موعتەزیلە، لوتكەی عەقڵانیەتی ئیسلامیی (خودا، عەقڵ، ئازادی)

03/11/2018

:: د. ئومێد عوسمان

      موعتەزیلەكان لە بەر رۆشنایی پێنج بنەما سەرەكیەكەی باوەڕی خۆیان (یەكتاپەرستی، داد، پەیمان ‌و هەڕەشە، پلەی نێوان دوو دژیەكەكە و فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە) بە گشتی ‌و بنەمای یەكتاپەرستی‌ و دادی خواییەوە بە تایبەتی، هەڵوێست‌ و وردەكاریی بۆچوونەكانیان سەبارەت بە: خودا، گەردون، مرۆڤ، عەقڵ، ئازادی، بوون، لێپرسراویەتی، لێپرسینەوە و چەندین بابەتی تری فەلسەفی ‌و كەلامی خستۆتە روو، هەوڵدەدەین ئاماژە بەهەندێكیان بدەین:

   1ـ رەتكردنەوەی سیفاتی زیادە لەسەر زاتی خودا: لە سەربنەمای باوەڕبوونیان بە یەكتاپەرستی ‌و پاك‌ و بێگەرد راگرتنی خوای پەروەردگار لەهەر شتێك كە شایانی نەبێت، موعتەزیلەكان سیفاتی هەربوویی (أزلی) ‌و زیادە بەسەر زاتی خودایان رەتكردۆتەوە، چونكە چەسپاندنی ئەو سیفاتانە دەبێتە مایەی هێنانەكایەی فرە هەربوویی (تعدد القدما‌ء) كە ئەمەش هاوبەشی پەیداكردن بۆ خودای لێدەكەوێتەوە(1).

   ئەوان باوەڕیان وایە كە سیفاتی هەربوویی تایبەتمەندترین سیفەتی زاتی خودایە، نابێت هاوبەشی لەم سیفەتەدا هەبێت، تۆ كە دەڵێیت: خودا زانایە و سیفەتی زانین جیایە لە زاتی خودا، خودا بەتوانایە و سیفەتی توانین جیایە لە زاتی خودا، ئەمە هەڵەیە، بەڵكو كە دەڵێین زاتی خودا، ئیتر سەرجەم ئەو سیفەتانە لەخۆدەگرێت، واتە زاتی خودا و ئەو سیفەتانە یەكێكن نابێت جیابكرێنەوە(2).

   واسڵی كوڕی عەتا-لە (131ك مردووە)-، بۆ یەكەمجار ئەم بیرۆكەی جیانەبوونەوەی سیفات لە زاتی خودای داڕشت ‌و رەتی هەر سیفەتێكی كردەوە كە جیا بێت لە زاتی خودا، مەبەست لەمەش بەرگریكردن بوو لە بنەمای یەكتاپەرستی‌ و چەسپاندنی زاتێكی تاك‌ و تەنها و بەدوور لە هەر دابەشبوون ‌و كەرتبوون ‌و چواندنێك‌، رەتدانەوەی دوالیزمی فارسەكان ‌و سیانەی مەسیحیەكان‌، چواندنی موشەبیهەكان‌، بەجەستەكردنی موجەسیمەكان بوو، كە هەركام لەمانە بە شێوازێكی نەشیاو وێنای خوایان كردووە(3).  

      لە دوای واسڵ، زانایانی موعتەزیلە برەویاندا بەم بیرۆكەی جیانەبوونەوەی سیفات لە زاتی خوا، راڤەی جۆربەجۆریان بۆ كردووە، ئەبو هوزەیلی عەلاف-لە (235ك مردووە)- دەڵێت: زاتی خودا یەك زاتە ‌و فرەیی لەخۆناگرێت، كاتێك لە روانگەی توانراوەكانەوە لێیدەڕوانی، خودا توانایە، كاتێكیش لە روانگەی زانراوەكانەوە لێیدەڕوانی، خودا زانایە، واتە سیفاتەكانی زانین ‌و توانا و ئەوانی دی لە دەرەوەی زاتی خوا هیچ واتا و بوونێكی سەربەخۆیان نییە(4).

     ئیبراهیمی نەزام-لە (221ك مردووە)- دێت بەجۆرێكی تر راڤەی مەسەلەی ناوبراو دەكات، ئەو پێیوایە كاتێك سیفەتێك دەدرێتە پاڵ خودا، مەبەست لێی چەسپاندنی زاتی خودایە و رەتكردنەوەی سیفەتێكی نەشیاوە، بۆ نموونە كە دەگوترێت: خودا زانایە، مەبەست لێی چەسپاندنی زاتی خودایە و لە هەمانكاتدا رەتكردنەوەی سیفەتی نەزانینە لێی، یان: خودا بیسەرە، بینەرە، بەتوانایە، زیندووە، هەموو ئەمانە زاتی خودا دەچەسپێنن‌ و سیفەتەكانی نەبیستن‌، نەبینین‌، بێتوانایی‌، مردنی لێ دوور دەخەنەوە(5).  

      دواتر ئەبو هاشمی جوبائی- لە (321ك مردووە)- دێت دەڵێت: ئەو سیفەتانە چەند چەمك یاخود حاڵەتێكن، لێوەیان زاتی خودا دەناسرێت‌ و لە زاتەكانی تر جیا دەكرێتەوە، بەڵام ئەو چەمك ‌و حاڵەتانە بەبێ زاتی خوا ناناسرێن‌ و نازانرێت چین(6).
   زۆرینەی زانایانی موعتەزیلە سیفاتە زاتیەكانیان لە دوو سیفەتدا كۆكردۆتەوە كە سیفەتی: زانین ‌و توانینە ( العلم والقدرة) ، یان ئەبوحسەینی بەسری-لە (436ك مردووە)- لەیەك سیفەتدا كۆیكردوونەتەوە، ك ەسیفەتی زانایەتیە ( العالمیة)(7).

   كەواتە موعتەزیلەكان بەجدی‌ و دڵسۆزی‌ و راستگۆییەوە بەرگریان لە بنەمای یەكتاپەرستی كردووە، هەوڵیانداوە ئایەتی (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ  وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) سورة الشوری الایة 11. وەك خۆی جێبەجێ بكەن، زاتێكی تاك ‌و تەنها ‌و هەربووییان چەسپاندووە، بەدووریانگرتووە لە هەر دابەشبوون‌ و هاوبەشیداری ‌و چواندن‌ و بەجەستەكردنێك.
هەروەك گەورە بیریاری كورد عیرفان عەبدولحەمید- لە (2007ز مردووە)- ئاماژەی پێداوە گەورەترین هەڵەی پسپۆڕانی گروپ ‌و مەزهەبە ئیسلامیەكان سەبارەت بە موعتەزیلە لەوەدایە هاتوون بە رەتكەرەوەی سیفاتی ئیلاهی ( المعطلة، نفاە الصفاة) ناوزەدیان كردوون، بە پێچەوانەوە ئەوان گوتوویانە خودا چەند سیفاتێكی هەیە خودی زاتە، بوونی سەربەخۆیان نییە لە دەرەوەی زاتی ئیلاهی، كەواتە موعتەزیلەكان سیفاتێك رەتدەكەنەوە كەجیا بێت لە زاتی خودا‌ و بوونی سەربەخۆی هەبێت(8).

   2ـ دروستكراویی قورئان: موعتەزیلەكان بەرگریان لە تاك ‌و تەنهایی خودا دەكرد‌، هەر بۆچوونێكیش ناتەبا بوایە لەگەڵ ئەم بنەمایەدا رەتیاندەكردەوە، لەم سەربەندەوە وتوویانە قورئان دروستكراوی خوایە، لە پێشدا نەبووە، دواتر هاتۆتە بوون، خودا دایبەزاندووە بۆ پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت) وەكو بەڵگەیەكی بەهێزی پێغەمبەرایەتی، هاوكات بۆ روونكردنەوەی یاسا و رێسا و حوكمە شەرعیەكان(9).

    كەواتە ناتوانرێت بگوترێت وتەی خودا (قورئان) سیفەتێكی هەربووییە، چونكە ئەو وتە خواییە لە سورەت ‌و ئایەت پێكهاتووە، هەندێكی لەپێش هەندێكیەوەیەتی، چەندین داواكاری‌ و هەواڵ لە خۆ دەگرێت‌ و پێویستی بە هەبوونی كەسانێكە تا ئەو داواكاریانە روویان تێبكات، ئەگەر بگوترێت قورئان  هەربوویی (أزلی)ە، ئەمە سەردەكێشێت بۆ هەربووییبوونی كەسەكانیش، لەلایەكی ترەوە قورئان لە وشە و پیت‌ و دەنگ پێكهاتووە،  هەربووییبوونی قورئان واتە هەربووییبوونی وشە و پیت ‌و دەنگەكانیش، هەموو ئەمانە دەبنە مایەی چەسپاندنی فرە هەربوویی(10).

    لەگەڵ سەلماندنی دروستكراویی قورئان بە بەڵگەی عەقڵی، موعتەزیلەكان هەوڵیانداوە پشتئەستووربن بە بەڵگەی قورئانیش، بۆ نموونە لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە (إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًاعَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) سورە الزخرف الایة 3. ئەوان دەڵێن: وشەی (جعل)ەو موشتەقاتەكانی لە قورئاندا بە واتای دروستكردن هاتووە، كەواتە قورئانیش دروستكراوە، یاخود لە ئایەتێكی تردا هاتووە: (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ) سورة الحجر الایة 9. لێرەدا خوای گەورە وەسفی قورئان دەكات بەوەی دابەزێندراوە، هەرچیش دابەزێندرێت ئەزەلی نییە و دروستكراوە، هەر لە ئایەتی ناوبراودا خوای پەروەردگار پەیماندەدات بە پاراستنی قورئان، كەواتە ئەگەر قورئان ئەزەلی بێت پاراستنی بۆچییە؟، یان راشكاوانە لە قورئاندا هاتووە: (مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ) سورة الانبیا‌ء الایة 2. ئەمانە و چەندین بەڵگەی تری قورئانی لەسەر دروستكراویی قورئان قازی عەبدولجەبار بە وردی هێناونی ‌و شیكردوونەتەوە(11).

   3ـ راڤەكردنی مەجازی: لە هەندێك دەقی قورئان ‌و سونەتدا چەند سیفاتێك دراوەتە پاڵ خودا، ئەگەر بە پێی واتای دەرەكی لێكبدرێنەوە، چواندن‌ و بەرجەستەكردنی خوای پەروەردگاری لێدەكەوێتەوە، لێرەدا موعتەزیلەكان بۆ نەهێشتن‌ و بنبڕكردنی بیرۆكەی چواندنی خودا بە دروستكراوەكانی، وازیان لە واتای دەرەكی هێناوە و لە پشت ئەو واتا دەرەكیانەوە ئاماژەیان بە واتای ترداوە، ئەمەش ئەوە نەبێت لەخۆوە و بە ئارەزوو كردبێتیان، بەڵكو لەو سەربەنەوە كە قورئان بە زمانی عەرەبی دابەزیوە، بۆ تێگەیشتنیشی دەبێت پەنا ببرێتە بەر یاسا و رێساكانی زمانی عەرەبی، لەسەرو ئەمەشەوە ئەوان هاتوون لە روانگەی ئایەتی (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ) راڤەی سەرجەم ئەو ئایەت‌ و فەرموودانەیان كردووە كە سیفاتی جەستەیی لەخۆدەگرێت(12).

   بۆ نموونە لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: (وَجَاءَ رَبُّكَ) سورة الفجر الایة 22. بەپێی واتای حەقیقی یان رووكەش باس لە هاتنی خودا كراوە، هاتنیش سیفەتی بوونەوەرە، نابێت بدرێتە پاڵ خودا، هەربۆیە موعتەزیلەكان دەڵێن: لێرەدا مەبەست هاتنی خودا نییە، بەڵكو هاتنی فەرمانی خودایە، كە ئەمەش لەزمانی عەرەبیدا دروستە‌ و بەكارهاتووە(13).

   یان ئایەتی (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ) سورة البقرة الایة 255. موعتەزیلەكان دەڵێن لێرەدا وشەی (كرسی) بەواتای  زانین ( علم) هاتووە نەك كورسی دانیشتن. یان (كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ) سورة القصص الایة 88. واتای حەقیقی ‌و رووكەش: هەموو شتێك لەناو دەچێت دەموچاوی خودا نەبێت، كە ئەمە هەڵەیە و چواندنی خودایە بە دروستكراوەكان، كەواتە واتای دروست ئەمەیە: هەموو شتێك لە ناو دەچێت زاتی خودا نەبێت. ئەمانە و چەندین نموونەی تر كە بە وردی زانایانی موعتەزیلە راڤە و شیكردنەوەیان بۆكردووە(14).

   4ـ رەتكردنەوەی بینینی خودا: موعتەزیلەكان زۆر بە توندی بیرۆكەی بینینی خودا لەلایەن بەندەكانەوە رەتدەكەنەوە، دەڵێن: بینین پەیوەندیەكی تیشكیە لە نێوان بینەر و بینراودا، تیشكی چاو تەنها مادە یاخود شتی سنووردار دەبینێت، ئەمەش سەبارەت بە خودا مەحاڵە، هەروەها دەڵێن: خودای پەروەردگار فەرموویەتی: (لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ) سورە الانعام الایة 103. واتە چاوەكان پەی بەخودا نابەن(15).

    هەروەها لە بەرامبەر ئەو ئایەتەی كراوەتە بەڵگە بۆ بینینی خودا (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ . إِلَى رَبـِّهَا نَاظِرَةٌ) سورة القیامة الایة 22-23. واتە: لە رۆژی دواییدا چەندین دەموچاو پرشنگدارن لە خوای پەروەردگار دەڕوانن. لێرەدا موعتەزیلەكان ئەم راڤەیە بە هەڵە دەزانن‌ و دەڵێن: وشەی (نَاظِرَة) بەواتای چاوەڕوانی هاتووە نەك روانین، واتە ئەو دەم‌وچاوانە چاوەڕوانی رەحمەت یان پاداشتی خوان، هەروەها دەڵێن: ئەگەر (نَاظِرَة) بەواتای بینین ‌و روانینیش بێت، مانای ئایەتەكە بەمجۆرەی لێدێت: دەموچاوانێك پرشنگدارن لە گەورەیی‌ و دادی خودا دەڕوانن نەك زاتی خودا. هاوكات موعتەزیلەكان تێكڕای ئەو فەرموودانەیان رەتكردۆتەوە كە ئاماژە بە بینینی خودا دەدەن(16).

   5ـ سەرپشكایەتی بەندەكان، یان ئازادیی هەڵبژاردن: زانایانی موعتەزیلە كۆدەنگن لەسەر ئەوەی كە بەندەكان ئازاد و سەرپشكن، خۆیان دروستكەر و بەدیهێنەری كارەكانیانن، ئەگەر نا، بنەمای پاداشت ‌و سزا هیچ واتایەكی نامێنێت، لەگەڵ ئەمەشدا ئینكاری ئەوە ناكەن كە خودا زانایە بە هەموو رووداو و كاروبار و هەڵس‌وكەوتەكانی رابردو و ئێستا و داهاتووی بەندەكان(17).

   لای موعتەزیلە مرۆڤەكان سەرپشك ‌و ئازادن لەوەی دەیكەن ‌و هەڵیدەبژێرن، ئەمەش لە رێگەی ئەو توانایەی خودا پێیبەخشیون، كە گونجاوە بۆ كردن‌ و نەكردن، واتە مرۆڤەكان ئازادانە و بە دوور لە هەر جەبریەتێكی خوایی رێگەی باش یان خراپ هەڵدەبژێرن، ئەمەش لەخۆیدا بەڵگەیەكی بەهێزی دادی خواییە(18).

     ئەوان دەڵێن: فەرمان‌ و ویستی خودا گرێدراون بەیەكەوە، خودا فەرمان بە هەر شتێك بكات، ئەوشتەی دەوێت، نەهی لە هەر شتێكیش بكات، ئەو شتەی ناوێت، خوای گەورە دەیەوێت بەندەكانی نوێژبكەن، رۆژووبگرن، زەكات بدەن، حەج بكەن،... تاد، فەرمانیشی داوە بە كردنی ئەمانە، هاوكات خودا نایەوێت بێباوەڕی، شەرواڵپیسی، دزیكردن، درۆكردن، ... تاد رووبدەن، نەهیشی لەمانە كردووە، كەواتە خوای گەورە خراپەی ناوێت ‌و نەهی لێكردووە، ئەوەشی روودەدات لە خراپەكاری، مرۆڤەكان خۆیان بەدیهێنەر و خوڵقێنەرین(19).

      واسڵی كوڕی عەتا دەڵێت: خوای گەورە دادپەروەر و كاربەجێیە، نابێت داوای شتێك لە بەندەكانی بكات كە خۆی نەیەوێت، یان شتێك بسەپێنێت بەسەریاندا و دواتر لێپێچینەوەیان لە گەڵدا بكات، بەندەكان خۆیان دروستكەر و بكەری چاكە و خراپەن، لە ئیمان‌، بێباوەڕی‌، لاساری‌ و گوێڕایەڵی، لەكۆتاییدا لەسەر كاروكردەوەكانیان پاداشتدەكرێن یان سزادەدرێن(20).

دەتوانین هۆكاری دەستگرتنی موعتەزیلەكان بە بنەمای ئازادی ‌و سەرپشكایەتی مرۆڤەوە بگێڕینەوە بۆ چەند خاڵێك:

   أ ـ راڤەكردنی دروستی پاداشت ‌و سزا: موعتەزیلەكان دەڵێن: ئەگەر خودا دروستكەر و سەپێنەری كاری بەندەكان بێت، ئەوكات بنەمای پاداشت‌ و سزا هیچ واتایەكی نابێت، چونكە وەك دەڵێن: ئەگەر لە چارەی فڵان نوسرابێت كافرە، ئیتر ئەم كەسە كافرە تاوانی چییە كە لە ئەزەلەوە نوسرابێت لە چارەیدا كە دەبێت كافربێت؟ بۆچی خودا سزای دەدات؟(21).

ب- واتاداریی داوا شەرعیەكان: ئەگەر مرۆڤەكان ئازاد نەبن‌ و هیچ رۆڵێكیان نەبێت لە بەدیهێنانی كار و كردەوەكانیاندا، ئەوكات هیچ واتایەك بۆ بنەمای داوالێكرنی شەرعی نامێنێت،  كەواتە بۆ ئەوەی داوا شەرعیەكان بەجێ ‌و واتاداربن‌، كەسی باش پاداشت بكرێت‌، خراپەكارانیش بەسزا بگەن، دەبێت مرۆڤەكان ئازاد‌ و سەرپشك بن لە كار ‌و هەڵسوكەوتەكانیاندا‌ و بەدووربن لە هەر جەبریەت ‌و سەپێنراویەك(22).

ج ـ بیانووی ناردنی پێغەمبەران: موعتەزیلەكان دەڵێن: ئەگەر خودا سەپێنەری كارەكان بێت ‌و بەندەكان رۆڵیان نەبێت، ئیتر سوودی ناردنی پەیامبەران لە چیدایە؟ كە خوا خۆی دیاریكردووە و بڕیاریداوە كێ دەبێتە باوەڕدار‌ و كێ بێباوەڕ دەبێت،  ئیتر پەیامبەران بۆ دەنێرێت؟ كەواتە بۆ ئەوەی ناردنی پەیامبەران بەسوود بێت‌ و ئامانج لە ناردنیان روون بێت، دەبێت دانبنرێت بە بنەمای سەرپشكایەتی مرۆڤەكاندا(23).

د. ستەم نەدانە پاڵ خودا: بەرای موعتەزیلەكان لە نێو كار و هەڵسوكەوتەكانی مرۆڤدا چەندین كاری چەوت‌ و نەشیاو و قێزەونی وەك بێباوەڕی‌، درۆ، دزی‌، بەدڕەوشتی ‌و ستەم بەدیدەكرێت، ئەگەر بوترێت خودا دروستكەر و بەدیهێنەری كارەكانە، ئەوكات كارە قێزەون ‌و نەشیاوەكانیش پاڵدەدرێن دەدرێن بۆلای خودا، كە ئەمە مەحاڵە(24).

هـ- واتاداریی بنەمای فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە: ئەگەر مرۆڤەكان ئەوەی دەیكەن پێشتر لەچارەیاندا نووسرابێت، ئیتر هیچ واتایەك نامێنێتەوە بۆ فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە(25).

   6ـ پەیبردنی عەقڵ بەباشی ‌و خراپیەكان: وروژاندنی ئەم مەسەلەیە بە یەكەمین هەوڵی نزیككردنەوەی عەقڵ ‌و دەق دادەنرێت، زانایانی كەلام‌ و ئوسوڵی فیقهـ گرنگیەكی زۆریان بەم بابەتە داوە، لە پێشیانەوە موعتەزیلەكان كە خۆیان داڕێژەری بیرۆكەكە بوون‌ و چەندین مەسەلەی تریان لەسەر بنیاتناوە.

  ئەوان وتوویانە: خوای پەروەردگار عەقڵی بەخشیوەتە مرۆڤەكان تا جیاوازی لە نێوان باشی‌ و خراپیەكاندا بكەن، عەقڵیش توانای ئەم پەیبردنەی هەبووە لەپێش هاتنی شەرعدا، هاوكات ئەم پەیبردنە وردەكاریی مەسەلە پەرستشی ‌و شەرعیەكان ناگرێتەوە، كە لە دەرەوەی چوارچێوەی عەقڵدان، بەڵكو رەچەڵەكی باشی‌ و خراپیەكان، حەقیقەتە سەرەتایی ‌و سەرەكیەكان،، بنەما مرۆیی ‌و ئاكاریەكانی وەك: ناسینی خودا، راستی ‌و درۆ، داد ‌و ستەم، ئازادی‌ و چەوساندنەوە، ئازار‌ و خۆشی ‌و هاوشێوەی ئەمانە دەگرێتەوە، دواتر كە شەریعەت دێت لەلایەكەوە جەختدەكاتەوە لەسەر ئەو باشی‌ و خراپیانەی پێشتر عەقڵ پەی پێبردوون ‌و دەركی كردوون، لەلایەكی ترەوە یاریدەرە لەو مەسەلانەی عەقڵ بە باشی پەی پێنەبردووە، بەمەش شەریعەت شوێنكەوتە و تەواوكەری عەقڵە(26).

       بەلای موعتەزیلەوە پێش گەیشتنی شەریعەت بە مرۆڤەكان، ئەوان بەهۆی عەقڵیانەوە لێپرسراوێتیان لەسەرشانە، دەبێت بەوكارانە هەستن كە عەقڵ بە باشی دەزانێت‌، لەوكارانەش دووربكەونەوە كە عەقڵ بەخراپی دادەنێت، سەرەنجام بە ئەندازەی گوێڕایەڵی ‌و سەرپێچیكردنیان بۆحوكمی عەقڵ پاداشت ‌و سزا وەردەگرن لەلای خودا   

   7ـ رێسای شیاو و شیاوترین (باشترین): پوختەی ئەم رێسایە ئەوەیە: هەركارێك خوا دەیكات كاری باش ‌و شیاوە، بەهیچ جۆرێك كاری نەشیاو و خراپ لە خوا ناوەشێتەوە، یان هەروەك هەندێك لە موعتەزیلەكان دەڵێن خوای گەورە ناتوانێت كاری خراپ‌ و نەشیاو بكات، یان دەتوانێت بەڵام نایكات(27).
    هەروەها خوای گەورە هەرچی سەبارەت بە مرۆڤەكان‌ و لەپێناویاندا ئەنجامیداوە، ئەوە باشترینە كە ئەنجامیداوە، ئەگەر لەوەی بەخشیویەتی‌ و ئەنجامیداوە باشتری لەلابێت‌ و نەیدات، ئەوە بە جۆرێك لە چرووكی ‌و ستەم دەژمێردرێت، كە بۆ زاتی خوا مەحاڵە(28).

   موعتەزیلەكان ئەم رێسا و بیرۆكەی شیاوی‌ و باشترینەیان بەسەر هەركام لە بنەماكانی  (دروستكردن، داوالێكردن، گەڕاندنەوە و لێپرسینەوە)دا جێبەجێكردووە:
   أ ـ جێبەجێكردنی رێسای ناوبراو بەسەر بنەمای دروستكردندا: موعتەزیلەكان رێسای ناوبراو جێبەجێدەكەن بەسەر بنەمای دروستكردنی مرۆڤ‌ و گەردووندا بەمشێوەیە:

 

یەكەم: واجبە لەسەر خودا مرۆڤەكان دروستبكات، چونكە سوودی ئەم دروستبوونە بۆ مرۆڤەكان خۆیانە، دەتوانن بەهۆی بوونیانەوە خودا بناسن ‌و بیپەرستن‌ و سوپاسگوزاری ببن، بەمەش پاداشتی بەهەشت ‌و ژیانی هەتاهەتایی بەدەستدەهێنن(29).

   دووەم: خودای پەروەردگار كاربەجێیە، بە هەوانتە و بەبێ مەبەست ‌و هۆكارێك هیچ كارێك ناكات، كەواتە هەرچی لەم دنیایەدا روودەدات ‌و دەگوزەرێت، یان بۆ سوودی مرۆڤەكانە، یان بۆ پەندوەرگرتن‌ و بەخۆداچوونەوەیانە، لێرەوە، دروست نییە خودا شتێك بخوڵقێنێت بێسوودبێت، یان لە دەرەوەی هەست ‌و زانینی مرۆڤەكان بێت، كاتێكیش خودا جۆرێك لە ئازار ‌و ناڕەحەتی دووچاری منداڵان دەكاتەوە بە هۆی مردنی دایك‌ و باوكیان، یان بە كەمئەندامبوونی خۆیان، یان مردنیان، یان كەسێك شێت‌ و بێئەقڵە، یان كوێرە، یان بەردەوام لە ئازاردایە، سەرجەمی ئەمانە بۆ پەندوەرگرتنی گەورەكانە، هاوكات واجبە خودا بژاردە (تعویض)ی ئەم ئازارانەیان بكاتەوە، هەرلەم سەربەنەوە هەندێك لە زانایانی موعتەزیلە ئاژەڵانیشیان لكاندوە بەم كۆمەڵەوە، واتە لەسەر ئەوەی لە دنیادا سەردەبڕدرێن ‌و ئازار دەچێژن خودا واجبە بژاردەی ئازارەكانیان بكات(30).

     سێیەم: ئەوەی خودا لە دنیادا دەیدات باشترینە، هەتا كاتێك چاوساغێك كوێردەكات، لەشساغێك نەخۆشدەخات، دەوڵەمەندێك هەژار ‌و نابوت دەكات، كەسێك بە گەنجی دەمرێنێت، هەموو ئەمانە باشترینە كە لە خواوە دەرچووە سەبارەت بەو كەسانە، كەواتە هەرچی تووشی مرۆڤەكان دەبێت لە دنیادا لە ئازار‌ و مەینەتی ‌و خۆشی‌ و ناخۆشی هەمووی بۆ سوودی مرۆڤەكان خۆیانە، لەمبارەوە ئەبوعەلی جوبائی – لە (303ك مردووە)- دەڵێت: مەبەست لە شیاوترین یان باشترین، خۆشترین نییە، بەڵكو مەبەست لێی كۆتاباشیە، هەروەك چۆن كەڵەشاخگرتنەوە، خوێن لێدەرهێنان و خواردنەوەی دەرمانی تفتوتاڵ ئازاردەرن، بەڵام ئەمانە باشترینن بۆ مرۆڤەكە چونكە كۆتاییەكەیان باشە ‌و چارەسەرن(31).

  چوارەم: دوای ئەوەی خودا ئەم گەردوونەی خوڵقاند، ناتوانێت لەسەر ئەو شێوەیەی كە هەیە نەلێی زیادبكات، یان لێی كەمبكات، چونكە بەو شێوەیەی دروستی كردووە باشترینە(32).

  ب ـ جێبەجێكردنی رێسای ناوبراو بەسەر بنەمای داوالێكردن ( التكلیف) دا:
   ـ موعتەزیلەكان دەڵێن: خودای گەورە مرۆڤەكانی خوڵقاندووە بۆ بەرژەوەندی خۆیان، كە لە رێگەی ناسینی خوداوە دەگەن بە ژیانی هەمیشەیی، لەبەرئەمە واجبە لەسەر خودا داوای گوێڕایەڵیان لێبكات‌ و واجبات بدات بەسەریاندا، بۆ ئەم مەبەستەش پەیامبەریان بۆ رەوانەدەكات(33).
  ـ خوای گەورە داوایەك لە بەندەكان ناكات كە لە توانایان بەدەربێت، چونكە ئەگەر مەبەست لە داواكاری، چاكبوونی مرۆڤەكان بێت، چۆن واجبێك دەدات بەسەریاندا توانای جێبەجێكردنیان نەبێت(34).

 ـ لەلایەكی ترەوە كاتێك خودا داواكاری دەخاتە سەر شانی بەندەكان، واجبە لەسەری هەرچی گرێ‌ و قۆرت ‌و بەربەستێك لەبەردەم داواكاریەكەدا هەیە نەیهێڵێت، ئەمەش بە پێدانی عەقڵی تەواو، بەتواناكردنیان لەسەر جێبەجێكردن، واتە ئازادبن لە هەڵبژاردنی چاك یان خراپ، گوێڕایەڵی یان لاساری، دەمێنێتەوە ئەوانەی كە خوا عەقڵی پێنەداون وەك شێت ‌و گێل‌و هاوشێوەیان، خوای گەورە هیچ داواكاریەكی لەمانە نییە، بەڵكو بۆ پەند ‌و عیبرەتی ساغەكان دروستی كردوون(35).

   ج ـ جێبەجێكردنی رێسای ناوبراو بەسەر بنەمای گەڕانەوە‌ و لێپرسینەوەدا: موعتەزیلەكان دەڵێن:
    ـ بەندەكان لە رێی عەقڵەوە درك بە زەرورەتی زیندووكردنەوە و لێپرسینەوەی خوایی دەكەن، چونكە كەسێك هەتا مردنی خەریكی خراپەكاری ‌و ستەم ‌و خوێنڕشتن ‌و لاساریە، بە پێچەوانەشەوە كەسێكی تر تا مردنی كەسێكی خواپەرست‌ و حەقبێژ ‌و رەوشتبەرز‌ و ئاشتیخوازە، لێرەدا ئەگەر ئەو لێپێچینەوە خواییە نەبێت‌ و مردن كۆتا قۆناغ بێت، ئیتر چەمكەكانی چاكە و باشە و دینداری ‌و دنیانەویستی ‌و عەدالەت هیچ واتایەك نادەن بەدەستەوە‌، هەموو قسەی پڕوپووچن(36).
    ـ مانەوەی هەمیشەیی بەهەشتی ‌و دۆزەخیەكان دەرەنجامی كاری خۆیانە ‌و باشترینە بۆیان(37).
    ـ خودا ناتوانێت كەسێك لە بەهەشت دەربكات، یان كەسێك بخاتە بەهەشت، یان كەسێك بە دۆزەخ سزابدات، یان لە دۆزەخی دەربهێنێت، ئەگەر شیاوی ئەو شوێنانەی خۆیان بن(38).

     8- تیۆری شاراوەیی ‌و دەركەوتن (الكمون والظهور): مەبەست لەم تیۆرە ئەوەیە خودای پەروەردگار ئەم گەردوونەی بە سەرجەم پێكهاتەكانیەوە، لە یەك كاتدا و بەیەك جار دروستكردووە، بۆ نموونە خودا ئادەم‌ و نەوەكانی لە یەك كاتدا و بەیەكجار دروستكردووە،  دروستكردنی ئادەم لە پێش نەوەكانیەوە نییە، دروستكردنی دایكان لە پێش منداڵەكانیانەوە نییە، بەڵكو خودا دەركەوتنی هەندێكیانی لەناو هەندێكدا شاردۆتەوە، واتە پێشكەوتن‌ و دواكەوتن لە دەركەوتندایە نەك لە دروستكردن، گەورە فەیلەسوفی موعتەزیلە ئیبراهیمی نەزام باسی لەم تیۆرە كردوە و ئاماژەشی بەوەداوە كە گەردوون لە جوڵەی بەردەوامدایە(39). ئەم بۆچوونەی نەزام لەسەر دروستكردنی گەردوون، یەكدەگرێتەوە لەگەڵ تیۆری (تەقینەوەی گەورە) كە زانا فیزیاییەكان ئاماژەیان پێداوە.

    9- ئیعجازی قورئان: زانا موسڵمانەكان بە گشتی ‌و زۆرینەی موعتەزیلەكانیش هاوڕان لەسەر ئیعجازی قورئان لەلایەنی رێكحستن‌ و رەوانبێژی ‌و جوانسازیەوە، هاوكات ئیبراهیمی نەزام لایوایە لایەنی رەوانبێژی ‌و جوانسازی‌ و رێكخستنی زمانەوانی نابێتە بەڵگە لەسەر ئیعجازی قورئان، چونكە دەتوانرا لەملایەنەوە هاوشێوەی قورئان بنووسرێت، بەڵام خودا مرۆڤەكانی لەو توانا ‌و خەیاڵاتە لادا‌ و دووری خستنەوە، هەربۆیە ئەوەی موعجیزەی قورئانە و دەكرێتە بەڵگە لەسەر راستێتی بریتیە لە باسكردنی هەواڵ ‌و رووداوەكانی رابردو و داهاتوو(40).

     10-  یاسای میهرەبانیی (اللطف): مەبەست لە میهرەبانی یان لوتفی خودا ئەوەیە، داوا لێكراو بەهۆیەوە نزیكبێتەوە لە گوێڕایەڵی‌ و دووركەوێتەوە لە لاساری‌وبێگوێییكردن، یاخود بریتیە لە رەخساندنی ئامراز‌ و هۆكار و مەرجە پێویستەكان بۆ داوالێكراو، تا لە رێیانەوە بە باشترین شێوە واجباتە شەرعیەكان جێبەجێ بكات، لە نموونەی ئەو میهرەبانیە: ناردنی پێغەمبەران، پێدانی عەقڵ، بەڵگەخستنەبەردەم، لێرەوە زۆرێك لە زانایانی موعتەزیلە وتوویانە: واجبە لەسەر خودا تا ئەوپەڕی میهرەبانی ‌و لوتفی هەبێت لەگەڵ مرۆڤەكاندا، تا بگەن بە گوێڕایەڵی(41). ئەم یاسایە پەیوەندیەكی توندوتۆڵی بە بنەمای شیاو و شیاوترینەوە هەیە، كە لە ئەنجامدا هەردووكیان لە بنەمای سەرەكی دادی خواییەوە سەرچاوەیان گرتووە.   

      11- یاسای هۆیەتی (قانون السببیة): موعتەزیلەكان لایانوایە ساز و تەبایی رەها هەیە لە نێوان عەقڵ‌ و بووندا، بەجۆرێك عەقڵ دەتوانێت دركی بوون بكات بەوشێوەی هەیە، لێرەوە وتوویانە خودای باڵادەست گەردوونی لەسەر بنەمای هۆیەتی بنیاتناوە، ئەو پەیوەندیەشی لە نێوان هۆ و بەرهۆ (السبب والمسبب)دا هەیە پەیوەندیەكی زەروری‌ و حەتمیە(42).

      لەم سەربەنەوە موعتەزیلەكان زۆر بەتوندی دژی چەندین دیاردە و بیرۆكە وەستاونەتەوە، لەوانە:
      أ- رەتكردنەوەی جادو و باوەڕنەبوون بە كاریگەریەكانی لەسەر مرۆڤ.
      ب- رەتكردنەوەی كاریگەری ئەستێرەكان ‌و تەلەسم ‌و نووسینە بێواتاكان لەسەر مرۆڤ.
      ج-  رەتكردنەوەی دەركەوتنی كاری لەئاسابەدەر لەسەردەستی پیاوچاكان (كرامات اڵاولیا‌ء).
      د- رەتكردنەوەی هەر پەیوەندی‌ و بەریەككەوتنێكی جنۆكە و مرۆڤ(43).

     لەگەڵ ئەوەی موعتەزیلەكان باوەڕیانوایە پەیوەندی نێوان هۆ و بەرهۆ پەیوەندیەكی زەروری‌ و حەتمیە، هاوكات ئەوەشیان خستۆتەڕوو كە هەندێجار خودا ئەو پەیوەندیە تێكدەشكێنێت لەسەر دەستی پێغەمبەراندا وەكو بەڵگەیەكی راستی پەیامەكەیان.

      12- هەڵسەنگاندنی فەرموودە و رەخنەگرتن لە هاوەڵانی پێغەمبەر: لای موعتەزیلە سەرچاوەی سەرەكی شەریعەت بریتیە لە عەقڵ، قورئان، سوننەت، كۆدەنگیی زانایان، عەقڵ یەكەم سەرچاوەیە چونكە لە رێگەی عەقڵەوە دەزانرێت كە قورئان‌ و سوننەت ‌و كۆدەنگیی بەڵگەن(44).
     سەبارەت بە قورئان ‌و سوننەتی موتەواتیر، ئەوان زۆر قسەیان نییە، دەمێنێتەوە سوننەتی ئاحاد كە زۆربەی فەرموودەكانی پێغەمبەر لەم جۆرەن، موعتەزیلەكان چەندین بۆچوونیان هەیە سەبارەت بە بەڵگەدانانی ‌و مەرجەكانی‌ و بواری كارپێكردنی.

     شێوە كۆدەنگیەك لای زانایانی موعتەزیلە هەیە كە لە بواری بیروباوەڕدا كار بە فەرموودەی ئاحاد ناكرێت، هەندێكیان بوارەكانی پەرستش (العبادات)‌ و تاوان ‌و سزا (الجرائم والعقوبات)یشیان خستۆتە پاڵ‌ و وتوویانە: تەنها لە مامەڵە و كاروبارە دنیاییەكاندا كاربە فەرموودەی ئاحاد دەكرێت، هاوكات زۆرینەیان كاریان پێكردووە لە تێكڕای مەسەلە و بابەتەكاندا جگە لە مەسەلەكانی بیروباوەڕ، بەڵام چەندین مەرجیان داناوە بۆ كارپێكردنی، هاوشێوەی حەنەفیەكان، لەوانە:

      نابێت فەرموودەكە پێچەوانەی عەقڵ ‌و دەقی قورئان بێت، نابێت پێچەوانەی فەرموودەی بەهێزتر بێت، نابێت لە بابەتێكدا هاتبێت كە وابخوازێت دەیان كەس گێڕەرەوەی بن، دەبێت فەرموودەی تر هەبێت پشتگیری بكات، دەبێت لە هەر چین ‌و پلەیەكدا دووكەس گێڕەرەوەی بن، هەندێكیان دەڵێن سێ یان چوار كەس، دەبێت كەسی گێڕەرەوە راستگۆ بێت، شارەزا بێت لەو بابەتەی فەرموودەكەی تێدا هاتووە(45).

      هەرلەم سەربەنەوە زۆرێك لە موعتەزیلەكان فەرموودەكانی: سزای ناوگۆڕ، بینینی جنۆكە، موعجیزەی لەتبوونی مانگ، موعجیزەی هەڵقوڵانی ئاو لەناو دەستی پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت)، جادوكردن لە پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت)، شەفاعەت، بینینی خودا ‌و چەندینی تریان رەتكردۆتەوە.
    سەبارەت بە بۆچوونیان لەسەر هاوەڵانی پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر بێت) موعتەزیلەكان وەكو مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵ كردوون، ئەو تەلیسمەیان شكاندووە كە هاوەڵان هەموویان راستگۆ و بەمتمانەن، نابێت قسەیان لەسەر بكرێت، ئەوان رەخنەیان لە زۆر هەڵوێست‌ و بۆچوون‌و گێڕانەوەی هاوەڵان گرتووە(46).

      موعتەزیلەكان لە روانگەی یەكتاپەرستی‌ و پاكوبێگەردیی‌ و دادی خواییەوە چەندین بابەتی تری هەستیاری فەلسەفی ‌و كەلامی‌ و شەرعیان وروژاندوە و قسەیان لەسەر كردووە، لەوانە، بابەتەكانی: بوون، نەبوون، بەشی دابەشنەبوو یان جەوهەری تاك، جووڵە، وەستان، تایبەتمەندیی تەنەكان، گیان، هەستەكان، چێژ، ئازار، جنۆكە، شەیتان، فریشتە، پێغەمبەرایەتیی، تۆبەكردن، پێشەوایەتی، بنچینەی زمان، وردەكاریەكانی رۆژی دوایی، وەك: سزای ناوگۆڕ،  پردی سیرات، شەفاعەت، تەرازووی كارەكان، بەردەوامیی بەهەشت‌ و دۆزەخ، ... تاد.

قوتابخانەی بەسریەكان ‌و بەغدادیەكان

         هەندێك لە مێژوونووسان‌ و بیریاران موعتەزیلەیان بەپێی چین ‌و سەردەمەكان دابەشكردووە، وەك: قازی عەبدولجەبار و ئیبنولمورتەزا- لە (840ك مردووە)-، بەناوبانگترینی ئەو چینانەش چینی شەشەمە، بە لوتكەی قۆناغە مێژووییەكانی موعتەزیلە دادەنرێت، دیارترینی زانایانی ئەم قۆناغەش: ئەبوهوزەیلی عەلاف، ئیبراهیمی نەزام، بیشری كوڕی موعتەمەر-لە (210ك مردووە)-، ئەبوبەكری ئەسەم- لە (225ك مردووە)-، هیشامی فوەتی- لە (211ك مردووە)-‌ و چەندانی تربوون، كە هەستان بە فراوانكردن ‌و قوڵكرنەوەی تیۆرە كەلامیەكان ‌و راڤەكردنی پێنج بنەماكە.

     زۆرێك لە پسپۆڕانی گروپ‌ و مەزهەبەكانی وەك: ئەشعەری- لە (324ك مردووە)- شەهرستانی ‌و بەغدادی- لە (429ك مردووە)- بە پێی قوتابخانەی پاڵدراو بۆلای كەسایەتیەكان دابەشیان كردوون، وەك: واسڵیەكان، هوزەیلیەكان، نەزامیەكان، جوبائیەكان، بیشریەكان، جاحزیەكان، هیشامیەكان، جەعفەریەكان و ... تاد، زۆرتر مەبەست لەم دابەشكردنە ئەوەبووە، موعتەزیلەكان بەجۆرێك وێنابكرێن، كە لە چەندین ئاڕاستە و قوتابخانەی ناكۆك‌ و دژیەك پێكهاتوون.

        هاوكات هەندێكی تر بە پێی ئەوەی لە واقیعدا بووە موعتەزیلەیان دابەشكردووە بۆ دوو قوتابخانەی گەورە: بەسریەكان‌ و بەغدادیەكان، كە  هەردوولایان برەویان بە بیر ‌و هزری ئیعتیزالی داوە، لەگەڵ هەبوونی چەند جیاوازیەك لە ئامراز و شێوازی كاركردنیاندا، لەوانە:

        قوتابخانەی بەسرە لە پێشتردا هەبووە و هەر ئەوان بنیاتنەری مەزهەبی موعتەزیلە بوون لە كۆتایی سەدەی یەكەمی كۆچیدا، بەڵام قوتابخانەی بەغداد دواتر ‌و لە كۆتایی سەدەی دووەمی كۆچیدا دەركەوت لەسەر دەستی بیشری كوڕی موعتەمەر، هەربۆیە بەغدادیەكان لە واقعدا جێبەجێكەری بیرۆكە و تیۆری بەسریەكان بوون، بە تایبەت لە مەسەلەی یەكتاپەرستیدا، هەوڵیاندەدا بەهەر ئامرازێك بووە قەناعەت بە خەڵك بكەن بۆ وەرگرتنی بیرۆكەی دروستكراویی قورئان‌ و رەتكردنەوەی سیفاتە زیادەكان بەسەر زاتی خواوە(47).

       لەلایەكی ترەوە، بەغدادیەكان توانیان باسەكانی بنەمای دادی خوایی فراوانبكەن‌ و چەندین بیرۆكەی لەسەربنیاتبنێن، كە پێشتر بنەمای ناوبراو لەلایەن بەسریەكانەوە بنیاتنرابوو، بۆ نموونە: بیشری كوڕی موعتەمەر بیرۆكەی لێبوونەوە (التولد)ی وروژاند بە مەبەستی راڤەكردنی یاسای هۆیەتی (قانون السببیة) ‌و بەدوورگرتنی خودا لەهەر كارێكی نەشیاو و خراپ، هاوكات هەستا بە راڤەكردنێكی تایبەتی بیرۆكەی (لوتفی ئیلاهی) بە مەبەستی زیاتر چەسپاندنی بنەمای دادی خوایی(48).

       هەروەها بەغدادیەكان بەهۆی زیاتر تێكەڵبوونیان بە فەلسەفەی یۆنانی، چەندین مەسەلەی كەلامی ورد ‌و ئاڵۆزیان خستە بەر باس‌ و لێكۆڵینەوە، لەگەڵ ئەمەشدا لەلایەنی هزریەوە یەكگرتووتربوون لە بەسریەكان(49).
       دەمێنێتەوە ئەوەی، موعتەزیلەكان بە گشتی ‌و بەغدادیەكان بە تایبەتی، بە خواپەرستی‌ و دوورەپەرێزی ‌و پشتكردنە خۆشیەكان ناسرابوون، زۆر بە سادەیی‌ و هەژارانە ژیانیان دەگوزەراند، لەكاتێكدا دەرگای كۆشكی خەلیفە هەمیشە كراوە بوو بۆیان، بۆ نموونە: عیبادەت ‌و دنیانەویستی جەعفەری كوڕی حەرب- لە (236ك مردووە)- جەعفەری كوڕی موبەشیر- لە (234ك مردووە)-، ئەبو موسای موڕدار‌و، ئەبو جەعفەری ئیسكافی- لە (240ك مردووە)- ببوە باسی رۆژانەی خەڵكی لەو دەمەدا. چەندینجار لەلایەن خەلیفەوە داوایان لێدەكرا ببنە دادوەر و قازی، رەتیاندەكردەوە، بەڵام نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت یەك لە كەسایەتییە دیارەكانی موعتەزیلە بەناوی ئەحمەدی كوڕی ئەبی دوئاد- لە (240ك مردووە)- توانی خۆی لە خەلیفە مەئمونی عەباسی نزیك بكاتەوە و ببێتە وەزیر و دەمڕاستی، دواتر بووە جێبەجێكەری بیرۆكەی تاقیكردنەوەی زانایان لەسەر مەسەلەی دروستكراویی قورئان، كە بە هۆیەوە چەندین زانای وەك ئەحمەدی كوڕی حەنبەل- لە (241ك مردووە)- ئازاردرا(50)

گرنگی ‌و رۆڵی موعتەزیلە لە مێژووی هزری ئیسلامیدا

         موعتەزیلە یەكەمین قوتابخانەی كەلامیە لە ئیسلامدا، رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە برەوپێدانی هزری ئاینی ‌و فەلسەفیدا، بنیاتنەری بنەما عەقڵیەكانی عەقیدەی ئیسلامییە، لە رێگەی قوتابخانەی ناوبراوەوە بزافی عەقڵگەرایی هاتە ئاراوە و توانی لە هەیمەنەی چەقبەستوویی بێمانا ‌و پەیوەستبوونی رەها بە دەقەوە كەمبكاتەوە.
       پێشەوایان ‌و قوتابیانی ئەم قوتابخانە، عەقڵیان كردبووە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی زۆرێك لە كێشە ئاینیەكان ‌و دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو بۆیان.
       موعتەزیلە وەكو تەوژمێكی هزری ‌و رێبازێكی عەقڵانی دەركەوتنیان حەتمی بوو، دەبوا هەر ببوونایە بۆ چوونە نێو ئەو مەیدانخوازی ‌و ململانێ فكریەی ئیسلام‌ و موسڵمانان دووچاری ببوون لەلایەن هەواداران ‌و هاوبیرانی جولەكە، مەسیحی، بەراهیمە، مانەوی، مەزدەكی، سابیئە، سومەنی ‌و دەهریەكان لەلایەك‌، بۆ رووبەڕوبوونەوەی گروپە لادەرە شیعی ‌و سوونیەكان لەلایەكی ترەوە.

       لەمبارەوە خاوەنی كتێبـی (الانتصار) دەڵێت: "بێجگە لە موعتەزیلەكان كەس هەبوو بەرپەرچی دەهریەكان بداتەوە؟ كەسێك هەبوو بنەمای یەكتاپەرستی روونبكاتەوە، بەرگری لێبكات ‌و بەڵگەی بۆ بهێنێتەوە‌، كتێبـی لەسەر دابنێت‌، بە چەندین شێواز بەرپەرچی گروپە دژ بە ئاینەكان بداتەوە، بێجگە لە موعتەزیلە؟"(51).
      گەورەیی موعتەزیلە لەوەدابوو هەوڵیاندەدا گرنگیبدەن بەبیر‌و بۆچوونی نەیاران‌و دژەكانیان‌و ئاشنا بن بە میتۆد‌و بەڵگە‌و رەخنەو وردەكاریەكانیان، تا بتوانن بەهەمان شێواز‌و رێبازی خۆیان وتووێژیان لە گەڵدا بكەن‌و رەتیانبدەنەوە‌و، لە رێگەی بەڵگە عەقڵیە حاشاهەڵنەگرەكانەوە بەرگری لە ئیسلام بكەن.
     لەلایەكی ترەوە یەكەمین هەوڵ كە درا بۆ نزیككردنەوەی دەقە ئاینیەكان لە عەقڵەوە و سەلماندنی نەبوونی نەسازی‌و ناڕێكی لە نێوان عەقڵ‌و نەقڵ‌و، فەلسەفە‌ و ئایندا لەلایەن موعتەزیلەكانەوە بوو.

     بەهەمان شێوە موعتەزیلەكان رۆڵی بەرچاو و كارایان گێڕا لە بە عەقڵانیكردن ‌و فراوانكردنی باسەكانی زانستی ئوسوڵی فیقهدا، ئەم زانستە بە بڕبڕەی پشتی زانستە شەرعیەكان دادەنرێت‌ و هۆكاری مانەوەی حوكمە شەرعیەكان ‌و گونجاندنیانە لەگەڵ كات ‌و شوێن ‌و سەردەمە جیاوازەكاندا، لەمبارەوە كتێبـی (المعتمد في أصول الفقه)ی ئەبوحسەینی بەسری كە راڤە و درێژكراوەی كتێبـی (العمد) و بەرگی حەڤدەیەمی كتێبـی (المغني في أبواب التوحید والعدل)ی قازی عەبدولجەبارە، بە گرنگترین ‌و كاریگەرترین كتێبـی ئوسوڵی فیقهـ دادەنرێت لە دوای (الرسالە)ی ئیمامی شافیعی، زۆربەی كتێبە ئوسوڵیەكانی دواتر كەوتوونەتە ژێر كاریگەریەوە.

      لەلایەكی ترەوە كێ دەتوانێت لە كاریگەری‌ و داهێنانەكانی: ئەبوعەلی قوتروب- لە (206ك مردووە)-، ئەخفەشی ناوەند- لە (215ك مردووە)-، ئەبو زەیدی ئەنساری- لە (215ك  مردووە)-، ئەبو عوسمانی مازنی- لە (247ك مردووە)-، ئەبو حاتەمی سیجستانی- لە 250ك مردووە)- ئەبو عوسمانی جاحز- لە (255ك مردووە)-، ئیبن كەیسانی بەغدادی- لە (299ك مردووە)-،  ئەبو سەعیدی سیرافی- لە (368ك مردووە)-، ئەبوعەلی فارسی- لە (377ك مردووە)-، ئەبوحەسەنی رومانی- لە (384ك مردووە)-،  ئیبن جینی- لە (392ك مردووە)-، ، ئیسماعیلی كوڕی حەمادی جەوهەری- لە (393ك مردووە)-، ئەبوهیلالی عەسكەری- لە (395ك مردووە)-، ئەبوقاسمی زەمەخشەری- لە (538ك مردووە)-، كەمبكاتەوە لە بوارەكانی ئەدەب، فەلسفەی زمان، یاسا و رێساكانی زمانی عەرەبی، فەرهەنگناسی، بەدەگمەن سەرچاوەیەكی نەحو سەرف دەبینیت ناو و بۆچوون ‌و گریمانە و لێكدانەوەی ئەو زانایانەی تێدا نەبێت.

      هەر لە هەمان باسدا دەبینین زۆربەی نووسراوەكان لە ئیعجاز و رەوانبێژیی قورئاندا، كاریگەرن بە نووسینەكانی ئەبوحەسەنی رومانی ‌و قازی عەبدولجەبار و زەمەخشەری.
      یان كاتێك لە (كتاب الحیوان) و (البیان والتبیین)ی جاحز و (الخصائص)ی ئیبن جینی ‌و (المغني في أبواب التوحید والعدل)ی قازی عەبدولجەبار و (الكشاف عن حقائق غوامض التنزیل)ی زەمەخشەری ‌و (الصحاح)ی جەوهەری ورد دەبیتەوە ئەوكات دەزانیت ئەو زانایانە چی رۆڵێكیان هەبووە لە شارستانیەتی ئیسلامیدا، خاوەنی چ جۆرە عەقڵێكی داهێنەر و مەوسوعی بوون.

     یاخود دەبینین ئیمامی زەهەبی –لە (748ك مردووە)- خاوەنی (سیر أعلام النبلا‌و) و (میزان الاعتدال) كە یەكێكە لە نەیارانی موعتەزیلە، بەڵام راستگۆیانە باسی لە دینداری ‌و زانایەتی زۆربەی موعتەزیلەكان كردووە، ژیاننامەی حەفتاودوو كەسایەتی موعتەزیلە و قەدەریەی هێناوە كە بوخاری- لە (258ك مردووە)- ‌و موسلیم- لە (261ك مردووە)- گێڕانەوەیان لێوەرگرتون(52).

     لە سەروو هەموو ئەمانەوە  تێڕوانینی موعتەزیلە بۆ بنەمای یەكتاپەرستی تێڕوانینێكی زۆر بەهێزبووە، بە جوانترین شێواز ئایەتی (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ)  لە بۆچوونەكانیاندا رەنگیداوەتەوە.
  هەروەها لە رەتكردنەوەیان بۆ قەدەر‌ و پاڵدانی كارەكان بۆ بەندەكان دوو مەبەستی گەورەیان پێكابوو:
       یەكەم: پاكوبێگەرد راگرتنی خودا لە هەر ستەمێك‌ و بەرگریكردن لە بنەمای دادی خوایی .
       دووەم: بەرگریكردن لە ئازادی مرۆڤەكان ‌و شیاوێتیان بۆ هەڵگرتنی لێپرسراوێتی.

      ئەوە ماوە بڵێین لەوانەیە موعتەزیلەكان لە هەندێك مەسەلەدا كەوتبنە هەڵەوە، لە هەندێك باسیشدا هەست بە زیادەڕۆیی یان كەموكورتیان بكرێت ‌و نەیان پێكابێت، بەڵام ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە و سەرسامماندەكات رۆحی موعتەزیلەیە، ئەو رۆحەی دەیویست رەخنەگر بێت، ئازادیخوازبێت، داهێنەر بێت، تازەگەر ‌و ریفۆرمخوازبێت، خۆگونجێنەربێت لەگەڵ سەردەمدا، عەقڵانی بێت، ئاین ‌و ئاینداری لە خورافیات پاكبكاتەوە، هەوڵیدەدا بنەمای یەكتاپەرستی بپارێزێت لە چڵك‌ و چەپەڵیەكانی چواندن‌، بەجەستەكردن‌، دوالیزم‌ و سیانەیی.

 

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

سەرچاوە و پەراوێز
1- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، تحقيق: سمير مصطفى رباب، دار إحياء التراث العربي، بيروت، ط1، 2001،  ص131.
2- الشهرستاني: الملل والنحل، تحقيق: أحمد فهمي محـمد، دار الكتب العلمية، بيروت، ط3، 1992 1/38.
3- نادر، ألبير نصري: فلسفة المعتزلة، مطبعة دار نشر الثقافة، الإسكندرية، د.ت 1/37.  عبدالحميد، عرفان:دراسات في الفرق والعقائد الإسلامية، مطبعة الإرشاد، بغداد، ط1، 1967، ل223.
4- الأشعري: مقالات الإسلاميين، تحقيق: محمد محيي الدين عبدالحميد، المكتبة العصرية، بيروت، 1990، 1/245. الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو،1/44.
5- بدوي، عبدالرحمن: مذاهب الإسلاميين، دار العلم للملايين، بيروت، 1997، ص208. النشار:سەرچاوەی پێشوو،1/558.
6- الشهرستاني: الملل والنحل1/69. بدوي، عبدالرحمن: سەرچاوەی پێشوو،ص343.  عبدالحميد، عرفان: سەرچاوەی پێشوو،ل230.
7- الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو،1/69. عبدالحميد، عرفان: سەرچاوەی پێشوو،ل235.
8- دراسات في الفرق والعقائد الإسلامية، ص235.
9- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص357. المغني في أبواب التوحيد والعدل ، تحقيق: إبراهيم الأبياري، دار الكتب المصرية، القاهرة، د.ت 7/3. بدوي، عبدالرحمن: سەرچاوەی پێشوو، ص473.
10- الهمداني، القاضي عبدالجبار: المغني في أبواب التوحيد والعدل 7/86. الجشمي، الحاكم: تحكيم العقول في تصحيح الأصول،  تحقيق: عبدالسلام بن عباس الوجيه، مؤسسة الإمام زيد بن علي الثقافية، صنعاء، ط2، 2008،ص170. نادر، ألبير نصري:سەرچاوەی پێشوو،1/103.
11- شرح الأصول الخمسة، ص360.  المغني في أبواب التوحيد والعدل 7/87.
12- الجشمي، الحاكم:سەرچاوەی پێشوو،ل92.
13 الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص153.
14- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص151. الجشمي، الحاكم: سەرچاوەی پێشوو، ل92.
15- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص156.
16- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص164. الجشمي، الحاكم: سەرچاوەی پێشوو، ل113.
17- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص522. عبدالحميد، عرفان: سەرچاوەی پێشوو،ل261.
18- عبدالحميد، عرفان:سەرچاوەی پێشوو، ل262.
19- عبدالحميد، عرفان:سەرچاوەی پێشوو، ل262.
20- الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو،1/41.
21- جار الله، زهدي: المعتزلة، الأهلية للنشر والتوزيع، بيروت،د.ط،1974،ص96..  عبدالحميد، عرفان: سەرچاوەی پێشوو، ل262.
22- جار الله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو، ل96. عبدالحميد، عرفانسەرچاوەی پێشوو، ل262.
23-  الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص224. جار الله، زهدي: سەرچاوەی پێشوو، ل96. عبدالحميد، عرفانسەرچاوەی پێشوو، ل262.
24- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص231. جار الله، زهدي: سەرچاوەی پێشوو، ل97
25- الهمداني، القاضي عبدالجبار: شرح الأصول الخمسة، ص225.
26- الهمداني، القاضي عبدالجبار: فضل الاعتزال وطبقات المعتزلة ومباينتهم لسائر المخالفين،ص232. البصري، أبوالحسين: المعتمد في أصول الفقه، تحقيق: محمـد حميدالله، دمشق، 1965، 2/868. السمرقندي، شمس الدين: الصحائف الإلهية، تحقيق: أحمد عبدالرحمن الشريف، دار الكتب العلمية، بيروت، 2007 ص464. الشهرستاني: الملل والنحل1/39.  نادر، ألبير نصري: سەرچاوەی پێشوو،2/39.
27- الشهرستاني: الملل والنحل 1/39.  الجشمي، الحاكم: سەرچاوەی پێشوو، ل115. جار الله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو، ل102.
28- جار الله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو، ل102.
29-  سەرچاوەی پێشوو، ل103.
30- الجشمي، الحاكم:سەرچاوەی پێشوو، ل180. جار الله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو، ل103.
31- الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو، 1/68. جار الله، زهدي: سەرچاوەی پێشوو، ل104.
32- جار الله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو، ل104.
33- سەرچاوەی پێشوو، ل104.
34- سەرچاوەی پێشوو،  ل105.
35- سەرچاوەی پێشوو، ل105.
36- سەرچاوەی پێشوو، ل105.
37- سەرچاوەی پێشوو، ل106.
38- سەرچاوەی پێشوو، ل106.
39- الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو، 1/50. نادر، ألبير نصري: سەرچاوەی پێشوو، 1/150.
40- الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو، 1/50.  نادر، ألبير نصري: سەرچاوەی پێشوو، 1/109.
41- الهمداني، القاضي عبدالجبار: المغني في أبواب التوحيد والعدل، تحقيق: أبوالعلا عفيفي،13/9. الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو، 1/68.
42- الأشعري: سەرچاوەی پێشوو، 2/97. النشار: نشأة الفكر الفلسفي في الإسلام، دار السلام، القاهرة، ط1، 2008،1/551. نادر، ألبير نصري: سەرچاوەی پێشوو، 1/220. تركي، إبراهيم محمـد: السببية عند اقاضي عبدالجبار، دار الوفاء، الإسكندرية، ط1، 2004، ص46.
43- الأشعري: سەرچاوەی پێشوو، 2/122، 125، 128. الهمداني، القاضي عبدالجبار: المغني في أبواب التوحيد والعدل، تحقيق: محمود محـمد قاسم، 15/226. الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو، 1/52، 71.  تركي، إبراهيم محـمد: سەرچاوەی پێشوو، ل73.
44- الهمداني، القاضي عبدالجبار: فضل الاعتزال وطبقات المعتزلة ومباينتهم لسائر المخالفين، مطبوع مع رسالتين للبلخي والحاكم الجشمي باسم (فضل الاعتزال وطبقات المعتزلة) تحقيق : فؤاد سيد، الدار التونسية، ص139.
45- الهمداني، القاضي عبدالجبار: المغني في أبواب التوحيد والعدل، 17/280. البصري، أبوالحسين: سەرچاوەی پێشوو،  2/570...
46- الأشعري: سەرچاوەی پێشوو، 2/142. الهمداني، القاضي عبدالجبار: فضل الاعتزال، ص142. الشهرستاني: سەرچاوەی پێشوو،1/50.
47- الراوي، عبدالستار: ثورةالعقل دراسة فلسفية في فكر معتزلة بغداد، دار الشؤون الثقافية العامة، بغداد، ط2، 1986،ص83، 95.
48- سەرچاوەی پێشوو، ل95.
49- سەرچاوەی پێشوو، ل95.
50- سەرچاوەی پێشوو، ل95...
51- الخياط: الانتصار والرد على ابن الراوندي الملحد، تحقيق: نيبرج، الدار العربية للكتاب، القاهرة، ط1، 1344ه،ص17.
52- جارالله، زهدي:سەرچاوەی پێشوو،  ل244.


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure