جامی مەدخەلی، ئایین لە خزمەتی دژەشۆڕش و محەمەد بن سەلمان

31/10/2018

:: ئیدریس سیوەیلی

 

نوسینی: ئەحمەد دەعدوش
لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوەوە رەوتی جامی مەدخەلی بەوە ناسراوە كە ئایینی خستوەتە خزمەت دەسەڵاتی سعودیەوە و بەڕوو نەیارانی ئەو دەسەڵاتەدا وەستاوەتەوە، هەندێك لە حكومەتەكانی تریش هەوڵیانداوە ئەو بیرۆكەیە هاوردە بكەن و لە بەرژەوەندی خۆیان بەكاریبێنن، بەڵام دوای بەهاری عەرەبی ئەو رەوتە لە بنەماكانی خۆی لایداوە و ئیستا بوتە ئامرازێك بۆ ستەم و سەركوتكاری.

بنەماڵەی ئال سعود لەو پەیمانەوە شەرعیەتی حوكمیان وەرگرت كە محەمەد بن سعود میری درعیە لەگەڵ محەمەد بن عەبدولوەهاب لە 1745 بەستی، كە بە پەیمانی درعیە ناودەبرێـت، بەگوێرەی ناوەڕۆكی پەیمانەكە محەمەد بن عەبدولوەهاب پشتیوانی سیاسیی بۆ بانگەوازە ئاینییەكەی بەدەستهێنا، بەمەرجێك پرۆژەكەی لەژێر چەتری دەوڵەتی نوێی سعودیەدا بێت، بە واتایەكی تر لە پەیمانەكەدا دەسەڵاتی سیاسیی بۆ بنەماڵەی ئال سعود و دەسەڵاتی ئایینی بۆ بنەماڵەی محەمەد بن عەبدولوەهاب یەكلایبویەوە بەشێوەەیك هەردولا پاڵپشتی یەك بن.

كاتێك عەبدولعەزیز ئال سعود لە دەستپێكی سەدەی بیست دەوڵەتی سێیەمی سعودیەی بنیادنایەوە، هەوڵیدا تەواوی ناوچەكان بخاتەژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، ئەمەشی لە دوو ئاراستەوە كرد، یەكەم پاڵپشتی ئینگلیزی ئەمەریكی. دووەم شەرعیەتی ئایینی لە خودی پەیمانی درعیە، بەمشێوەیە فەرمانڕەوایەتی بنەماڵەی ئال سعود وابەستەی ئەو دوو هێڵە بوو كە باسكرا.

پەیوەندی دەسەڵاتی ئایینی و سیاسیی لە سعودیە هەڵكشان و داكشانی بەخۆوە بینیوە، لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو تای تەرازوەكە لەبەرژەوەندی رەوتە ئاینییەكە شكایەوە، لەو قۆناغەدا ژمارەیەك كەسایەتی لە دەرەوەی دامەزراوەی ئایینی فەرمی رێبەری "بوژاندنەوەی ئیسلامیی "یان دەكرد، لەوانە: سەلمان بن فەهد عۆدە، سەفەر حەوالی، عائیز قەرەنی و ناسر ئەلعومر، كاتێك جەنگی دووەمی كەنداو هەڵگیرسا، ئەو كەسایەتیانە دژی هاوكاری سەربازی ئەمەریكا بوون بە پێچەوانەی دامەزراوەی ئایینی فەرمی كە خۆی لە (دەستەی گەورە زانایان) بە تایبەتیش عەبدولعەزیز بن باز و محەمەد بن عوسەیمین دەبینیەوە.

لەو كاتەدا، رەوتی سەلەفی لە شاری مەدینە كە تازە گەشەی كردبوو هەڵوێستی پشتیوانی زۆتری لە دەسەڵات هەبوو، ئەو رەوتە بە جامی مەدخەلی ناسرا، ئەم ناوەش لە محەمەد بن ئەمان جامی بە رەگەز ئەسیوبی (ساڵی 1996 كۆچی دوایی كردووە) و رەبیع بن هادی مەدخەلی وەریگراوە، یەكەمیان مامۆستای عەقیدە و دووەمیان مامۆستای فەرمودە لە زانكۆی مەدینە بوون، ئەو دوو كەسایەتییە هەر بەوەندە نەوەستان كە پشتیوانی هاتنە ناوەوەی هێزی بیانی بكەن بۆ خاكی سعویە، بەڵكو دژایەتی هەر كەسێكیشان دەكرد كە دژی حكومەت بێت یان داوای چاكسازی بكات، بۆیە دەسەڵاتی سعودیە كەوتە پشتیوانی ئەم رەوتە.

نووسەری فەڕەنسی (ستیڤان لاكروا) لە كتێبی (سەردەمی رابوون) رای وایە مەدخەلی لەسەر دوو بنەما وەستاوە، یەكەمیان تەوزیفكردنی دەقە شەرعییەكان بۆ گوێڕایەڵی رەهای "وەلی ئەمر" بەشێوەیەك ئۆپۆزسیۆنی سیاسی و مەدەنیش بە دەرچوون و فیتنە ناودەبات، لەگەڵ گوێڕایەڵی بۆ هەر كەسێك دەسەڵاتی گرتوەتە دەست، ئەگەر كەسێكی تر هات و ئەو دەسەڵاتدارەی لادا و خۆی دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەوە گوێڕایەڵی واجبە. بنەمای دووەم دژایەتی نەیاران و تانەدان لێییان. بەشێوەیەك ئەم دوو بنەمایە لای جامی مەدخەلی رەگیداكوتاوە كە راپۆت لە دژی نەیارانیان بدەنە دەزگا ئەمنیەكان و كتێبەكانیان بكەنە پاساوی دەستگیركردنیان.

بەپیرۆزكردنی حوكم

 بە بڕوای بیرمەندی ئیسلامیی مەغریبی (ئەوزەید ئیدریسی) ئەركی رەوتی مەدخەلی خۆیدەبینێـەوە لە پەردەپۆشكردنی كارەكانی دەسەڵات، جا دەسەڵاتەكە عەلمانی بێت یان ئیسلامیی، سەربازی یان مەدەنی، لە رێگەی هەڵبژاردنەوە یان كودەاتەوە هاتبێت، پشتیوانی ئەو دەسەڵاتە دەكەن دژی هەموو نەیارانیان، بە تایبەتیش ئیسلامییەكان.

ئەو بیرمەندە پێیوایە لە دیدی ئەو رەوتەدا دەسەڵاتدار دەسەڵاتی رەهای هەیە و پیرۆزە، هەڵە ناكات و نابێت دژایەتی بكرێت. جا نەیاری ئەو دەسەڵاتە هەرچۆنێك بێت دەبێت دژایەتی رێگریان لێبكرێـت و لێیان بدرێت.

موعتەز خەتیب مامۆستای زانكۆ دەڵێت "جامی هەڵوێستەكانی خۆی لە قوڵایی كەلەپوری ئیسلام دەبینێتەوە و هاوكات پەیوەستە بە بابەتە سیاسییەكانەوە لە چوارچێوەی دەوڵەتی نیشتمانی، لێكدانەوەی بەشەكی بۆ دەقەكان دەكەن و ناتوانن خۆیان لە مێژوو داڕنن".

پەرەگرتن و ریشەكێشكردن

 دوای رووداوەكانی یانزەی سێپتەمبەر 2001 "رابونی ئیسلامی سعودی" خۆی بە تۆمەتبار دەزانی لەبەردەم هەردوو رەوتی لیبرالی و جامی مەدخەلی، شەپۆلێكی دەستگیركردن دەستیپێكرد، زۆرینەی سمبولەكانی بانگەواز هاوهەڵوێستی خۆیان بۆ حكومەت دەربڕی و خۆیان لە  توندڕەوی بەری كرد.

لەگەڵ بەهاری عەرەبی، دەسەڵاتدارانی سعودیی جۆرێك لە ئازادیان دایە بانگخوازەكان پشتیوانی لە شۆرشی سوریا بكەن، بەو حوكمەی شۆڕش دەبێتە بەربەست لەبەردەم هەژمونی شیعە و ئێران، بەڵام بانگخوازەكانی وەكو سەلمان بن فەهد عۆدە، محەمەد عەبدولكەریم و محەمەد حامد ئەحمەری ئەو دەرفەتەیان قۆستەوە بۆ بانگەشەكردن بۆ دیموكراسی لە سیاقێكی ئیسلامیدا، بۆیە دەسەڵات هەڵوێستی خۆی گۆڕی و هەر پشتگیریەكی شۆڕشی سوریای خستە خانەی تاوانەوە، جارێكی تر جامی رۆڵی خۆی بینی و كەوتە دژایەتی هەر هەوڵ و بانگەشەیەكی چاكسازی.

لە سەرەتای 2015 شا سەلمان بن عەبدولعەزیز دەسەڵاتی گرتەدەست، دوای نزیكەی ساڵونیوێكیش كوڕەكەی (محەمەد بن سەلمان) بووە جێنشین، بانگخوازەكان لە پاڵ توندڕەوەكان خرانە خانەی تیرۆرەوە. بن سەلمان بانگەشەی "رزگاركردنی كۆمەڵگەی سعودی" لە دەست بانگخوازەكان دەكرد، دەسەڵاتێكی زۆری دا بە جامی مەدخەلی.

زانایان و بانگخوازان بەشێوەیەكی چاوەڕواننەكراو گوتاری جامیان برەوپێدەدا، هەرچەندە هەندێك لەوانە لەسەر بانگخوازان ئەژمار دەكران، كە رەوتی جامی دژایەتی دەكردن، لەوانە عائیز قەرەنی، كە لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوو دژایەتی بوونی هێزی بێگانەی لە سعودیە دەكرد و بۆ ماوەی دە ساڵ بڵاوكردنەوەی بابەتی لێ قەدەغەكرا، بەڵام هێواش هێواش بووە لایەنگر و دواجار چووە باوەشی دەسەڵاتەوە، بەمەش پشتی لە رابردوی هەڵكرد و لە چاوپێكەوتنێكدا سەبارەت بە پرۆژەكەی محەمەد بن سەلمان وتی "نێردراوە بۆ دەوڵەتی سعودیەی مەزن".

كاتێكیش لە ئەیلولی 2017 سەلمان بن فەهد عۆدە و ژمارەیەك كەسایەتی دەستگیر كران، قەرەنی لە تویتەر ئەو كەسایەتیانەی بە "شانەی هەواڵگری" تۆمەتبار كرد. ئەمەش هەمان رەفتاری رەوتی جامی بوو. هەروەك ئەژماری تویتەری ساڵح مەغامسی پێشنوێژی مزگەوتی قوبا لە مەدینە بووە بەشێك لە پشتگیری محەمەد بن سەلمان، دواتریش ناوبراو لە دەزگاكانی راگەیاندنەوە پاساوی بۆ هێرشی سعودیە بۆسەر یەمەن دەهێنایەوە. لە نوێترین هەڵوێستیشی سەبارەت بە كوژرانی جەمال خاشقچی، كارەكەی بە هاوشێوەی كاری خالید كوڕی وەلید چواند كە بێ مۆڵەتی پێغەمبەر (د. خ) خالید كوڕی نوەیرەی كوشت. محەمەد عورەیفیش كە بە وتارە ئاگرینەكانی بۆ پشتیگری لە سوریا ناسراوە، لە 2014 دەستگیركرا، دواتر هێواش هێواش ناوبراو بووە لایەنگری دەسەڵات و پشتیوانی لێكردنی.

پێشنوێژی حەرەمی مەكی، عەبدورەحمان سودەیس، دوانگەی مزگەوتەكەی كردە كەرەستەیەكی پشتگیری محەمەد بن سەلمان، دوا هەڵوێستیشی پشتگیریكردن بوو لە بن سەلمان لە دۆسیەی كوشتنی جەمال خاشقچی.

لەگەڵمانی یان دژمانی

 مەترسی گوتاری جامی مەدخەلی كاتێك بە تەواوی دەردەكەوێـت كە شانبەشانی ستەم و سیاسەتی ریشەكێشكردنی نەیارانی دەسەڵات دەڕوات، ئەمەش لەو پەیام و لێدوانانەدا خۆی دەبینێتەوە كە زانایان و كەسایەتییە ئایینیەكانی سعودیە بڵاوی دەكەنەوە هەموو ئەوانەی لە دۆسیەی خاشقچی پشتیوانی محەمەد بن سەلمان نەبوون تۆمەتبار دەكەن بە خیانەتكار.

دژەشۆڕش

 دەسەڵاتی سعودیە لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوەوە دەرفەتی رەخساند بۆ رەوتی جامی نفوزی خۆیان لە زانكۆی ئیسلامیی لە مەدینە پەرەپێبدەن، لە تەواوی جیهانی ئیسلامیەوە قوتابیان وەردەگرت، دەرچوانی ئەو زانكۆیە گەڕانەوە وڵاتانی خۆیان  و بیری جامیان بڵاوكردەوە، راگەیاندنكاری میسری عەبدولا شەریف ئاماژە بەوە دەدات كە مەدخەلییەكانی لیبیا لە سەردەمی موعەمەر قەزافی خۆپیشاندان و ئامۆژگاری ئاشكرای سەرۆكیان بە ناڕەوا دەزانی، بەڵام كاتێك شۆرشگێڕان دەسەڵاتیان گرتە دەست ئەوان لە بنەماكانی خۆیان لایاندا و هانی خەڵكیان دەدا لە پاڵ خەلیفە حەفتەر چەك هەڵگرن دژی ئیخوان و ئیسلامییەكانی تر، بە هەمان شێوە لە جەزائیر، یەمەن و میسرجامی مەدخەلی بوونەت بەشێك لە جوانكردنی دەسەڵات و شەرعیەتپێدانی.


س: جەزیرە

# سەلەفی # ئایین

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure