قاعیدە، لەڕووداوی یانزەی سێپتەمبەر تا بەهاری عەرەبی
توێژینەوەیەك لە ئەدای فیكریی و سیاسیی قاعیدە لە عێراق

27/11/2018

:: ئیدریس سیوەیلی

 

نووسینی: كەرەم حەفیان

ڕووداوی یانزە سێپتەمبەر، چركەساتێكی گرنگە لە مێژووی هاوچەرخ، گۆڕانكاری و جێكەوتەی زۆری لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامیی بەدوای خۆیدا هێنا. دەستپێكی گۆڕانكارییەكان هێرشی سەربازی ئەمەریكا بوو بۆسەر ئەفغانستان و عێراق، پاشان ئەو گؤڕانكارییانەی لەسەر ئاستی سیاسیی و كۆمەڵایەتی لەژێر فشاری ئەمەریكادا لە ناوچەكەدا روویاندا. دواجاریش گۆڕانكاری فیكریی و ڕێكخراوەیی بەسەر بزووتنەوە ئیسلامییەكاندا هێنا، بە تایبەت گرووپە جیهادییەكان. لەو چوارچێوەدا ئەم توێژینەوەیە تیشكدەخاتەسەر چالاكیی سیاسیی و فیكری ڕێكخراوی قاعیدە، بە تایبەت لە هەردوو وڵاتی سعودیە و عێراق دوای ڕووداوی یانزەی سێپتەمبەر.

جێكەوتە و هێرشەكانی یانزەی سێپتەمبەر
نۆزدە گەنجی سەر بە ڕێكخراوی قاعیدە، دوای ئەوەی چەند فڕۆكەیەكی ئەمەریكیان ڕفاند، سەركەوتوبوون لە هێرشكردنە سەر دوو تاوەری بازرگانی و بەشێك لە بینای پنتاگۆن، بەهۆی ئەو هێرشانە هەزاران ئەمەریكی بوونە قوربانی، هاوكات دۆخی ناوخۆی ئەمەریكا بۆچەند رۆژێك شڵەژا.
هێرشەكان بەشێك لەو موسڵمانانەی دڵخۆش كرد كە وڵاتەكانیان بە هۆی سیاسەتەكانی ئەمەریكاوە تووشی زیان هاتبوون، بەڵام مەلا عەبولسەلام زەعیف (یەكێك لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی تاڵیبان و باڵیۆزی ئەفغانستان لە پاكستان) مەترسی خۆی لە جێكەوتەكانی ئەو هێرشانە نەشاردەوە و پێشبینی هێرشی ئەمەریكای بۆسەر ئەفغانستان كرد.
سەرۆكی ئەوكاتەی ئەمەریكا (جۆرج بوشی كوڕ) هەڕەشەی تۆڵەكردنەوەی كرد و بە ئاماژەی هێرشی خاچدروشمان گوزارشتی لەو ویستەی خۆی كرد، تەنانەت دەرفەتێكی بۆ بێلایەنبوونی دەوڵەتان نەهێشتەوە و "لەگەڵم یان لە دژمی" كردە پێوەری ئەو جەنگەی لەژێر ناوی (بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر) بەرپای كرد، ئەمەش بە دیوێكدا هەمان ئەو دونیابینییە بوو كە قاعیدە خوازیاری بوو، كە دونیای بۆ دارلئیسلام و دارلكوفر دابەشكردبوو.
ئەمەریكا هەرزوو هێرشەكانی كردە بیانوو بۆ هێرشكردنە سەر ئەفغانستان، لە ماوەی كەمتر لە دوو مانگ حكومەتی ئەفغانستان (بزووتنەوەی تاڵیبان)ی رووخاند، ئەمە سەرەتای قۆناغێك بوو كە رێبەرانی سەلەفی جیهادی بە نموونە ئەبو موسعەب سوری یەكێك لە رێبەرانی ئەو رەوتە بە هێرشی ریشەكێشكردنی ئیسلام و موسڵمانان ناویدەبات.
لەم دۆخە نوێیەدا، ڕێكخراوی قاعیدە ناچاربوو لە ئەفغانستان بچێتە دەرەوە، بژارەی بەردەمیشی یان ئەوەبوو بچێتە پاكستان، یان ئێران، پاكستان هاوكارێكی هەواڵگری ئەمەریكی بوو، بۆیە زیاتر لە (500) سەركردە و ئەندامی قاعیدە لەگەڵ خێزانەكانیان چوونە ناو ئێران، لەوانە: سەیفولعەدل میسری (بەرپرسی ئاسایش و سەربازی قاعیدە)، سەعد بن لادن (كوڕی سێیەمی ئوسامە بن لادن) و (24) ئەندامی خانەوادەی بن لادن، سلێمان ئەبوغەیس كوەیتی (وتەبێژی ڕێكخراوی قاعیدە و خەزوری یەكێك لە كوڕەكانی بن لادن)، ئەبولەیس لیبی (سەركردەی دیاری قاعیدە) و ئەبوحەفس مۆریتانی (موفتی قاعیدە) و ... تاد.
ئەبوحەفس مۆریتانی لە چاوپێكەوتنی لەگەڵ كەناڵی (ئەلجەزیرە) باس لەوە دەكات چوونیان بۆ ئێران بە هەماهەنگی لەگەڵ چەند لایەنێكی ئێرانی بووە، بەو مەرجەی لە ئێرانەوە هیچ كارێك لە دەرەوەی ئەو وڵاتە نەكەن.
بەڵام خودی بن لادن بە نهێنی بەرەو پاكستان رۆیشتووە، لەوێ خۆی حەشارداوە، ئەمەش بە هاوكاری و كارئاسانی هەواداران و چەند كەسایەتی ناو دامەزراوەی سەربازی پاكستان بووە، ئەوەی ئەم ئەگەرە بەهێز دەكات ئەوەیە كە بن لادن لە كاتی كوژرانی شوێنەكەی نزیك بوو لە بنكەیەكی سەربازی پاكستان. هەندێك لەو سەركردانەش كە نەیانتوانیبوو خۆیان حەشاربدەن دەستگیر كران و رادەستی هێزەكانی ئەمەریكا كران، لەوانە خالید شێخ محەمەد. پلانداڕێژەری هێرشەكانی یانزەی سێپتەمبەر، رەمزی بن شەیبە، رێكخەری هێرشەكان، ئەبوزوبەیدە فەلەستینی گەورە سەركردەی قاعیدە.
دیاردەی لایەنگر و رێبەر نوێیەكان
هەرچەندە ڕێكخراوی فاعیدە گورزێكی كاریگەری بەركەوت، زۆرینەی سەركردە و ئەندامە چالاكەكانی كوژران یان ڕووبەڕووی راوەدونان بوونەوە، بەڵام چەند هەوادار و لایەنگری ڕێكخراوەكە دەركەوتن كە بەشێوەی ئۆرگانی پەیوەست نەبوون بەو ڕێكخراوە، بەڵام لەسەر ئاستی فیكری و سەربازی و شەرعی پشتیوانی قاعیدەیان دەكرد.
لەسەر ئاستی سەربازی، گەشتیار و باڵیۆزخانە و ناوەندەكانی رۆژئاوا لە تونس، مەغریب، ئەندۆنیسیا، توركیا و كینیا ڕووبەڕووی هێرش بوونەوە، بەهۆیەوە هەزاران كەس بوونە قوربانی، ڕێكخراوی قاعیدە بەرپرسیارێتی خۆی لە زۆرینەی ئەو هێرشانە رانەگەیاند.
لەسەر ئاستی شەرعی و فیكری، ژمارەیەك زانا و كەسایەتی سعودی نووسینەكانیان تەرخانكرد بۆ ڕووداوەكانی یانزەی سێپتەمبەر و بەرگی شەرعیبوونیان بە باڵای ئەو هێرشانەدا بڕی، پشتیوانی تاڵیبان و ستایشی قاعیدەیان دەكرد، هۆشدارییان دەدایە موسڵمانان كە نەكەونە ناو كوفر و هاوكاری ئەمەریكا نەكەن لە هێرشی بۆسەر ئەفغانستان، لە پێشەوەی ئەو كەسایەتییانە، حەمود بن عەقڵا شوعەیبی، عەلی خوزەیر، ناسر فەهد و ئەحمەد خالیدی، نووسینەكانی ئەم سیانەی كۆتایی بوونە سەرچاوەی عەقیدەیی و مەنهەجی پەروەردەیی ڕێكخراوی قاعیدە لە سعودیە و عێڕاق و لای زۆرینەی جیهادییەكانی جیهان.
دیارترین كتێبەكانی ئەو نووسەرانە كە لەو ماوەدا نووسیان: "التبیان في كفر من أعان الامریكان" نووسینی ناسر فەهد، حەمود شوعەیبی و عەلی خوزەیر و سلێمان عەلوان پێشەكیان بۆ نووسیوە، "حكم ما جری في امریكا من أحداث" نووسینی حەمود شوعەیبی، فەتوایەكیش لەژێر هەمان ناو كە هی هەمان كەسایەتییە.
لە سەرەتای سەدەی بیست و یەك رەوتی بانگخوازی لە سعویە بەرەو خاوبوونەوە و پاشەكشە رۆیشت، ئەمەش دەرفەتی بۆ رەوتێكی نوی رەخساند تا برەوی زیاتر پەیدابكات، ئەویش رەوتی "شۆڕشگێری نەجدی"، یان "نەجدی جیهادیی".
ئەو كـێبانەی لەو بارەوە دەنووسران لەناو چینی گەنجان پێشوازیەكی گەرمیان لێدەكرا، لە لایەكەوە جەختكردنەوە بوو لە كەلتووری ئایینی سعودیە، هاوكات بابەتەكانیش پەیوەستكرابوون بە دۆخی موسڵمانانەوە لە جیهاندا و لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت بە تایبەت لە سایتی (منبر التوحید والجهاد) برەوی زۆری بۆ پەیدا دەكرا و هەڵای راگەیاندنی بۆ دروستدەكرا.
بە سەرنجدان لە نووسینی ئەو كەسایەتیانەی پێشتر ناوبران، هەژموونی بانگەوازی نەجدی (مەبەست لەو دونیابینیەیە كە زانایانی سەلەفی نەجد بانگەشەی بۆ دەكەن) بە ئاشكرا هەستی پێدەكرێـت لەسەر ئاستی عەقیدە (پۆلێنی كوفر) و بزاوت (دوژمن  و نەیار و دیاریكردنی ئەركە پێشینەكان).
بۆ نموونە ناسر فەهد توێژینەوەیەكی بڵاوكردەوە لەژێر ناوی "الدولة العثمانیة وموقف أئمة الدعوة منها"، تێیدا دەوڵەتی عوسمانی تەكفیر كردووە و لەوبارەوە نووسیویەتی: هەركەس سەرنج لە حاڵی دەوڵەتی عوسمانی بدات، هەر لە دروستبوونیەوە تا رووخانی، هیچ گومانی لەوە نابێت كە ئەو دەوڵەتە بەشداربووە لە خراپكردنی عەقیدەی موسڵمانان، ئەمەش لە دوو بواردا بە روونی دەردەكەوێت: بڵاوكردنەوەی هاوبەشیدانان و شەڕكردنی لە دژی یەكتاپەرستی، دەوڵەتی عوسمانی لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی سۆفیزم كە لەسەر بنەمای پەرستنی گۆڕ و پیاوچاكان بنیادنراوە، هاوبەشیدانانی بڵاوكردەوە.
دەربارەی بزووتنەوەی محەمەد كوڕی عەبدولوەهاب دەنووسێـت: بانگەوازی شێخ، بانگەوازی یەكتاپەرستی پاڵفتە و جەنگ بوو دژی هاوبەشیدانان، مەزنترین پارێزەری هاوبەشیدانانیش لەو كاتەدا دەوڵەتی عوسمانی بوو، كە شێخ جەنگی لەدژ بەرپا كرد، پاشان چەندین دەق لەوبارەوە دەهێنێت كە گوزارشتە لە رای زانایانی نەجد و زۆربەی لە كتێبی (الدرر السنیة في فتاوی علماء النجدیة) وەرگرتووە.
بەڵام عەلی خوزەیر زۆرینەی نووسینەكانی تەرخانكردبوو بۆ شیكردنەوە و راڤەی ئەو كتێبانەی كە كۆڵەكەی بانگەوازی زانایانی نەجدن، لەوانە كتێبی (التوحید، اصول الثلاثة، نواقض الاسلام) كە هەمویان هی محەمەد عەبدولوەهابن، دیارترین كتێبی عەلی خوزەیر بەناوی (المتممة لكلام أئمة الدعوة في مسألة الجهل في الشرك الاكبر) بوو، كە تێێدا كۆدەنگی زانایان لەسەر نەبوونی بیانوو بۆ بابەتەكانی پەیوەست بە هاوبەشیدانانی گەورە دەخاتەڕوو، دەشڵێت ئەمە رای حەمود شوعەیبی مامۆستایەتی، هەروەك فەتوای كافربوونی تەواوی شیعە دەدات جگە لە گروپی زەیدی، سەبارەت بە ئەشعەریەكانیش ئەوە پەیوەستی دەكات بە كات و شوێنەوە، دەڵێت ئەگەر لە سەردەمی بڵاوبوونەوەی سوننەت بێت ئەوە هەركەس ببێتە ئەشعەری كافر دەبێت. لەسەر ئەو بنەمایەش بابەتەكانی ئەمڕۆ پۆلێن دەكات، لەوانە: چونە ناو پەرلەمان، حوكمكردن بە یاسا دەستكردەكان، ... تاد.
ئەحمەد خالیدی لە كتێبی (الایضاح والتبین في حكم من شك أو توقف في كفر بعض الطواغیت والمرتدین) هاوڕای عەلی خوزەیرە و شیعە و ئەوانە تەكفیر دەكات كە دەچنە پەرلەمان و ئەوانەش كە دەنگیان پێدەدەن.
هەردوو فەهد و خوزەیر هاوڕان كە دەركردنی حوكمی تەكفیر لە قازی و موفتی كورتهەڵنایەت، بەڵكو هەركەس كە زانابێت لە حوكمەكانی تەكفیر دەتوانێت تەكفیری كەسانی دیاریكراو (تكفیر المعین) بكات.
بە سەرنجدانە ئەدەبیای قاعیدە ئەوە رووندەبێتەوە كە ئەو ڕێكخراوە لە بابەتەكانی پەیوەست بە دۆستایەتی و دوژمنایەتی (الولاء والبراء)، تەكفیر، هاوڕای زانایانی نەجدە، ئەیمەن زەواهیری كەسی دووەمی قاعیدە ستایشی نووسین و بەرهەمی ئەو زانایانە و لایەنگرانی كردووە، هەروەك لە كتێبی (التبرئة) ستایشی هەردوو (حەمود شوعەیبی و ناسر فەهد) دەكات و بە سەرمەشقی زانا باشە هاوچەرخەكان ناویان دەبات كە موجاهیدان لێیان سودمەند بوون.
ئەو نووسەرانە پەیوەست نەبوون بە گرووپێكی سیاسیی و بانگخوازی دیاریكراوەوە، لەڕووی مێژووییەوە بزووتنەوەی وەهابیان بە سەرمەشق دەزانی و لە مێژووی هاوچەرخیش تا ڕادەیەك سەراسیمەبوون بە ستراتیژی قاعیدە.
لقی قاعیدە لە سعودیە
لە یەكەم ساڵیادی ڕووداوی یانزەی سێپتەمبەر، ڕێكخراوی قاعیدە بێدەنگی شكاند و ئەنجامدانی ئەو هێرشانەی گرتەئەستۆ، لە تۆمارێكی ڤیدۆییدا كە نێردرابوو بۆ كەناڵی ئەلجەزیرە، ئامادەسازی و پلانڕێژی پێش هێرشەكە خراوەتەڕوو، بن لادن ستایشی ئەنجامدەرانی دەكات، كە لە كۆی (19) كەسی ئەنجامدەری كردەوە (15) كەسیان هەڵگری رەگەزنامەی سعودین.
لەگەڵ پەرەگرتنی هەواڵی هێرشی ئەمەریكا بۆسەر عێراق لە چەند بنكەیەكی سەربازی سعودیە و وڵاتانی كەنداو، جۆرێك لە نیگەرانی لای بەشێكی جەماوەر و ژمارەیەك گەنج دروستكردبوو، هاوكات لەسەر ئاستی ناوخۆی سعودیە ژمارەیەك بانگخواز و زانا پشتیوانی سیاسەتی قاعیدەیان دژی ئەمەریكا دەكرد، لەو ساتەدا یوسف عیری (یەكێك لە نزیكەكانی بن لادن) دروستكردنی یەكەم لقی ڕێكخراوی قاعیدەی لە سعودیە راگەیاند، ئەمەش دەرەنجامی كۆبوونەوەی دەیان جەنگاوەری سعودی گەڕاوە لە ئەفغانستان بوو.
سەركردە و ئەزموونی سەربازی
ئەزموونی سەربازی پێشوو، پەیوەستبوون بە قاعیدە، هەڵگرتنی گوتار و ستراتیجی قاعیدە، خاڵی هاوبەشی هەر سێ سەركردە یەكەمینەكانی لقی سعودیەی قاعیدە بوون.
یوسف عیری، یەكەم سەركردەی لقی سعودیەی ڕێكخراوەكە لە جیهادی ئەفغانستانەوە لە كۆتایی هەشتاكان بن لادنی ناسیبوو، پاسەوانی تایبەتی بوو لە ئەفغانستان و ماوەیەكیش لە سودان، جگە لەوەی لە مەشقی سەربازی لە ئەفغانستان و سۆماڵ ڕۆڵی بینیبوو، لە بواری زانستی شەرعیش پسپۆڕ بوو، نووسینەكانی لە بواری شەرعی و سەربازی مایەی گرنگیپێدان بوون.
دوای ئەو، عەبدولعەزیز موقرن (ئەبو هاجەر) بووە بەرپرسی لقەكە، ناوبراو لە ئەفغانستان مەشق و بەشداری جەنگی كردبوو، هەروەها لە بۆسنە، جەزائیر و سۆماڵ بەشداری جەنگ بووە، بەیعەتی بە بن لادن داوە، بەوە ناسراوە كە وتاربێژێكی لێهاتووە، بەڵام ساڵح عوفی كە سێیەم سەركردەی لقی سعودیەی ڕێكخراوی قاعیدەیە، سەرەتا لە ئەفغانستان پاشان لە تاجیكستان هاوكاری خەتاب بوو، دواتر چووە چیچان و بەر لە گەڕانەوەی بۆ سعودیە جارێكی تر چووە ئەفغانستان و بەشداری جەنگی كرد دژی ئەمەریكییەكان.
ئاڕاستەی عەقیدەیی و شەرعیی
دەتوانین ئاڕاستەی عەقیدەیی و شەرعیی لقی سعودیەی ڕێكخراوی قاعیدە بۆ دوو ئاست پۆلێن بكەین:
1-مەنهەج: نووسین و بەرهەمەكانی زانایانی لایەنگری رێكخستنەكە سەرچاوە و مەنهەجی رێكخستن بوون، لەوانە بەرهەمەكانی عەلی خوزەیر، ناسر فەهد و ئەحمەد خالیدی.
2-موفتی و مامۆستاكان: زانایان و قوتابیانی زانستە شەرعییەكان كە پەیوەستبوون بە رێكخستنەوە بوونە موفتی و مامۆستای ئەندامانی رێكخستن، لە پێشەنگی ئەو زانایانە عەبدوڵا رەشود موفتی ڕێكخراوەكە، تیۆرسێنی ناسراو فارس زەهرانی (ئەبوجەندەل ئەزدی)، سوڵتان عوتەیبی (ئەبوعەبدوڕەحمان ئەسەری).
دەبێت سەرنج لەوە بدرێت زۆرینەی مامۆستاكان هیچ پێشینەیەكی كاری جیهادیان نەبوو.
گوتاری راگەیاندن
بە گشتی هەمان گوتاری قاعیدە لە راگەیاندنەكان بڵاودەكرایەوە، زۆرتریش جەختدەكرایەوە لەسەر جوڵاندنی رایگشتی بە ئاڕاستەی لێدانی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا و هاوپەیمانە رۆژئاواییەكانی و خۆبەدوورگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سیستمە خۆجێییە هەڵگەڕاوەكان (مرتد)، هەروەك عەبدولعەزیز موقرن لە یەكەم تۆماری دەنگیدا وتی "موجاهیدان سەرەتا خاچدروشمان بە ئامانج دەگرن، بەڵام دەسەڵاتدارە هەڵگەڕاوە خۆجێییەكان، ئەوە رۆژی خۆیان دێت بەم نزیكانە بە ویستی خوا دوای ئەوەی لە گەورەكانیان رزگارمان دەبێت".
چالاكیی
سروشتی پەیوەندی سعودیە و ئەمەریكا بە جۆرێك بوو، زەحمەت بوو سعودیە ببێتە بێلایەن لە جەنگی ڕێكخراوی قاعیدە، یەكەم چالاكیی لقی سعودیەی ڕێكخراوەكە لە (12 ئایار 2003) بوو كە هێرشی كردە سەر كۆمەڵگەیەكی نیشتەجێبوونی بەڵێندەرە ئەمەریكی و رۆژئاواییەكان، لە ئەنجامی هێرشەكە 34 كەس كوژران كە حەوتیان ئەمەریكی بوون و 20 كەسیش بریندار بوون، دوای ئەو ڕووداوە زنجیرەیەك ڕووبەڕووبوونەوەی چەكداری لە نێوان حكومەتی سعودیە و ڕێكخراوی قاعیدە روویدا، كە بە درێژایی تەمەنی ئەو دەوڵەتە لەو جۆرە رووینەدابوو، ڕووبەڕووبوونەوەكان بۆ چەند مانگێك درێژەی كێشا و چەندین شار و گوندی گرتەوە، لەوانە شارەكانی ریاز، تائیف، مەكە، خوبەر و جدە، ئەمە وێرای تیرۆركردنی چەند گەورە ئەفسەرێك و تەقاندنەوەی بینای وەزارەتی ناوخۆ و دواجاریش هێرشكردنە سەر كونسوڵگەری ئەمەریكا لە جدە لە (6 كانونی یەكەمی 2004).
بەو شێوەیە سەرهەڵدانی ڕێكخراوی قاعیدە لە سعودیە خێرا تەشەنەی كرد و دەسەڵاتدارانی توشی شۆك كرد، زۆرینەی ئەندامەكانیشی بە رەگەز سعودی بوون و پێشتر لە ئەفغانستان بەشداری جەنگیان كردبوو، بە شێویەكی نهێنی و لە شێوەی تۆڕێكی ڕێكخراوەیی بەهێز چەك و تەقەمەنیان دەستەبەر دەكرد، كار و چالاكیی ڕێكخراوەکە هێندە بەرفراوان بوو كارگەیشتە رفاندن و دەستبەسەركردنی رۆژئاواییەكان، لەوانە (پۆل جۆنسۆن) ئەندامی تیمی ئەندازیاری پسپۆر لە گەشەپێدانی سیستمی فڕۆكەی ئاپاچی ئەمەریكی، دواتر داوایان كرد بیگۆڕنەوە بە چەند بەندكراوێك، بەڵام حكومەتی سعودیە رەتیكردەوە و ئەوانیش سەریانبڕی.

كاردانەوەی حكومەتی سعودیە
حكومەتی سعودیە بە شێوازی جۆراوجۆر بەرەنگاری ڕێكخراوەی قاعیدە بوویەوە، بە شێوەیەك دواجار بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ڕێكخراوەكە لە سعودیە لە كۆتایی 2007، ئەوانیش:
1-سەركوتكردن: كوشتن و دەستگیركردنی سەركردە و رێبەرانی رێكخستن، بڵاوكردنەوەی وێنە و ناویان لە دەزگاكانی راگەیاندن تا بە ئاسانی شوێنپێیان هەڵگیرێت، ئەم هەنگاوەش تا ڕادەیەكی بەرچاو سەركەوتنی بەدەستهێنا.
2-لێسەندنەوەی شەرعییەت: لە ڕێگەی گەورەزانایانی سعودیە، ئەوەش بە تەنها لە ڕێگەی سەركۆنەكردنی كارەكانی قاعیدە نا، بەڵكو بەرنامەیەكی تایبەت دانرا بۆ ئامۆژگاریكرن و قەناعەتپێكردنی ئەندامە دەستگیركراوەكانی قاعیدە كە لەسەر رێچكەیەكی هەڵەن، نزیكەی (100) زانا و كەسایەتی ئەم بەرنامەیان دانا و راوێژیان بە (30) پزیشكی دەروونی كرد، دەرئەنجامەكانیشی بۆ دەسەڵاتداران دڵخۆشكەر بوو.
3-وشككردنی سەرچاوەی دارایی: لە ڕێگەی چاودێریكردنی ئەژماری بانكی و ڕێگرتن لە گەیشتنی پارە بە ڕێكخراوی قاعیدە، بەمەش پاڵپشتی دارایی ڕێكخراوەكە وەستێنرا.
4-جەنگی ئەلیكترۆنی: چاودێریكردنی پەیوەندی شانە و ئەندامانی رێكخستن لە تۆڕەكانی ئینتەرنێت لە سەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە، بەمەش توانیان ژمارەیەك كادیر و سەركردەی ڕێكخراوەكە دەستگیربكەن.
دەرئەنجامی پەیڕەوكردنی ئەو رێوشوێنانەی باسكران، دەیان پلانی هێرشكردن پوچەڵكرایەوە، بەهۆی بەرنامەی ئامۆژگاریكردنەكە لە نێوان ساڵانی (2004- 2008) نزیكەی (700) ئەندام وازیان لەو ڕێكخراوە هێنا و گەڕانەوە ناو خێزانەكانیان، 1000 كەسیش لە چوراچێوەی بەرنامەكەدا مابوون بەڵام (1400) كەس وازهێنانیان لە ڕێكخراوەكە رەتكردەوە، تا 2006 لە كۆی (26) داواكراو تەنها یەك دانەیان لەدەست دەسەڵاتدارانی سعودیە هەڵات، بەم جۆرە تا كۆتایی 2007 دیمەنەكە بەوجۆرەبوو كە كۆتایی رێكخستنی قاعیدەیە لە سعودیە.
هۆكاری شكستی قاعیدە لە سعودیە
هەموو ئەو هۆكارانەی پێشتر باسكران ڕۆڵیان هەبوو لە شكستپێهێنانی لقی سعودیەی ڕێكخراوی قاعیدە لە ماوەیەكی كورت بەراورد بەو رێكخستنە سەربازیانەی لە گۆڕەپانەكەدا هەبوون، لەو هۆكارنەش گرنگتر و كاریگەرتر لە شكستی قاعیدە، نەبوونی بنكە و سۆزی جەماوەریی بوو بۆ ڕێكخراوەكە، ئەمەش بۆ چەند خاڵێك دەگەڕێتەوە كە هەندێكی پەیوەست بوو بەو رێكخراوە و هەندێكیشی پەیوەست بوو بە كۆمەڵگەی سعودیی.
لە یەكەم چالاكیی ڕێكخراوەكە، لە پاڵ بیانییەكان چەندین هاوولاتی سعودی بوونە قوربانی، ئەمەش هەر لە سەرەتاوە جۆرێك لە دیدی نەرێنی بەرامبەر ڕێكخراوەكە دروستكرد، دواتریش ڕێكخراوەكە ڕووبەڕووی هێزەكانی ئاسایشی سعودیە بوویەوە، هەرچەندە ڕێكخراوەكە ڕایگەیاندبوو دەستپێشخەرنەبووە لەو ڕووبەڕووبوونەوانەدا، بەڵام خەڵكی لەو ڕێكخراوە تۆراند، هاوكات ڕێكخراوەكە كەسایەتیی و زانای ناوداری سعودیەی تێدا نەبوو كە لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی سعودیی جێگەی متمانە و باوەڕ بێت.
لەسەر ئاستی كۆمەڵگەش، ئەو خۆشگوزەرانییە ئابورییە ڕێژەییەی خەڵكی تێدا دەژیا وای لە خەڵك كردبوو نزیكنەبێتەوە لە ڕێكخراوێكی چەكداری كە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بێزراوە و جێگەی نابێتەوە، ئەمە وێڕای ئەوەی كاری سیاسیی تەنها لە چوارچێوەی سیاسەتی گشتیی دەوڵەت ڕێگەی پێدراوە و دروستكردنی كۆمەڵە و ڕێكخراوی سیاسیی، تەنانەت چالاكیی مەدەنی وەكو خۆپیشاندانیش ڕێگەپێنەدراوە، كولتوری ئایینی باویش ئەوەیە كە دروست نییە لە گوێڕایەڵی دەسەڵات دەرچی مەگەر كوفری ئاشكرای لێ دەركەوێت.
لەڕووی ئایدۆلۆجیشەوە دوای ئەوەی قاعیدە لە ئەفغانستان توشی شكست بوو، سەركردەكانی پەڕاگەندە بوون، لقەكانی ڕێكخراوەكەش جۆرێك لە سەربەخۆییان هەبوو، خۆیان بڕیاریان لە دۆخی خۆیان دەدا و كەمتر لەڕووی كارگێڕیەوە پەیوەست بوون بە ڕێكخراوی دایك.
هەڵسەنگاندنی قاعیدە بۆ كاری لقی سعودیەی ڕێكخراوەكە
بە گشتیی قاعیدە بە شێوەیەكی ئەرێنی دەڕوانێتە كار و چالاكیی لقی سعودیەی ڕێكخراوەكە، لەسەر كارە مەیدانی و ستراتیجیەكان هیچ ڕەخنەیەكیان لێنەگیراوە. عەتیەتوڵا لیبی موفتی نوێی قاعیدە، پێیوایە ئەزمونێكی سەركەوتوو بووە و پاڵپشتێكی گەورەیە بۆ جوڵانەوەی ئیسلامیی، ئەو ڕەخنانەش لێیان دەگیرێت لەلایەن ئەو كەسانەوەن كە پەیوەست نین بە جیهادەوە، هەروەك ڕەخنە لە دامەزراوەی فەتوای سعودیە دەگرێت كە بووەتە رێگرێكی گەورە لەبەردەم جوڵانەوەی جیهادیی لە دورگەی عەرەبی. هەروەك سەراسیمەبوونی خۆی بە بەرهەمە فیكری و زانستییە نووسراوەكانیان دەردەبڕێت، پێیوایە دوور لە زیادەڕۆیی و بۆ ئەمەش بەڵگە بەوە دێنێتەوە كە بە گشتیی سەربازە سعودییەكان تەكفیر نەكراون، هەروەك تەكفیری زانایانی سەر بە دەوڵەت نەكراوە.
موفتی قاعیدە هیچ سەرنجێك دەرنابڕێت لەسەر ناوەرۆكی كتێبەكانی مەنهەجی نەجد، كە كاریگەرییەكەی بە هەر (30) ژمارەی گۆڤاری (صوت الجهاد) زمانحاڵی فەڕمی قاعیدە لە دورگەی عەرەبییەوە دیارە، دواتر نووسینەكانی ئەو گۆڤارە لە عێراق و شوێنەكانی تر بە كردەوە پەیڕەویان لێكرا. لەسەر ئاستی سەربازیش بە گشتیی ئەزمونەكە بە سەركەوتوو ناودەبات و ئەم سەرنجاتە تۆمار دەكات:
1-بەئامانجگرتنی بەرژەوەندییە سەربازی و مەدەنییەكانی ئەمەریكا و هاوكاریكردنی چەكدارانی قاعیدە لە عێراق و شوێنانی تر كارێكە شایستەی ستایشكردنە، ئەمەش لە چوارچێوەی ستراتیجی قاعیدەدایە.
2-ڕووبەڕووبوونەوە لەگەل هێزەكانی سعودیە ناچاری بووە و لەسەرەتاوە ڕێكخراوەكە نەیویستووە.
3-هەندێك هەڵەش روویداوە وەكو كوژرانی خەڵك ئەوە كارێكە لە كاتی جەنگ ناتوانرێت خۆی لێ بپارێزرێت.
لقی عێراقی ڕێكخراوی قاعیدە
دوای كەوتنی بەغداد لە (4 ئایار 2003) زۆری نەبرد لە شێوەی گرووپی بچوك بچوك هێرشكردنە سەر بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە عێراق سەریهەڵدا، لەناو ئەو گرووپانەشدا (كۆمەڵەی تەوحید و جیهاد) بە سەركردایەتی ئەبوموسعەب زەرقاوی بوو، كە خاوەن كەسایەتییەكی كاریزمی و یەكێك لە رێبەرانی سەلەفی جیهادی كە زۆرترین كاریگەری لەسەر رێگوزەری ئەو ڕەوتە جێهێشت.
سەرەتا دروستبوونی گرووپی زەرقاوی
كاكڵەی سەرەكی گرووپی زەرقاوی لەو كەسانە پێكهاتبوو كە لە سەرەتای سەدەی بیستویەك لە سەربازگەی هیرات لە ئەفغانستان زەرقاوی دەناسن و پەیوەست دەبن پێوەی، ئەو كەسانە زۆرینەیان خەڵكی شام و بەشێكیشیان عێراقی بوون، لەناویشیاندا ئەبوحەمزە موهاجر میسری، ئەبوئەنەس شامی ئوردنی كە یەكەم بەرپرسی شەرعی ركخراوەكە بوو، هەر ئەویش زەرقاوی هێنایە سەر ئەو بڕوایەی كە گرووپیكی سەربەخۆ دروستبكەن و چاوەرێی عێراقییەكان نەبن بێنە ناو ریزەكانیان. ئەبوئەنەس پسپۆڕی تەقەمەنی و بەرپرسی بۆمبرێژكردن بوو لە ناو گرووپەكە، هەروەها عومەر عێراقی خەڵكی فەلوجە و چەند كەسایەتی تریش هاوكاری زەرقاوی بوون لە ناو گرووپەكەدا.
گرووپەكەی زەرقاوی كە ناوی كۆمەڵەی تەوحید و جیهاد بوو، چوار خەسڵەتی تێدابوو:
1-هەر لەسەرەتای دروستبوونییەوە ڕایگەیاند هەڵگری ئایدلۆجیای سەلەفی جیهادییە.
2-خەڵكانی بە ڕەگەز جیاوازی لەخۆگرتبوو.
3-بەئامانجگرتنی شیعە و خۆوێناكردن وەكو سەرخەر و داكۆكیكار لە سوننە.
4-توانا و لێهاتوویی زۆر لە كاری تەقاندنەوە و لێدانی ئامانجی گەورە، لەوانە: هێرشكردنە سەر سەرۆكی نێردەی نەتەوە یەكگرتووەكان، مەرجەعی شیعەكان و باڵیۆزخانەی ئوردن لە عێراق.
سەرمەشقە فیكرییەكانی زەرقاوی
دوو كەسایەتی ڕۆڵی بەرچاو و گەورەیان گێڕا لە بوونیادی عەقڵی و عەقیدەیی زەرقاوی، ئەوانیش:
1-ئەبومحەمەد مەقدیسی، یەكێك لە هەرە تیۆرسێنە دیارەكانی سەلەفی جیهادی و بەرپرسی سایتی (منبر التوحید والجهاد)، سایتەكە لە دەستپێكی هەزاری سێیەم بووە سەرچاوەی ئیلهامی زۆربەی گرووپە جیهادییەكان، زەرقاوی بەمشێوەیە گوزارشت لە ڕۆڵ و پێگەی مەقدیسی دەكات و دەڵێت "گومان ناكەم كە هیچ یەكتاپەرستێك نییە لەم سەردەمەدا فەزڵی شێخ ئەبو محەمەد مەقدیسی بەسەرەوە نەبـێت". مەقدیسی دان بەوەدا دەنێت كە ئاڕاستە فیكرییەكەی كاریگەری بانگەوازی نەجدی بەسەرەوەیە، بە تایبەت لە بابەتەكانی پەیوەست بە "یەكتاپەرستی و مەرجەكانی و هەڵوەشێنەرەوەكانی، خۆبەدورگرتن لە كافر و هەڵگەڕاوەكان و تەكفیركردنی ئەوانەی دەیانكەن بە دۆستی خۆیان".
زەرقاوی ساڵانێك لە بەندیخانە لە ئوردن لەگەڵ مەقدیسی ژیاوە و وانەی لا خوێندووە، مەقدسی لەسەر بابەتی پەیوەست بە فەتوای تۆمەتباركردنی پاشای ئوردن بە دەرچوو لە ئیسلام و برەودان بە دیموكراسی دادگاییكراوە، ئەمە جگە لە چەندین بابەتی تر.
2-ئەبوعەبدوڵا موهاجیر، زیادەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێین ئەبوعەبدوڵا موهاجیر رێبەری فیقهی زەرقاوییە، ناوبراو بە رەگەز میسرییە و زانكۆی ئیسلامیی لە ئیسلام ئاباد تەواوكردووە، لە چەندین سەربازگەی ئەفغانستان وانەی وتوەتەوە، یەكێك لەوانە سەربازگەكەی زەرقاوی بوو، زەرقاوی ماوەی چوار ساڵ وانەی لا خوێندووە، خوازیاربووە بێتە عێراق و بەرپرسیارێتی لیژنەی شەرعی گرووپەكەی وەرگرێت، كتێبە ناودارەكەی (مسائل في فقه الجهاد) كە لە ناو گرووپە جیهادییەكان بە (فیقهی خوێن) ناودەبرێت پاڵپشتی لە كاری گرووپە جیهادییەكان دەكات، تێێدا هاتووە كە:
رشتنی خوێنی هەر كافرێك كە موسڵمانان ئەمانیان پێنەدابێت ڕێگەپێدراوە، لەم رووەوە كۆدەنگی زانایان دەهێنێت.
سەربڕین بە سوننەت دەزانێت، لەوبارەوە دەڵێت "سەربڕین جۆرێك لە توندوتیژی تێدا دەبینرێـت، بەڵام كارێكە خوا و پێغەمبەرەكەی خۆشیان دەوێت".
خۆتەقاندنەوە لە خودی خۆیدا بە ڕەوا دەزانێت نەك تەنها لەبەر پێویستی، لەمەشەوە زەرقاوی خۆتەقاندنەوەی بە سوننەت دەزانی نەك تەنها بە ڕەوا.
چەكی كۆمەڵكوژ بە چەند مەرجێك بە ڕەوا دەزانێت.
لە پاڵ فەتوا و نووسینەكانی ئەو دوو كەسایەتییە، نووسینەكانی عەلی خوزەیر، ناسر فەهد و ئەحمەد خالیدی بوونە بنەمای فیكری قاعیدە لە عێراق.
مەرجی زەرقاوی بۆ بەیعەتدانی بە قاعیدە
هەرچەندە پەیوەندی نێوانیان بەهێزبوو و لەڕووی كرداریشەوە هەماهەنگی لە نێوانیان هەبوو، بەڵام تا لە ئەفغانستان بوو زەرقاوی لەڕووی ئۆرگانییەوە پەیوەست نەبوو بە ڕێكخراوی قاعیدەوە، چونكە لەڕووی ستراتیجی كارەوە ڕای جیاواز بوو لە قاعیدە، ئەو پێیوابوو دەبێت سەرەتا لە دوژمنی نزیك "سیستمە حوكمڕانە هەڵگەڕاوەكان" بدرێت، بەڵام قاعیدە پێیوابوو دەبێت سەرەتا لە ئەمەریكا "سەری كوفی جیهانی" بدرێـت.
بە تێپەڕبوونی كات و هاتنی بە لێشاوی خۆبەخشەكان لە دورگەی عەرەبیەوە بۆ ناو گرووپی تەوحید و جیهاد، ئەو پرسیارە ڕووبەڕووی زەرقاوی دەكرایەوە كە پەیوەندی لەگەڵ قاعیدە چۆنە؟ بۆیە زەرقاوی هاتە سەر ئەو بڕوایەی كە پێویستی بە وەرگرتنی شەرعییەت و دانپێدانانی قاعیدە و بن لادن هەیە.
لە (15 شوباتی 2004) زەرقاوی پەیامێكی بۆ بن لادن نارد و ئامادەیی خۆی بۆ پێدانی بەیعەت بە بن لادن دەربڕی، بەو مەرجەی قاعیدە رازی بێت بە پلانی هێرشكردنە سەر پۆلیس و سوپا و شیعە راگەیاند، ئەو بڕوای وابوو كە كلیلی گۆڕانكاری و سەركەوتن خۆیدەبینێتەوە لە وروژاندنی شیعە بۆ جەنگان دژی سوننە لە ڕێگەی بەئامانجگرتنی قوڵایی ئایینی و سیاسیی سەربازی شیعە، هەر لە پەیامەكەیدا ناوبراو ئاماژەی بەوەدابوو كە شیعە دەستپێشخەربوون لە پاكتاوكردنی سوننە.
خاڵی ناكۆكی نێوان زەرقاوی و قاعیدە
خاڵی جەوهەری ناكۆك لە نێوان زەرقاوی و قاعیدە پەیوەستە بە مەسەلەی دونیابینی و ئامڕازی گۆڕانكاری، قاعیدە شیعەی ئبمامی تەكفیر ناكات، بە پاڵپشت بە فەتوایەكەی ئیبن تەیمیە هەرچەندە بە خراپترین گرووپی ئیسلام ناویان دەبات، بەڵام زەرقاوی پشتبەستوو بە بانگەوازی نەجد شیعە تەكفیر دەكات، سیاسەتی جەنگی قاعیدە تەركیزی لەسەر لێدانی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا بوو لەگەڵ خۆبەدوورگرتن لە جەنگی تائیفی، قاعیدە پێیوابوو ململانێ لە نێوان ئەمەریكا و ئێران هەیە لەسەر ناوچەی نفوز، بەڵام زەرقاوی پێیوابوو دەبێت پەلەبكرێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی شیعە تا سوننە بەئاگابێتەوە، پێشیوابوو پەیوەندی نێوان ئەمەریكا و ئێران هاوپەیمانییە نەك ناكۆكی.
بەر لە زەرقاوی محەمەد باقر حەكیم یەكێك لە گەوڕە مەرجەعەكانی شیعە لە (29 ئاب 2003) تیرۆركرا، بەهۆی ڕووداوەكەوە (80) كەس بوونە قوربانی، ئەوەی جێی سەرنجە حەكیم یەكێك بوو لە نەیارانی پڕۆژەی ئێرانی، بڕوای بە بەعەرەبیكردنی مەرجەعیەتی شیعەكان و دەركردنی لە دەست ڕەگەزی فارس و گیڕانەوەی بۆ نەجەف هەبوو.
داواكەی زەرقاوی رەتنەكرایە و هیچ رێكەوتنێكی راستەوخۆشی بەدوای خۆیدا نەهێنا، گرووپی تەوحید و جیهاد پەرەی بە كارەكانی خۆیدا، شیعەكانی زۆرتر بە ئامانجگرت، بەشداری جەنگی فەلوجەی كرد. كاتێكیش هێزەكانی ئەمەریكا لەو شارە توشی شكستی گەورەبوون و تەواوی هەوڵەكانیان بۆ چوونە ناو شارەكە شكستی هێنا، زەرقاوی دیمەنی ڤیدیۆیی سەربڕینی چەند ئەمەریكییەكی بڵاوكردەوە، تەنانەت خودی زەرقاوی لە دیمەنێكی ڤیدیۆییدا دوو ئەمەریكی سەردەبرێت.
تا ساڵی 2004 پەیوەندی زەرقاوی بە سوننەكانەوە لە ئاستێكی باشدا بوو، لە جەنگی فەلوجە ئەندامانی گرووپەكەی زەرقاوی شانبەشانی ئەندامانی (ئەنجومەنی شورای موجاهیدانی فەلوجە) دەجەنگان، هەرچەندە ئەو ئەنجومەنە سۆفیمەشرەب بوون شێخ عەبدوڵا جەنابی سەرپەرشتی دەكرد، شێخ عەبدوڵا جێگەی ڕێز و ستایشی زەرقاوی بوو، هەروەك زەرقاوی لەبارەیەوە دەڵێت "شێخ عەبدولا جەنابی سۆفیە و ناكۆکین لەگەڵی، پیاوێكە ئاڵای جیهادی بەرزكردوەتەوە و باشترە لەوانەی باسی جیهاد دەكەن بەڵام دانیشتوون و نایكەن".
بەڵام پرسیارێك خۆی دەسەپێنێت كە ئایا پەیوەندی زەرقاوی بە سوننەوە لەو قۆناغەدا لەبەر بەرژەوەندی ئەو قۆناغە بووە؟ یان قەناعەتێك بووە لە ناخی زەرقاوی؟(85).
زەرقاوی بە مەرج بەیعەت دەداتە قاعیدە
لە (17 تشرینی یەكەمی 2004) كۆمەڵەی تەوحید و جیهاد بەیعەتی دا بە ڕێكخراوی قاعیدە و ناوەكەی بووە قاعیدەی جیهاد لە وڵاتی رافیدەین، ئەمەش دوای هەشت مانگ لە وتووێژ و دانوستان هات، قاعیدە بە مەرجەكانی زەرقاوی رازی بوو و دانینا بە ستراتیجی كار هەروەكو لە بەیاننامەی راگەیاندنی بەیعەتدا ئاماژەی پێدراوە.
بەیعەتپێدانەكە وەڵامدانەوەی بەرژەوەندییەكانی هەردوولا بوو، گرووپەكەی زەرقاوی پێویستیان بە پاڵپشتێكی شەرعی بوو تا بەناویەوە جیهاد بكەن، قاعیدەش پێویستی بەوان بوو تا لە عێراق لە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا بدات. بەڵام ئەم بەیعەتە جیاواز و ناكۆكی فكری نێوانیانی نەسڕیەوە، هەروەك دواتر باسی لێوەدەكەین.
سەرەتا ناكۆكی قاعیدەی عێراق و سوننەكان
ساڵی 2005 گۆڕەپانی سیاسیی عێراق گۆڕانی زۆری بەخۆیەوە بینی، بە پەرەگرتنی چالاكیی قاعیدە لە سێگۆشەی سوننەكان دەستیپێكرد، پاشان هەڵایسانی شەڕی سوننە  و شیعە، دواجاریش گەورەبوونی ناكۆكی نێوان سوننەكان و گوتار و ستراتجیی قاعیدە.
لە سەرەتای ساڵی 2005، لە كاتی بەڕێوەچوونی یەكەم هەڵبژاردنی دوای رووخانی سەدام حسێن، زەرقاوی بەیاننامەیەكی دەركرد و رایگەیاند بەشداریكردن لە هەڵبژاردن وەكو كاندید یان دەنگدەر كوفرە و موسڵمانی پێ لە ئیسلام دەردەچێـت. دوای چەند هەفتە لە پەیامێكی دەنگی بن لادن كە هەمان شتی لەخۆگرتبوو، بن لادن وتی "هەر كەس بەشداربێت لەو هەڵبژاردنە كافر بووە بە خوای گەورە، چونكە ئیسلام تاكە سەرچاوەی یاسادانان نییە لە دەستوری نوێی عێراق".
هەرچەندە ڕێكخراوی قاعیدە هەندێكجار پاساوی هێناوەتەوە بۆ ئەوانەی بەشداری لە هەڵبژاردن بە ڕەوا دەزانن، بەڵام نكۆڵی لەوانەش ناكات كە تەكفیری هەڵبژاردنیان كردوە، بەڵكو لە ڕیزی زانا پایەبەرزەكان ئەژماریان دەكات.
هەڵبژاردنەكان لەلایەن عەرەبی سوننەوە بایكۆت كرا، زۆرینەیان رەتیانكردوە هەر بەركەوتەیەكی سیاسیی وەرگرن لە دەستی داگیركەر، بەڵام تا كۆتایی ئەو ساڵە و لەگەڵ دەستبەسەراگرتنی پەرلەمان و حكومەت لەلایەن شیعەكان و كۆنتڕۆڵكردنی دەزگا ئەمنییەكان، عەرەبی سوننە هەستیان بە پەراوێزخستن كرد و بە پێویستیان زانی بەشداری لە پەرلەمان و حكومەت بكەن، بۆیە لەوەدوا سوننە بە شێوەیەكی بەرفراوان بەشداری هەڵبژاردنیان كرد.
هەرچەندە قاعیدە و گرووپە سەلەفییە جیهادییەكانی تر دژایەتی بەشداری پرۆسەی هەڵبژاردنیان كرد بە پاساوی ناشەرعیبوون، هەندێك گرووپ بە بیانوی تر و هەندێكیش بە بیانوی دژایەتی داگیركەر دژی بەشداری پرۆسەكە بوون، بەڵام هیچ هێرشێكی ئەوتۆ نەكرایە سەر ناوەندەكانی دەنگدان، لەڕووی كرادریشەوە قاعیدە نەیتوانی رێگربێت لە بەڕێوەچوونی پرۆسەكە لە ناوچە سوننەنشینەكان.
قاعیدە ئامۆژگاری زەرقاوی دەكات
لەڕووی مەیدانیەوە ڕێكخراوی قاعیدە لە عێراق لەگەڵ چەند گرووپێكی تر بەشەڕهات، تەنانەت لەگەڵ خەڵكی ناوچەكەش ناكۆكی بۆ دروستبوو. قاعیدەی دایك هەستی بە گرفتەكانی لقی عێراقی ڕێكخراوەكەی كرد، بۆیە بەخێرایی لە ڕێگەی دوو نامەوە ویستی گرفتەكان چارەبكات، نامەیەی یەكەم لە تەمموزی 2005 لە لایەن ئەیمەن زەواهیری و دووەمیش لە كانونی یەكەمی هەمان ساڵ لەلایەن موفتی گشتیی ڕێكخراوەكە عەتیەتوڵا لیبی نێردرا بۆ زەرقاوی.
نامەی زەواهیری بۆ زەرقاوی
نامەی یەكەمی زەواهیری بۆ زەرقاوی كەوتە دەست ئەمەریكییەكان و لە دەزگاكانی راگەیاندن بڵاوبوویەوە، نامەی دووەم جەختكردنەوەبوو لە ناوەرۆكی هەمان نامەی یەكەم، داوا لە زەرقاوی كرابوو پێوەی پابەندبێت چونكە ئەوەی تێدایە كۆدەنگی زانایان و سەركردەكانی قاعیدەی لە ئەفغانستان لەسەرە.
زەواهیری لە سەرەتای نامەكەیدا ستایشی سەركەوتنەكانی زەرقاوی و عەقیدە و مەنهەجەكەی دەكات، پاشان ئەوەی بیردێنێتەوە كە پشتیوانی جەماوەر كارێكی پێویستە بۆ بنیادنانی ئیمارەت یان خیلافەتی ئیسلامیی دوای چونەدەرەوەی داگیركەر، بە تایبەت لە ناوچەكانی سوننە.
ناوبراو جەختیكردووەتەوە لە گرنگی كاری سیاسیی لەپاڵ كاری چەكداری، لە ڕێگەی پێكهێنانی دەستەیەك لە سەرۆكهۆز و زانایان و خاوەنڕا و خانەدانەكان، بە شێوەیەك كە لە هەڵبژاردنی ئەهلی حەل و عەقد نوێنەرایەتی گەل بكەن، بەئاگاشی هێناونەتەوە لە دووبارەكردنەوەی ئەزمونی تاڵیبان كە ئەوانی تری پەراوێز خستبوو، بەهۆیەوە لە ماوەی چەند رۆژێكدا رووخا، چونكە ئەوانەی بەدەوریەوە بوون یان بوونە دژی یان بێلایەن بوون. هەروەك داواش لە زەرقاوی دەكات رێزی زانایان بگرێت، هەڵگری هەر بۆچوونێك بن.
سەبارەت بە دۆسیەی شیعە، ئامۆژگاری دەكات كە بەئامانجیان نەگرێت و سنووری جەنگ بەرفراوان نەكات، ئەوەشی بیردێنێتەوە كە 100 كەسایەتی قاعیدە لە ئێران دەستگیركراون، كە چەندین سەركردەی قاعیدەیان لەناودایە كە لە وڵاتەكانیان داواكراون، ئەوەی بیردێنێتەوە كە لە مێژوودا هیچ دەوڵەتێك شیعەی رەشەكوژ نەكردووە، هەروەك ناڕازیبوونی خۆی لە تۆماری دیمەنی سەربڕین نیشان دەدات كە لە دەزگاكانی راگەیاندنەوە پەخش دەكرێن.
هەندێك لە شارەزایان پێیانوایە نامەكەی زەواهیری بەخۆداچونەوەیە بە دید و تێڕوانینی قاعیدە كە دەخوازێت بە نەفەسێكی نوێوە مامەڵە بكات. بەڵام لە واقیعدا بە وردبوونەوە لە ناوەرۆكی نامەكە و كارەكانی پێشوی قاعیدە ئەو راستیە دەچەسپێت كە گۆڕانێكی ئەوتۆ لە دیدی قاعیدە رووینەداوە، ئەو بابەتانەی زەواهیری باسی لێوەكردون پێشتریش قاعیدە هەمان تێڕوانینی بۆیان هەبووە بە پێچەوانەی قوتابخانەی بانگەوازی نەجد، ئەوەش كە قاعیدە هیچ چاوپۆشی لێناكات بابەتەكانی پەیوەستە بە سیاسەتەوە، وەكو هەڵبژاردن و حوكمكردن بە جگە لە قورئان و بوونە ئەندام لە ڕێكخراوە جیهانییەكان و داننان بە پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان.
نامەی عەتیەتوڵا بۆ زەرقاوی
نامەكەی عەتیەتوڵا لیبی بۆ زەرقاوی، هەمان ئاڕاستەی نامەكەی زەواهیری لەخۆگرتبوو، هەرچەندە زەرقاوی بە سەركردەی گەورەترین گرووپی جیهادی لە سەر زەوی ناوزەد دەكات كە دژی ئەمەریكا دەجەنگێت، بەڵام ئەوەشی بیردێنێتەوە كە ئەو سەركردەیەكی مەیدانییە و شوێنكەوتەی سەركردەیەكی باڵای ئومەتی ئیسلامییە، چەند سەرنجێكیشی بۆ نووسیوە، لەوانە:
1-پێویستە كاری چەكداری شوێنكەوتەی كاری سیاسیی بێت،نەك بە پێچەوانەوە، ئەوەی بیردێنێتەوە كە ئەزمونی جەزائیر شكستی هێنا چونكە بەتەنها پشتئەستور بوو بە هێز.
2-لە بڕیارە گرنگەكاندا بە تەنها بە لیژنەی شەرعی لقی ڕێكخراوەكە بڕیار نەدەن و پرس بكەن بە سەركردایەتی رێكخستن (بن لادن و زەواهیری).
3-راوێژكردن بە گرووپەكانی تر وەكو (ئەنسار سوننە)، بەر لەوەی هیچ هەنگاوێكی گەورە بنێن وەكو فراوانكردنی هێرشەكان بۆ وڵاتانی دراوسێ.
4-پێویستی ناردنی نوێنەر بۆ بینینی سەركردە و رێبەرانی رێكخستن لە وەزیرستان لە پاكسان، تا ببنە ئەڵقەی پەیوەندی و گواستنەوەی ئەزمون بۆ عێراق.
5-رێزگرتنی زانایان بە گشتی و بە تایبەت لە ناوخۆی عێراق، سوكایەتپێنەكردنیان و بەئامانج نەگرتنیان.
6-دەمارگیرنەبوون بۆ قاعیدە و بانگهێشتكردنی گرووپەكانی تر بۆ یەكگرتن یان بەیعەتدان بە قاعیدە بێ ئەوەی ستەمیان لێبكرێت.
7-جیاوازیكردن لە نێوان خیانەتكار و ناكۆكەكان، بۆ نموونە كەسانی وەكو موحسین عەبدولحەمید لە ریزی ئیخوان خیانەتكارە، بەڵام كەسانێكی وەكو (حارس زاری) ناكۆكە لەگەڵ دیدی قاعیدە، هەروەها ئەندامانی دەستەی زانایانی موسڵمان ناكۆكن نەک خیانەتكار، بۆیە گرووپی دووەم نابێت هاوشێوەی گرووپی یەكەم مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت و دەبێت دڵیان ڕاگیرێت.
بە سەرنجدان لە ناوەرۆكی هەردوو نامەكە، سروشتی پەیوەندی نێوان ڕێكخراوی قاعیدە و لقی عێراقی ڕێكخراوەكە رووندەبێتەوە، ئەوانیش:
1-زۆرینەی تێبینی و ئامۆژگارییەكان جەختی لەسەر لایەنی سیاسیی، ستراتیجی، راگەیاندن و كارگێڕی كردووە، ناكۆكی ئەوتۆ لە بواری فیكریی و عەقیدەیی و فیقهی تێدا نییە.
2-دروستكردنی ئیمارەتێكی ئیسلامیی دوای چوونەدەرەوەی داگیركەر لە عێراق بیرۆكەی رێكخستنی دایك بووە لە ئەفغانستان.
3-لاوازی پەیوەندی نێوان هەردولا، بە شێوەیەك قاعیدە ئاگاداری وردەكاری ڕووداوەكانی عێراق نەبووە، دەسەڵاتی ناوەندی رێكخستنیش لاواز بووە.
نیوەی یەكەمی ساڵی 2006 زەرقاوی پەرەیدا بە چالاكیی سەربازی دژی ئەمەریكا، قاعیدە ئاستێكی بەرزی ئەنجامدانی چالاكیی دەرخست، ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ پەرەگرتنی ململانێی تائیفی بە تایبەت دوای تەقینەوەكانی سامەڕا، كە هەردولا (سوننە و شیعە) بە شێوەیەكی بەرفراوان یەكتریان بە ئامانج دەگرت و گەڕەكەكانی یەكتریان بە هاوەن بۆردومان دەكرد، بۆ دوایەمینجار زەرقاوی لە تۆمارێكی ڤیدیۆییدا دەركەوت كە پەیامێكی لەژێر ناوی (هذا بلاغ للناس) بڵاوكردەوە، تێیدا مژدەی پێكهێنانی (شورای موجاهیدانی عێراق)ی راگەیاند، كە دەبێتە بناغەی دروستكردنی دەوڵەتی ئیسلامیی.
ئەنجومەنەكە، جگە لە قاعیدە گرووپی گەورە و بەهێزی لەخۆنەگرتبوو، گرووپە چالاكەكانی وەكو ئەنسار سوننە و سوپای موجاهیدین، سوپای ئیسلامیی و كەتیبەكانی شۆڕشی بیست، لەو ئەنجومەنە بەشدارنەبوون.
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی دروستكردتی ئیمارەتێكی ئیسلامیی لەلایەن ئەنجومەنی شورای موجاهدین، ئەمەریكا تۆمارێكی زەرقاوی بڵاوكردەوە كە باسی لەو بیرۆكەیە دەكرد، تۆمارەكە لەكاتی هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر پێگەیەكی گرووپەكەی زەرقاوی بەردەستكەوتبوو، عەتیەتوڵا لیبی ئەوەی رەتكردەوە و ئەو بیرۆكەیەی بە نافەڕمی ناوبرد و رایگەیاند تەنها گەشبینییەكی زەرقاویە و ئەوان هاوڕان لەسەر ئەوەی لەو دۆخەدا بیرۆكەی وا گونجاو نییە. خەونەكەی زەرقاوی نەهاتەدی و لە (تەمموزی 2006) لە هێرشێكی ئەمەریكادا زەرقاوی كوژرا و ئەبوحەمزە موهاجیر جێگەی گرتەوە.
راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامیی
دوای چوار مانگ ئەبوحەمزە موهاجیر (پەیمانی پاكژەكان)ی راگەیاند كە لە ئەنجومەنی شورای موجاهدین و ژمارەیەك سەرەكهۆزی سوننە پێكهاتبوو، دوای دوو رۆژ لەم پەیمانە دروستكردنی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامییان بە ئەمیرێتی ئەبوعومەر بەغدادی راگەیاند، دروستكردنی دەوڵەت بیرۆكەی ئەبوحەمزە موهاجیر بوو بەو پاساوەی كە لە داهاتوودا  شەڕ و كوشتار لەنێوان گرووپە ئیسلامییەكان روونەدا هەروەك لە ئەفغانستان روویدا دوای چوونەدەرەوەی سۆڤیەت.
هەرچەندە لە سەرەتادا بیرۆكەكەی موهاجیر لەلایەن پێكهاتەكانی ناو شورای موجاهیدین ڕووبەڕووی ڕەخنە بوویەوە، ئەوان پێانوابوو كادیر و بنەمای بوونیادی دەوڵەتی ئیسلامی دەستەبەر نەبووە، بەڵام لەگەڵ سوربوونی موهاجیر لەسەر بیرۆكەكەی ئەوانیش پێی رازیبوون و دەوڵەتیان راگەیاند.
راگەیاندنی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی، دوای ئەوەبوو كە پەرلەمانی عێراق یاسای هەرێمەكانی پەسەند كرد، كە هەندێك پێانوابوو ئەمە جۆرێكە لە دابەشكردنی عێراق بۆ سێ هەرێم، هەرێمێكی كوردی لە باكور، هەرێمی شیعە لە باشور، ناوچەكانی سوننەش هەرێمێك، راگەیاندنی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیش لە ناوچەكانی سوننە دەبێتە پرۆژەی داهاتوو تایبەت بە عەرەبی سوننە. بەڵام نابێت ئەوەشمان لەیادبچێت هێزی تریش هەبوون داكۆكیان لە دروستكردنی هەرێمی سوننە دەكرد، لەوانە حزبی ئیسلامیی، بەڵام لە چوارچێوەی دەوڵەت و دەستووری عێراق. دیمەنەكەش وا دەهاتە پێش چاو كە هەردوو لایەن كێبڕكێیان دەكرد لەسەر چەسپاندنی پرۆژەی خۆیان، ئەبوحەمزە موهاجیریش بە وتەی "بەرهەمی جیهاد دەچننەوە" گوزارشتی لە دۆخەكە دەكرد.
لە بەرامبەردا ژمارەیەك گرووپی سەربازی سوننە و چەند دەستە و كەسایەتیی عەلمانی نەیاری ئەمەریكا هەردوو پرۆژەكەیان رەتدەكردەوە و پێانوابوو هێشتا لە قۆناغی جەنگی پارتیزانین و لە سایەی داگیركەر پرۆژەیەكی لەو شێوەیە شكست دەخوات، ئەمە وێڕای ئەوەی پرۆژەكە جۆرێكە لە دابەشكردنی عێراق.
بەڵام ئایا ڕێكخراوی قاعیدە لە كوێی ئەم بیرۆكە و هەنگاوەدایە؟ ئایا لەسەر هەمان بۆچوونە كە پێشتر پێیوابوو دەبێت داگیركەر بچێتە دەرەوە، پاشان دەوڵەتی ئیسلامیی دروستبكرێـت؟ وەڵامەكەش ئەوەیە كە قاعیدە هیچ راوێژێكی پێنەكراوە و تەنها لە راگەیاندەوە هەواڵەكەی بیستوە؟
قاعیدە پشتگیری دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی دەكات
لەسەر زاری موفتی گشتیی ڕێكخراوەكەوە، قاعیدە پیرۆزبایی خۆی لەو هەنگاوە دەربڕی كە ئەبوحەمزە موهاجیر بە دەرفەتێكی مێژوویی بۆ دروستكردنی كیانێكی سیاسیی بۆ سوننەی عێراق ناویدەبرد، لەسەر ئاستی جەماوەریش ژمارەیەك لە سەرۆكهۆزەكانی ناوچەكە پشتیوانی ئەو هەنگاوەیان كرد.
لەو قۆناغەشدا ڕێكخراوی قاعیدە لەڕووی شەرعییەوە بنەمادۆزی (تأصیل)ی هەنگاوەكەی دەكرد و رایگەیاند كە: مەرج و بنەمای دەوڵەتی تێدایە، ناوچەكانی ئەنبار دەكەوێتە سنوری دەسەڵاتی دەوڵەتەكە، هێزێكی سەربازی هەیە كە خۆی لە ئەنجومەنی شورای موجاهیدین دەبینێتەوە، جەماوەری ناوچەكەش (سەرەكهۆزەكان) بەیعەتیان داوەتە ئەمیری دەوڵەتەكە كە ئەبوعومەری بەغدادیە و ئەمیری باوەڕدارانە لە عێراق، خوازیاریشن ئەو دەوڵەتە ببێتە بناغەی خیلافەتێكی ئیسلامیی لەسەر رێوشوێنی پێغەمبەر.
قاعیدە داوای لە سەرجەم گرووپەكانی تر كرد بەیعەت بدەنە ئەبوعومەر و بچنە ژێر سایەی دەوڵەتەكە، هاوكات وەڵامی ئەو ڕەخنانەشی دایەوە كە لە دەوڵەتەكە دەگیرێن، بە تایبەت كە بە دابەشكردنی عێراق تۆمەتبار دەكران، دواجاریش قاعیدە داوای لە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی كرد پاساو بێنێتەوە بۆ ئەوانەی بەیعەت نادەنە دەوڵەتەكە و ئەو فەرمودانەشیان بیربێننەوە كە دەربارەی بەیعەتپێدانی و مەترسی دەرچوون لە كۆمەڵی موسڵمانان هاتوون.
دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی و گرووپەكانی تر
ئەبوحەمزە موهاجیر لە سەرەتای راگەیاندنی دەوڵەتەكەیان ستایشی دەوڵەتەكە و ئەوانەی دەكرد كە بەیعەتیان پێداوە، مژدەی دروستبوونی دەوڵەتەكەی دەدا بە گوێی هەوادارانیدا، بەڵام كاتێك گرووپە ئیسلامییەكانی تر رازی نەبوون بەیعەت بدەنە دەوڵەتەكە و لەسەر ئاستی جەماوەریش پێشوازی لێنەكرا، ئەبوعومەر بەغدادی ئەوانەی كە بەیعەت نادەنە دەوڵەتەكەی بە رێگر ناوبرد كە پشتیانهەڵكردوە لە گەورەترین واجبی سەردەم كە كۆبوونەوەیە لەژێر یەك ئاڵادا. دواتریش ئەبوحەمزە موهاجیر گرووپەكانی تری بە بەربەست لە بەردەم دەوڵەتی ئیسلامیی دانا و وتی پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەییان هەڵگرتووە كە دژە بە پرۆژەی ئیسلامیی، بە گوزارشتێكی تر پێی دەوتن بوونەتە هەڵگری ئاڵای "ئیبن سەلول". تەنانەت كار گەیشتە ئەوەی ئەبوعومەر بەغدادی تەكفیری ئەو گرووپانەی كرد، ئەبوحەمزە موهاجیریش هەندێك لەو گرووپە ئیسلامییانەی ناونابوو عەلمانییە نوێیەكان.
سەحوەی هۆزەكان
ساڵی 2007 پێكهاتەی سەحوەی هۆزە سوننەكان وەك یاریزانێكی سیاسیی لە گۆڕەپانەكە دەركەوتن كە بە پاڵپشتی ئەمەریكا دروستبوون، ئەمەش بووە هۆی پاشەكشەی رەوتی سەلەفی جیهادی لە عێراق، كە بەهۆیەوە گرووپە چەكدارەكان بە رێژەی جیاواز زەرەرمەند بوون.
بەشێك لە شارەزایان دەركەوتنی سەحوەی هۆزەكان دەگێڕنەوە بۆ ئەو هەڵانەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی تێیكەوت، كە بووە هۆی توڕەبوونی جەماوەری ناوچەكە، ئەمەریكاش ئەم توڕەبوونەی قۆستەوە و هۆزەكانی چەكدار كرد، بەمەش چالاكیی ڕێكخراوی قاعیدە لە ناوچەكە رووی لە كزی كرد.
نامەی قازی دەوڵەتی ئیسلامیی بۆ بن لادن
بە گەڕانەوە بۆ دۆخی راگەیاندنی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی و جێكەوتەكانی و بە سەرنجدان لە ناوەرۆكی ئەو نامەی ئەبوسلێمان عوتەیبی قازی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بۆ بن لادنی ناردووە، زۆر نهێنی پشتی پەردە رووندەكاتەوە، لەوانە:
1-بەر لە ئامادەسازی تەواو دەوڵەتەكە راگەیەنراوە، كاتێكش عوتەیبی لەوبارەوە پرسیاری لە موهاجیر كردووە، پێیڕاگەیاندوە كە تەنها راگەیاندنە و پەیوەستن بە ڕێكخراوی قاعیدەوە، لە دانیشتنێكی تریشدا وتویەتی ئەبوعومەر بەغدادی خەلیفەیە، بەڵام دوای چوونەدەرەوەی داگیركەر.
2-راگەیاندنی دەوڵەت بەر لە دەستنیشانكردنی كەسایەتی ئەمیرەكەی بووە، كاتێكیش دەوڵەت راگەیەنراوە كەسێكی دیاریكراو نەبوە بەیعەتی پێبدرێت، ناوی ئەبوعومەر بەغدادی وەكو خوازراو بەكارهاتووە، ئەو كەسە حامد راوی بوو، كە نازناوی ئەبوعومەری بەسەردا بڕا و دواتر بووە ئەمیر، ناوبراویش ئاگای لەوەنییە چی لە دەوربەری دەگوزەرێت و تەنها رای چەند كەسێك وەردەگرێت كە بەدەوریەوەن و لێی نزیكن.
3-پەلەكردن لە راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامیی لەبەر سوربوونی ئەبوحەمزە موهاجیر بوو كە پێیوابوو مەهدی لە ماوەی كەمتر لە ساڵێك دەردەكەوێت، تەنانەت ئەبوحەمزە فەرمانی كردبوو بە دروستكردنی دوانگە (منبر) و ئامادەكردنی بۆ مەهدی تا لە مزگەوتی پێغەمبەر وتاری لەسەر بدات.
4-بەیعەتدانی گرووپەكانی ناو ئەنجومەنی شورای موجاهیدین سەرپێیی بوو، بەیعەتدانی سەرۆكهۆزەكانیش بە دەوڵەت راستنەبوو، خەڵكانێك بەیعەتیان دابووە دەوڵەت كە هیچ ئاگایان لە جیهاد نەبوو، تەنانەت هەیانبوو نەیدەزانی چەكیش هەڵگرێت و بەو مەرجە بەیعەتی دابووە دەوڵەت كە پۆست و پلەی بدرێتێ، دەتوانرێت بوترێت لە هەندێك رووەوە دەوڵەت بەیعەتی دابووە هۆزەكان نەك بە پێچەوانەوە.
5-ئەبوحەمزە موهاجیر ئاگای لە گۆڕەپانەكە نییە، تەنها ئەو راپۆرتانە دەبینێت كە لەلایەن ئەمیری ناوچەكانەوە بۆی بەرزدەكرێنەوە.
هەندێك سەرچاوە باس لەوە دەكەن ئەم نامەیە درەنگ گەیشتوەتە بن لادن و ئەویش پەشیمان بووە لە ستایشی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی، بەڵام بە سەرنجدان لە ئەدەبیانی قاعیدە لەو ماوەدا، پێچەوانەی ئەم بۆچوونە پشتڕاست دەكەنەوە، بەشێوەیەك لە كاتی كوژرانی ئەبوعومەر و ئەبوحەمزە، بن لادن ستایشێكی زۆری ئەو دووانە دەكات و دەڵێت "بە خەم و پەژارەیەكی زۆرەوە هەواڵی كوژرانی دوو ئەمیری گەورە و ئازا و بوێرمان پێگەیشت ... كە نموونەی سەرمەشق و سەركردەی یەكتاپەرست بوون".
نامەی پشتگیری بن لادن لە دەوڵەتی ئیسلامیی
بە سەرنجدان لەو وتارەی بن لادن لە كانونی یەكەمی 2007 لەژێر ناوی (السبیل لاحباط المؤامرات) بڵاویكردەوە، خاڵی هاوبەش و جیاوازی نێوان قاعیدە و لقی ڕێكخراوەكە لە عێراق بە تەواوی رووندەبێتەوە، لە خاڵە هاوبەشەكان:
1-پێكهێنانی حكومەتی یەكێتی نیشتمانی كە رازیبێت بە حوكمكردن بە یاسا دەستكردەكان كوفرە و خاوەنەكەی بۆ هەتاهەتایی لە ئاگری دۆزەخ دەمێنێتەوە، جا لەژێر هەر بیانو و نیەتێكدا بێت.
2-یەكێك لە بەڵگەكانی لەسەرحەقبوونی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی ئەوەیە كە رەتیدەكاتەوە ملكەچی هیچ دەوڵەتێك بێت لە جیهانی ئیسلامیی.
3-پێویستی بەیعەتدان بە ئەمیری موسڵمانان لە عێراق لەپێناو سەرخستن و بەرقەراركردنی ئایین، هەرچەندە بەیعەتدانەكە بە سیستمی شوراش نەبێت.
4-پێویستی پەلە كردن لە راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامیی لەوناوچەیەی لەژێردەستیاندایە هەرچەندە مەرجەكانی راگەیاندنیشی بە تەواوی دەستەبەرنەبووبێت.
داننانی زەواهیری بە شەرعیەتی دەوڵەتی ئیسلامیی
لێدوانی زەواهیری كەسی دووەمی قاعیدە سەبارەت بە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی، بەڵگەنامەیەكی تری گرنگە سەبارەت بە پێگەی ئەو دەوڵەتە لە دونیابینی قاعیدەدا، زەواهیری دەڵێت "دروستكردنی دەوڵەت هەنگاوێكە بۆ بەرقەراركردنی خیلافەتی ئیسلامیی، كە لەپێشترە لە كۆمەڵە جیهادییەكان، پێویستە بەیعەت بدرێتە دەوڵەت نەك بە پێچەوانەوە، ئەبوعومەری بەغدادی لە سەركردە موسڵمان و موجاهیدەكانی ئەم سەردەمەیە"، ئەم دانپێدانان و پاڵپشتیكردنەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی لەلایەن سەركردەكانی قاعیدەوە، دۆخەكەی بەو ئاڕاستەدا بردوو كە لە دوو خاڵدا نەدەكرا پاشەكشەبكرێت:
1-گۆڕانی لقی عێراقی ڕێكخراوی قاعیدە بۆ دەوڵەت، مانای وایە لە ڕووی پرۆژەی جیهادیەوە ئەمان لە قاعیدە لەپێشترن و شەرعییەتی زیاتریان هەیە.
2-ئەو گوتار و مومارەسەیەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی پیادەی دەكرد، بەناوی قاعیدەوە لە ڕێگەی تۆڕی ئینتەرنێتەوە دەگوێزرایەوە بۆ جیهان، بیرۆكەی جیهادیی لە دەروونی نەوەی سێیەمی جیهادییەكان برەوپێدا كە هیچ ئەزمونێكی پێشتریان لە بواری جیهاد نەبوو.
سیاسەت و نەگۆڕەكانی دەوڵەتی ئیسلامیی
دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی هەر لە سەرەتای راگەیاندنییەوە پەیڕەوی لە هەندێك بیروبۆچوون  و سیاسەت كردووە، كە دەكرێت وەكو بنەما نەگۆڕەكانی ئەو دەوڵەتە ئەژماری بكەین، ئەبوعومەر بەغدادی لە وتەیەكیدا لەژێر ناوی (قل اني علی بینة من ربي) لە ئازاری 2007 نۆزدە خاڵی وەكو سیاسەتی دەوڵەتەكەی خستەڕوو، لەوانە: پێویستی سڕینەوەی هەر دیاردەیەكی هاوبەشیدانان، لە ڕێگەی تێكدانی گۆڕە هەڵبەستراوەكان و رووخاندنی پەیكەرەكان، كوشتنی جادوگەر، تەكفیری شیعە، پێویستی گەڕانەوە بۆ شەرعی خوا لە ڕێگەی یەكلاییكردنەوەی كێشە و ناكۆكییەكان لە دادگا شەرعییەكانی دەوڵەتی ئیسلامی، عەلمانییەت بە جیاوازی ناوەكانی نەتەوەیی، نیشتمانیی، شیوعی و بەعسی كوفرە و لەسەر ئەو بنەمایەش هەر كەس بەشداری پرۆسەی سیاسیی بكات، كافردەبێت.
هەر لەو پەیامەیدا رایگەیاند هەركەس بە هەرجۆرێك هاوكاری داگیركەر بكات خوێنی حەڵاڵە و جیهادیش فەرزێكە لەسەر تاكە تاكەی موسڵمانان و وڵاتانی ئیسلامیی بە یاسای دەستكرد حوكمڕانی دەكرێن، بۆیە تەواوی دەسەڵاتداران و سوپای جیهانی ئیسلامیی كافرن.
لەسەر ئاستی عێراقیش ناوبراو كوشتنی ئەندامانی سوپا و پۆلیسی بە پێویست دەزانی و عێراقی بە "دەوڵەتی تاغوت و هەڵگەڕاوە" ناودەبرد، بەپێویستیشی دەزانی هەر دەزگا و بینایەك كرابێتە بارەگای ئەو دەوڵەتە دەبێت بكرێتە ئامانج.
سەبارەت بە ئەهلی كیتاب و سابیئەكانی سنووری دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی، بەغدادی رایگەیاند: دەبێت بەپێی ئەو پەیمانەی كاتی خۆی عومەری كوڕی خەتتاب بەستویەتی لەگەڵ ئەهلی كتاب نوێیبكەنەوە ئەگەر دەیانەوێت پەنابدرێن. سەبارەت بە گرووپە جیهادییەكانیش بە رێگر ناویبردن، چونكە خۆیان دزیوەتەوە لە بەیعەتدان بە ئەمیری دەوڵەتەكە و هەر رێكەوتنێكیش ئەو گرووپانە بێ ڕەزامەندی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بیبەستن لەگەڵ داگیركەر بەتاڵە و كاری پێناكرێت.
لە كۆتاییشدا داوا دەكات رێزی زانایان راستگۆ و موجاهیدەكان بگیرێت و ئەوەشی راگەیاند كە ئامێری سەتەلایت قەدەغەیە چونكە خراپە بڵاودەكاتەوە، پەچەی لەسەر ئافرەتان پێویست كرد بە مەبەستی خۆپاراستن لە تێكەڵی پیاوان و ئافرەتان.
گازندەی عەتیەتوڵا لە بنەما نەگۆڕەكانی دەوڵەتی ئیسلامیی
هەندێك لە بڕگەكانی ناوەرۆكی پەیامەكەی بەغدادی كە وەكو بنەمای نەگۆڕی دەوڵەتەكەی ئەژمار دەكرێن، جێگەی رەزامەندی عەتیەتوڵا لیبی موفتی قاعیدە نەبوون، بۆیە ناوبراو لە (28 ئازار 2007) لە نامەیەكدا سەرنج و مەترسییەكانی خۆی لە ئایندەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی خستەڕوو، ناوبراو لە نامەكەدا سەركردەكانی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بە پەلەپەلكەر و توندڕەو ناودەبات، هەروەك داوا دەكات خەڵك لەخۆیان نەتۆرێنن و بە بیانوی نەبوونی شەرعییەت موجاهیدانی تر پاكتاونەكەن، ئەوەشی خستوەتەڕوو كە هەوڵدەدات قەناعەت بە هێزەكانی تری وەكو ئەنسار سوننە بكات تا پاڵبدەنە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی و بەشداری بكەن لە چاكسازی تێیدا.
بە گشتیی سەرنجەكانی عەتیەتوڵا لەسەر سیاسەت و كارە مەیدانییەكانی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بوو، نەك لەسەر فیكر و دونیابینی، بۆیە لە ڕووی ئایدۆلۆجیەوە ویڕای بوونی هەندێك جیاوازی لە نێوان قاعیدەی دایك و لقی عێراقی ڕێكخراوەكە، بەڵام جیاوازییەكان بەو ڕێژەیە نییە كە هەردوولا لێكبترازێنێت، چونكە هەردولا پشتبەستووبوون بە هەمان ئەدەبیات و كتێب، لەسەرووی هەمووشیانەوە ئەوەی لە سایتی (منبر التوحید والجهاد) بڵاودەبوویەوە سەرچاوەی ئیلهامی فیكری هەردوولا بوو.
لایەنە شاراوەكانی عەقیدە و مەنهەجی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی
ئەبوعەبدوڵا محەمەد مەنسور دامەزرێنەر و  موفتی سوپای موجاهیدنی عێراق، خۆی لە ناو ڕووداوەكانی ئەو قۆناغەدا ژیاوە، لە كتێبی (الدولة الاسلامیة بین الحقیقة والوهم) زۆر لایەنی شاراوەی دەوڵەی عێراقی ئیسلامیی دەخاتەڕوو، مەنسور ئاماژە بەوە دەكات هەرچەندە سەركردەكانی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بە ئاشكرا دانیپدانانێن، بەڵام ئەوەی لەگەڵیان ژیابێت لە نزیكەوە دەزانێت كە لە مەسەلەی تەكفیر زۆر توندبوون، بەشێوەیەك ئەم گرووپانەشیان تەكفیر دەكرد:
1-هەركەس كاندیدەكانی هەڵبژاردنی تەكفیر نەكردایە.
2-هەركەس لە بەندیخانەی ئەمەریكییەكان رزگاری بوایە، بەلای ئەوانەوە بەڵگەی ئەوەیە كە بووەتە سیخوڕ.
3-ئەو گرووپە جیهادییانەی نەیاری ئەمان بوون.
4-ئەو گرووپە ئیسلامییانەی لەڕووی مەنهەجییەوە ناكۆك بوون لەگەڵیان، وەكو ئیخوان موسلیمین.
5-هەركەس بیوتایە ئەمانە بكوژن گوایە خوێنی موجاهیدانی حەڵاڵ كردووە.
پاشەكشەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی
خراپترین كارێك كە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی پەیڕەوی لێدەكرد تەكفیركردن و كوشتنی ئەوانە بوو كە بەیعەتیان نەدەدا بەو دەوڵەتە، جگە لە سوپا و پۆلیس لیستی بە ئامانجگیراوەكان دەیان زانا و وتاربێژ و بانگخوازی ئیسلامی لەخۆگرتبوو، ناوی هێزكانی سەحوە ئاسانترین تۆمەتبوو كە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی دەینا لە نەیارەكانی، بەمەش خوێنی دەیان كەسی حەڵال كرد. سیاسەتەكانی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بە ئاڕاستەیەكدا بوو كە رۆژ لەدوای رۆژ بەرەو پەراوێزكەوتنی زیاتر دەڕۆیشت، ئەمەش بە شێوەیەك بوو كە تا ساڵی 2010 رێژەی (60%) چالاكییەكانی دژی هێزەكانی ئەمەریكا و حكومەتی عێراق بەراورد بە سێ ساڵ پێشتر كەمیكردبوو.
زەواهیری، دەوڵەت بەردەوام دەبێت ئەگەر لەسەر یەك كیلۆمەتر زەوی بێـت
لە كاتێكدا دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی لە پاشەكشەی بەردەوامدا بوو، زۆرینەی ناوچەكانی پارێزگای ئەنباری لەدەستدا، زۆرێك بە گومانەوە دەیانڕوانیە بوونی ئەو دەوڵەتە، لەو سەروبەندەدا زەواهیری وتی: هەندێك گوماندەبەن لە بەردەوامی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی، من لەوان دەپرسم ئایا كەس لە ئێوە نكۆڵی ئەوە دەكات كە ئەو دەوڵەتە زیاتر لە كیلۆمەترێك زەوی لەبندەستدایە؟ ئەگەر وەڵامەكەتان بە بەڵێیە، بۆچی نكوڵی لەوە دەكەن كە دەوڵەتی ئیسلامیی لەسەر ئەو زەویە بەرپابكرێت كە لەبندەستدایە؟
لە (نیسانی 2010) لە هێرشێكی ئەمەریكییەكاندا ئەبوعومەر بەغدادی و ئەبوحەمزە موهاجیر كوژران، ئەبوبەكر بەغدادی دیاریكرا بۆ شوێنگرەوەی ئەبوعومەر، لە یەكێك لەو نامانەی لە نێوان عەتیەتوڵا و بن لادن ئاڵوگۆڕ كراوە، بن لادن داوا لە ناوبراو دەكات زانیاری پێبدات دەربارەی ئەبوبەكر بەغدادی و هانیبدات بۆ یەكخستنی گرووپە جیهادییەكانی عێراق.
عەزام ئەمەرەیكی زەنگی مەترسی لێدەدات
بە پێچەوانەی رەوتی باوی ناو قاعیدە، عەزام ئەمەریكی، سەركردە و وتەبێژی قاعیدە،  زەنگی مەترسی لێدا و داوای كرد هەرچی زووە بە ئاشكرا خۆیان بەریبكەن لە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی و هەموو پەیوەندییەكی ئۆرگانی لەگەڵ بچڕن، چونكە ئەو دەوڵەتە زیان بە ناوبانگی قاعیدە دەگەیەنێت، ئەگەر وانەكەن ناوی قاعیدە دەزڕێنێت.
داواكارییەكەی عەزام ئەمەریكی، دوای ئەوە هات كە دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی هێرشی كردە سەر كەنیسەیەكی كاسۆلیكی لە عێراق لە رۆژی یەكشەممەدا و ژمارەیەك ئاینداری مەسیحی بە بارمتە گرت و هەڕەشەی كوشتنی كردن ئەگەر كەنیسەی ئەرسەدۆكسی میسر هەردوو (وەفا قوستەنتین و كامیلیا شەحاتە) ئازاد نەكات كە موسڵمانبوونی خۆیان راگەیاندەوە لەلایەن كەنیشەوە دەستبەسەر كراون، عەزام ئەمەریكی ئەم كارەی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی بەلاوە نەشیاو بوو، كەنیسەی كاسۆلیكی نەیاری كەنیسەی ئەرسەدۆكسییە، چۆن فشار دەكەیتە سەر یەكێكێان تا ئەوەی تر بارمتە ئازاد بكات، وەك ئەوە وایە گرووپێك بیانەوێت فشار بخەنە سەر شیعە، بەڵام چەند كەسێكی سوننە دەستبەسەر بكەن و هەڕەشەی كوشتنیان لێبكەن. 
عەزام ڕەخنە لە سیاسەتی دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی دەگرێـت و دەیچوێنێت بە سیاسەتی جۆرج بوش كە بریتییە لە سیاسەتی "لەگەڵمی یان دژمی"، هەروەك نیگەرانی خۆی لەو تەقینەوانە دەربڕی كە لە ناو بازاڕ و شوێنە گشتییەكان و مزگەوتەكان ئەنجامدەدرێن، بۆیە ناوبراو جەختی لەوەدەكردەوە كە ئامۆژگاری نهێنی سودی نییە و دەبێت قاعیدە بە ئاشكرا خۆی لەو كارانە بەریبكات. كەس گوێی بە داواكەی عەزام ئەمەریكی نەدا، پەیوەندی ئۆرگانی قاعیدە و دەوڵەتی عێراقی ئیسلامیی تا 2014 بەردەوام بوو.
كۆتایی
ڕێكخراوی قاعیدە سەركەوتوو بوو لەوەی زۆرینەی گرووپە جیهادییەكان بهێنێتە گۆڕەپانی چالاكیی سەربازی دژ بەو ئامانجانەی خۆی مەبەستی بوو، دوای ڕووداوی یانزەی سێپتەمبەریش ئەمەریەكا سەركەوتوو بوو لەوەی تەواوی ئەو گرووپە جیهادییانەی دژی بەرژەوەندییەكانی بوون  لە ژێر ناوی قاعیدەدا پۆلێن و ریزبەند بكات، بەڵام قاعیدە لەوەدا سەركەوتوو نەبوو كە چالاكی لقەكانی كۆنتڕۆل بكات، ئەمەش بەهۆی لاوازی پەیوەندی و بێئاگایی لە وردەكاری گۆڕەپانی كار و نەبوونی ئالیەتی بەرەوپێشبردنی كارەكان و دانان و لادانی ئەمیرەكان، ئەمەش لە لقی سعودیە بە روونی دەركەوت و لە عێراقیش هەمان شت دووبارەبوویەوە.
لقی عێراقی ڕێكخراوەکە، بە مەرج بەیعەتی دا بە قاعیدە، بۆیە توانیبوی ئەجێندای سیاسیی خۆی بسەپێنێت بەسەر ڕێكخراوەكەدا، هەر لە سیاسەتی جەنگییەوە بۆ پەرەپێدانی ململانێی تائیفی، پاشان راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامیی.


سەرچاوە: سەنتەری میسری بۆ توێژینەوە





# قاعیدە

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure