگەی عەرەبی وەک فارس و ئەوانی تر. پرسێکی دینی نییە تا موسڵمانانی دواتر موکەللەف بن بە شوێنپێهەڵگرتن و زیندوکردنەوەی، ئێستا بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ژیاری هەموی گۆڕاوە، ئەگەر ئەمڕۆ چوار خەلیفەی ڕاشدین زیندو ببنەوە، فۆرمێکی تری جیاواز بەرهەم دەهێنن، فۆرمی خیلافەت بەو شکلە مێژووییە ناتوانێت ئیستیعابی گۆڕان و ئاڵۆزیەکانی ئەم سەردەمە بکات.


ئەگەر شکلەکەشی بگۆڕێت و ئەو گرووپانەی باسیان دەکەیت تەکەز –تەئکید- تەنها لە ناوەکەی دەکەن، وا دەزانن پیرۆزە، ئەوە شتێکی ترە، ناو کێشە نییە. خۆ ئەگەر مەبەستیشیان ئەو خیلافەتەی ئەو سەردەمە مێژووییەیە، بە هەموو تایبەتمەندی و سیمایەکیەوە ئەوپ من وادەزانم لە خەونێکی خۆشدا دەژین.  


ناوەندی كوردستان: ئەگەر سیستمی خیلافەت بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕیەتەكان بووە، لە دۆخی ئیستای جیهان و بوونی دەوڵەتی نەتەوەیی و سنووری سیاسیی نیوان دەوڵەتان، فیكری ئیسلامیی چ جۆرە سیستم و مۆدیلێكی دەوڵەتداری تەبەنی دەكات؟

 عومەر ئیسماعیل: سیستمی سیاسی و فۆرمی دەوڵەت و فەرمانڕەوایی پرسێكی عەقڵانی و مێژووییە وەک وتمان، هەر فۆرمێك و سیستمێك گەل لە ڕێگەی گفتوگۆ و بە ڕێككەتن پێی گەیشتن فیكری ئیسلامی قبوڵی دەكات، هەر وەک هاوەڵان لە ڕێگەی گفتوگۆوە گەیشتن بەو ئەنجامە، سیستەمی سیاسی دەبێت ڕەوایەتی لە گەل وەربگریت، ناسەپێنرێت، لە فیکری سیاسی ئسلامی فۆرم گرنگ نییە، ئەوەی گرنگە دوو شتە:


1-ڕێگەی گەیشتن بەو فۆرمە، لە ڕێگەی گفتوگۆی کراوەی گەل یا نوێنەرەکانی و بە ڕێککەوتن پێی گەیشتوون، یا کەسێک و لایەنێک سەپاندویەتی، ئەگەر لە رێگەی گەل و نوێنەرەکانییەوە بوو ئەو پەسەندە، بە پێجەوانە پەسەند نییە.
2-ئەو بەها باڵا و پرنسیپانەی ئەو سیستمە کار بۆ بەرجەستەکردنیان دەکات و وڵاتیان لە سەر بەڕێوە دەبات. دیارە ئایینی ئیسلام بەرجەستە لە قورئان و فەرمودە کۆمەڵێک پرنسیپ و بەهای باڵای داناوە، وەک دادپەروەری و شورا و سەروەری ئومەت و کەڕامەت و شکۆی مرۆڤ، هەر سیستمێک گەر بەو پرنسیپانە کار بکات و کار بۆ بەرجەستەکردنیان بکات ئەو سیستمە پەسەندە و فیکری سیاسی ئیسلامی قەبوڵیەتی.


ناوەندی كوردستان: باس لە جێبەجێكردنی شەریعەت دەكرێت وەكو سیمایەكی حوكمی ئیسلامیی، داعش بانگەشەی ئەوەی دەكرد و بە رووكەشیش جێبەجێی كرد، دەپرسین شەریعەت چییە كە بانگەشەی جێبەجێكردنی بۆ دەكرێت؟

 عومەر ئیسماعیل: بە هۆی هەڵە تیگەیشتنەوە و هەندێ مومارەساتی سەقەتی هەندێ گروپ و کۆمەڵەی ئیسلامی و هەندێ لەو حکومەتانەی گوایە شەریعەت جێبەجێدەکەن، ئەو داوایە واتە داوای جێبەجێکردنی شەریعەت كاریگەری و لێکدانەوەی خراپی دورست کردووە، وەها سەیر دەکرێت وەک بڵێیت جێبەجێکردنی شەریعەت یەکسان بیت بە سەركوتكردنی کۆمەڵگە و بڕینەوەی دەست و قاج و جەڵدلێدان.


ئەمە وێناکردنێکی هەڵەیە و ستەمێکی گەورەشە لە شەریعەت و ئایینی ئیسلام دەکرێت، ستەمەکەش نەیارەکان بە تەنیا نەیانکردووە، بەڵکو ئەو گروپ و حکومەتانەش بەشدارن گوایە شەریعەتیان جێبەجێ کردووە بەو مومارەسە سەقەتانەیان، بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو هەڵە تێگەیشتنە و سرێنەوەی ئەو وێنایە تەنها سێ خاڵ لە بارەی چەمکی شەریەت باس دەکەم:


1-شەریعەت چەمك و دەلالەتەکانی فراوانترن لەوەی کە کورت بکرێتەوە لە دەست و قاچ بڕین و سزاکان، ئەمە بەشێکی بچوكی کەمی سیستمی سزاکانە، بەڵکو شەریعەت هەموو ئایین دەگرێتەوە، هەموو ئەوەی كە خودا لە ڕێگەی وەحیەوە ناردوویەتیە خوارەوە بۆ پێغەمبەر (د.خ) لە عەقیدە و باوەڕەوە، لە بەها باڵا و پرنسیپەكانەوە، لە ڕێنمایی و ڕەوشتەوە، لە سرووت و پەرستشەكانەوە، بە مەرام و مەبەستەكانیەوە، لە ئەحكام و ڕێساكانیەوە، دیوە ڕۆحی و مامەڵەییەكانیەوە، ئەگەر دەستبڕین بەشێک بێت لە شەریعەت، ئەوە دابینکردنی خۆشگوزەرانی و تێرکردنی هاوڵاتیان و وەڵامدانەوەی خواستەکانیان لەلایەن دەسەڵاتەکانەوە شەریعەتە و دەبێت جێبەجی بکریت، ئەگەر جەڵدکردنی کەسی زیناکەر شەریعەتە ئەوە ڕێگە خۆشکردن و ئاسانکردنی هاوسەرگیری گەنجان بە کوڕ و کچەوە، بە دابینکردنی ماڵ و شوێنی حەوانەوە و بژێوی و هەموو پێداویستیەکانی تر ئەوەش شەریعەتە و دەبێت دەسەڵات جێبەجێی بکات، ئەگەر گوێڕایەڵی فەرمانڕەوا شەریعەتە، ئەوە پاراستنی ماف و ئازادییەکانی تاک و ڕێزگرتن لە شکۆ و کەرامەتی مرۆڤیش شەریعەتە و دەسەڵاتداران لێی بەرپرسن، دابینکردنی هەلی کار و ژیانی ئابڕومەندانە بۆ تاک تاکی هاوڵاتی و بەشداریکردنیان لەخێروبێری وڵات. شەریعەتە.


2-کێ بەرپرسە لە جێبەجێکردنی شەیعەت، هەرکەس هەڵسا دەتوانێت شەریعەت جێبەجێ بکات، بیگومان نەخێر، گوتاری شەرعی لە قورئان ڕوی لە ئوممەتە، بە گوزارشتی سەردەم ڕووی لە گەلە، هەموو قورئان سەیر بکە ئایەتێک نادۆزیتەوە ڕووی لە تاك یا تەنانەت حاکم و فەرمانڕەواش بێت، ئوممەت موکەللەفە بە جێبەجێ کردنی شەرع، کاتێ دەسەڵاتی شەرعی وڵات و قازی جێبەجێی دەکەن ئەوە بە نوێنەرایەتی ئوممەت دەیکەن، دیارە ڕێگەی نوێنەرایەتیش ئەوەیە دەبێت گەل تەخویلی بکات کە ئەمڕۆ بە هەڵبژاردن ئەو نوێنەرایەتییە وەردەگرێت. کەواتە ئەو گروپ و کۆمەڵانە کە بە چەک و زەبروزەنگ خۆیان دەسەپێنن خۆیان شەرعی نین و خۆسەپاندنەکەیان گەورەترین بێشەرعی و لادانە لە سەریعەت، چۆن دەکرێت ئیدعای جێبەجێکردنی شەریعەت بکەن!


3-هەر کات گەڵ دەسەڵاتێکی بە تەواوی ئازادییەوە هەڵبژارد، ئیدی ئەو دەسەلاتە بۆی هەیە لە ڕێگەی دەستەڵاتی یاسادانانەوە ئەحکامی شەریعەت جێبەجێ بکات، ئەویش بەو هەلومەرجانە کە لە کتێبەکانی ئوسولی فیقهدا باسکراون، بە پێی قورئانی پیرۆز بڕواهێنان بە تاک و تەنیایی خودا کە گەورەترین و دیارترین حەقیقەتی ئەم بونەوەرەیە دروست نییە بە زۆر بسەپێنریت، دەی چۆن دەکریت ئەعکامی سەریعەت بسەپێنریت!


ناوەندی كوردستان: هەندێك توێژەر لە رووە سیاسییەكەوە ئیسلام پۆلێن دەكەن بۆ ئیسلامیی دیموكراسی و ئیسلامیی پاوانخوازی، رای بەڕێزت لەوبارەوە چییە؟

 عومەر ئیسماعیل: ئیسلام ئیسلامە، نە دیموکراسیە نە پاوانخوازی، ئەشێت لە هەندێ سیما و تایبەتمەندی لەگەڵ ئەم یا ئەو سیستم یەکبگرێتەوە، بەڵام ئەوە مانای وا نییە ئیسلام ئەم شتەیە و ئەوی تر نییە، لە زۆر شت ئایینی ئیسلام بە تایبەتی دیوە سیاسییەکەی، وەک ڕەوایەتیدان بە دەستەڵاتی سیاسی و سەروەری گەل و چاودیری گەل بۆ دەسەڵاتەکان و شتی تریش لەگەڵ دیموکرسییەت یەکدەگرێتەوە، بەڵام لە چۆنییەتی کارکردنی دەسەڵاتەکان و مەرج و زەوابتەکان ئیسلام شێواز و مەنهەجی خۆی هەیە و کەم و زۆر جیاوازی هەیە لەگەڵ دیموکراسی، کە لەو چاوپێکەوتنە بواری باسکردنی نابێت. بەڵام نە لێکچونەکە وا دەکات بڵیین ئیسلام دیموکراسییە، نە جیاوازیەکانیش وا دەکات بڵێین ئیسلام و دیموکراسی نەیاری یەکترن، هەر یەکە تایبەتمەندی خۆی هەیە، ئەو تایبەتمەندیانەی لێ داڕنی لەو شتە دەشورێ. تەنانەت لە هەندێ شت لەگەڵ پاوانخوازی یەکدەگریتەوە، سیستمی سیاسی ئیسلامی فۆرمێکی ستاندارد نییە، لە ئاسمانەوە سەپێنرابێت، سیستمی سیاسی ئیسلامی کۆمەڵێک پرنسیپ و بەها باڵای ئەبستراکن، دەکرێت لە سیستمێکی پاشایەتی دەستوری، یا کۆماری، یا پەرلەمانی ڕەنگڕیژ بکرێت.


ناوەندی كوردستان: دەستاودەستكردنی دەسەڵات وەكو بنەمایەكی مۆدێلی سیستمی دیموكراسیە، بەڵام پارتە ئیسلامییەكان لە ئەجێندای سیاسیاندا خۆیانی لێدەبوێرن، كەواتە چ مانایەك بۆ بانگەشەی دیموكراسیبونی ئیسلام هەیە؟

 عومەر ئیسماعیل: ئۆپۆزسیۆن و دەستاودەستکردنی دەسەڵات و فرەیی سیاسی بەرهەمی فکری خۆرئاوان و بیرمەندەکانیان بۆ خۆیان و بارودۆخ و ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەوێیان بەرهەم هێناوە، ئەو کیشە و گرفتانەی لە سایەی فەلسەفەیەکی دیاریکراو کە لە بنەڕەتدا زادەی ململانێیە، ئەو چەمکانە لە ژینگەی ئێمە لە دایک نەبوون، لەوێ لەگەڵ کۆمەڵێک هەلومەرجی تایبەت لە دایک بوون، ئەو چەمکانە موجەرەد نین، تا بڵێین بۆ هەموو شوێنێک وەک یەکن، بەو هەلومەرج و میکانزمەی جێبەجیکردنە هەر بۆ لای خۆیان باشن و بە تەواوی دەگونجێن، بە باڵای ئەوان بڕاوە، بۆیە کاتی دەگوازرێتەوە ئەو ئەنجامەی لەوێ بەدەستی هێناوە لێرە بە دەستی ناهێنیت، ئەوە ئەگەر گریمانەی ئەوە بکەین کە بە پیلان و مەبەستیش فەشەل بە ئەزمونەکان ناهێنرێت.

بۆیە من پێم وایە دەبێت جەمکە سیاسییەکان بەرهەمی هزری خۆمالی بن ئەوە باسێکی فیکرییە و بە کورتی لێرە ناتوانم مافی تەواوی پێدەم، لەوانەیە دواتریش بە هەڵە لێكدانەوە بۆ قسەكانم بكرێت. بۆیە بە سادەیی وەڵامی پرسیارەکە دەدەمەوە باشترە. دەستاودەستکردنی دەستەڵات لە سەر ئاستی دەوڵەت و حکومەت دەکرێت، بەڵام ئا ئێستا ئیسلامی نەهاتۆتە سەر دەسەڵات و جڵەوی فەرمانڕەوایی نەکەوتۆتە دەست، تا بزانین دەستاودەستی قبوڵە، هەوڵی قۆرخکردن دەدات یا نا، من پێموایە هێشتا ئیسلامی تاقی نەکراوەتەوە، نەگەیشتۆتە دەسەڵات و خولی خۆی تەواو بکات و لە هەڵبژاردن دۆڕاندبێتی تا بزانین دەسەڵات تەسلیم بە براوە دەکات یا نا، تا بتوانین حوکمی بەسەردا دەین، تەنها لە میسر لە ڕێگەی سندوقی دەنگدان هاتونەتە سەر حوکم، ئەویش بینیمان لە ساڵێک زیاتر تەحەمول نەکران بە کودەتا و بە هێزی ئاگر و ئاسن دەسەڵاتیان لێوەرگیرایەوە، هێشتاش ئەوان توندوتیژیان بەکارنەهێنا. لە سەر ئاستی حزبیش پێموایە جیاوازە لە دەستەڵاتی دەوڵەت و حکومەت، هەر حزبێک پەیڕەو و پڕۆگرامی خۆی هەیە ئەوە تەحەکوم دەکات، وا ئەزانم لە خۆرئاواش حزبەکان لەو ڕووەوە جیاواز بن و حزب هەیە بۆ ماوەی زۆر دور و درێژ یەک کەس سەرۆکایەتی دەکات. لای خۆشمان هەر وا حزبە سیکۆلارەکانیش ئەوانەی دیموکراسی بەشێکە لە ناوەکەشیان نەمانبینیوە دەستاودەستکردنی دەسەڵات لە ناویان ڕوویدابێت. بە پێجەوانەوە لە ناو ئیسلامییەکان ئەزموون هەیە.

# ئایین

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure