رەوتی جیهادی لە میسر بەر لە شۆڕشی كانونی دووەمی 2011

10/01/2019

:: ئەحمەد مەولانا

 

وەرگێڕانی: ئیدریس سیوەیلی

1-لە گروپە جیهادیەكانەوە بۆ كۆمەڵی جیهاد

 رەوتی جیهادی لە بنەڕەتەوە لەسەر شێوازی یەك پەیكەری رێكخراو دروستنەبووە، بەلكو لە شێوەی چەند گروپێك بوو كە زۆرینەیان لە سەردەمی عەبدولناسر سەریانهەڵدا، بە تێپەڕبوونی كات هەندێك لەو گروپانە تێكەڵی یەك بوون و یەكیانگرت لە چوارچێوەی كۆمەڵێكدا لە 1988 لەژێر ناوی كۆمەڵی جیهادی میسری.

سەرەتای دروستبوون:

 ساڵی 1965 حكومەتی جەمال عەبدولناسر هەڵمەتێكی راوەدونان و دەستگیركردنی دژ بە ئیخوان موسلیمین ئەنجامدا، تا گەیشتە لەسێدارەدانی سەید قوتب لە 1966، بەڵام كۆمەڵی ئەنسار سوننە لەم هەڵمەتە پارێزراو بوو، بەهۆی كاریگەری لاوەكی و خۆبەدورگرتنی لە رووبەڕووبوونەوەی حكومەت عەبدولناسر، لەو دۆخەدا دیارترین گروپی جیهادی لە 1966 دەركەوت، لە ناو گروپەكە ئیسماعیل تەنتاوی هەبوو كە گروپەكە هەر بەناوی ئەو ناوبانگی دەركرد، جگە لە ناوبراو رفاعی سرور و ئەیمەن زەواهیری ئەندام بوون تێیدا.

گروپەكە كاریگەر بوو بە نووسینەكانی سەید قوتب (بەوپێیەی سەید نمونەیەك بوو لە راستگۆیی لە قسە و دامەزراوی لەسەر حەق)، هەروەك كاریگەریش بوون بە كۆمەڵی ئەنسار سوننە بەهۆی گرنگیدانیان بە عەقیدەی یەكتاپەرستی و مامەڵەی راستەوخۆ لەگەڵ دەقەكانی شەریعەت، خوێندنەوەی بابەتەكانی جیهاد و ژیاننامەی پێغەمبەر لە كتێبە سەحیەحەكاندا، لەگەڵ گرنگیدان بە كتێبەكانی ئیبن تەیمیە و ئین قەیم، گروپەكە كودەتای سەربازی وەكو رێگەچارەی گۆڕانكاری هەڵبژارد، چونكە بە بڕوای ئەوان سیستمی حوكمڕان بە هێز و سەركوتكردن حوكمڕانی دەكات، هیچ دەرفەتێكی بۆ گۆڕانكاری ئاشتیانە نەهێشتۆتەوە، بۆیە ئەندامانی گروپەكە هاندەدران تا پەیوەندی بە سوپاوە بكەن و شانەی رێكخستنی تێدا دروستبكەن، لەمەشدا تا رادەیەك سەركەوتوو بوون، توانیان عیسام قەمەری ئەفسەری سوپا بهێننە ریزی خۆیانەوە و بەهۆی ئەویشەوە چەندین ئەفسەری سوپا هاتنە ریزی ئەو گروپە. گروپەكە مەنهەجێكی سەلەفی كردە بنەمای دید و تێڕوانین و پشتئەستور بوون بە خوێندنەوەی كتێبەكانی (معالم في الطریق و في ظلال القران)، هەروەها داوا لە ئەندامان دەكرا ئامادەی وانەكانی شێخ محەمەد خەلیل هەراس بن، ئەم گروپە دوو خەسڵەت تێێاندا رەنگیدابوویەوە:

یەكەم: جیهاد، بەوپێیەی كۆمەڵێكن كاردەكەن بۆ گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی میسر.
دووەم: سەلەفیبوون، بەپێیەی گروپەكە گرنگی دەدات بە دەقەكانی قورئان و سەننەت بەتێگەیشتنی سەلەف.

خاڵێكی جباكاری ئەم گروپە لە كۆمەڵە ئیسلامییەكانی پێش خۆی ئەوە بوو كە ئەم گروپە گۆڕینی رژێمی میسریان كردبوویە كاری لەپێشینەی خۆیان، هەروەك زەواهیری دەڵێت "بزووتنەوەی ئیسلامیی لە میسر، پێشتر پەیڕەوی جیهادی كردبوو، بەڵام بە گشتی دژ بە دوژمنی دەرەكی بوو، لە كاتێكدا دوژمنی ناوخۆیی مەترسی كەمتر نەبوو لە دوژمنی دەرەكی، بەڵكو ئامرازێك بوو بەدەست دوژمنی دەرەكی لە هێرشی بۆسەر ئیسلام". شكستی 1967 گورزێكی گەورەی دا لە رژێمەكەی عەبدولناسر، دەرفەتێكی زۆرتری رەخساند بۆ بانگەشەی ئەم گروپە، لەو سەروبەندەدا ئەم گروپە لەگەڵ چەند گروپێكی تر یەكیانگرت، بەڵام هەر زوو ناكۆكی و لێكترازان كەوتە نێونایان بەهۆی راجیاییان لە شێوازی گۆڕانكاری، یەحیا هاشم و رفاعی سرور شۆڕشی جەماوەری و جەنگی پارتیزانیان بە گونجاوتر دەزانی لە كودەتای سەربازی.

ساڵی 1971 ساڵح سریە بە رەگەز فەلەستینی هاتە میسر تا وەكو فەرمانبەر لە كۆمكاری عەرەبی كاربكات (بۆچونی تریش هەیە لەسەر هۆكاری چونی ناوبراو بۆ میسر، هەندێك دەڵێن بۆ خوێندن، هەندێكیش دەڵێن لە ترسی دەسەڵاتدارانی حكومەتی عێراق هەڵاتوە بۆ میسر – وەرگێڕ) ، ناوبراو رێكخستنێكی جیهادی لە میسر دامەزراند، لە 1974 كودەتایەكی سەربازی سەرنەكەوتوی ئەنجامدا، كە بە رووداوی (تەكنیكی سەربازی) ناودەبرێت، وێڕای سادەیی پلانەكە و شكستهێنانی، بەڵام مەترسییەكەی لەوەدابوو كە یەكەم هەولی گروپێكی جیهادی بوو كە چوە بواری جێبەجێكردنەوە، هاوكات رەتكردنەوەی حوكمی ئەنوەر سادات بوو كە بە حوكمێكی عەلمانی دادەنرا و توانیبووی لە جەنگی ئۆكتۆبەر هەندێك دەستكەوتی سەربازی، سیاسیی و راگەیاندن دەستبەر بكات.

لە پەراوێزی رێكخستنەكەی ساڵح سریە، ئەندازیار محەمەد عەبدوسەلام فەرەج دەركەوت، كە بازدانێكی گەورەبوو بۆ رەوتی جیهادی لەسەر هەردوو ئاستی فیكری و رێكخراوەیی:

ئاستی فیكری:

 تێزێكی شەرعی و فیكری نوێی لە دووتوێی كتێبی (الفریضة الغائبة) ساڵی 1980 خستەڕوو، ئەولەو كتێبەدا باس لە دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی دەكات، پێی وایە داسەڵاتدارانی سەردەم تەنها بەناو موسڵمانن و كار بە ئیسلام ناكەن، بەراوردیان دەكات بە حوكمڕانی تەتەرەكان كە لە سەردەمی ئیبن تەیمیە هەبوون و كوشتنیان بە واجب دەزانێت، پاشان باس لە گۆڕانكاری دەكات لە مەنهەجی كۆمەڵە ئیسلامییەكان و رەخنەیان لێدەگرێـت و دەڵێت گۆڕانكاری راستەقینە بە جەنگ نەبێت نایەتەدی، بەوەش كۆتایی بە نووسینەكەی دێنێت كە كوشتاری دوژمنی نزیك لەپێشترە لە دوژمنی دوور، هەر ئەمەش بووە دروشمی رەوتی جیهادی لە میسر.

ئاستی رێكخراوەیی:

 ناوبراو بڕوای بە تێزی (عەبود زەمر) هەبوو، كە پێیوابوو كودەتای سەربازی دەبێت هەماهەنگی و پاڵپشتی و جوڵانەوەی جەماوەری لەگەڵدابێت، بۆیە بەوەوە نەوەستا كە تاك تاك ئەندام بانگهێشت بكات و لەبۆتەی رێكخستندا رێكیان بخات، بەڵكو تەقەلای دەدا سەركردەی گروپەكان كۆبكاتەوە و كاری هاوبەشیان لەگەڵدا بكات،  ئەمەش بازدانێكی تر بوو لە زیادبوونی ژمارەی ئەندامانی رێكخستن، پرۆژەی گۆڕانكاری ناوبراو لە دوو رەهەندەوە بوو:

1-دروستكردنی تیپی سەربازی لە ئەندامانی سوپا بە مەبەستی ئەنجامدانی كودەتای سەربازی.
2-ئامادەكردنی گروپی مەدەنی تا پاڵپشتی كودەتای سەربازی بكەن لە چركەساتی روودانی.

لە بەرامبەردا، سادات سیاسەتی ریشەكێشكردنی رەوتی جیهادی پەیڕەو كرد، لە 1981 بڕیاری دەستگیركردنی بۆ (1536) كەس دەركرد، بڕیارەكە ژمارەیەك كەسایەتی كۆمەڵە جیهادییەكانی لەخۆگرتبوو، ئەوانیش تیرۆركردنی ئەنوەر ساداتیان كردە كاری لەپێشینەی خۆیان، ئەوان پێیان وابوو دەبێت دەستپێشخەری بكەن تا ئەزمونی عەبدولناسر لەگەڵ ئیخوان بەسەر ئەمانیشدا دووبارەنەبێـەوە، عەبدوسەلام فەرەج سەركەوتوو بوو لەوەی زۆرینەی گروپە جیهادیەكان بە پلانی تیرۆكردنی سادات رازی بكات و بەشداری تێدا بكەن، هاوكات دەستبگرن بەسەر بینای رادیۆ و تەلەفیزیۆن و بەیاننامەی پاڵپشتی جەماوەر بۆ شۆڕش بخوێننەوە و خۆپیشاندانی جەماوەریش لە شوێنە سەرەكییەكان بۆ پاڵپشتی رێكبخەن. پلانەكە لە 6 ئۆكتۆبەری 1981 جێبەجێكرا، بەڵام تەنها لەوەدا سەركەوتوو بوون كە سادات تیرۆر بكەن، بەشێك لە ئەندامانی كۆمەڵی ئیسلامیی (لە بەشەكانی دواتر باس لە دروستبون و چالاكیی ئەم گروپەش دەكرێت- وەرگێڕ)  لە 8 ئۆكتۆبەر جموجۆڵیان دەستپێكرد تا دەستبگرن بەسەر پارێزگای ئەسیوت و لەوێوە بڕۆن بۆ پارێزگاكانی تر، بەڵام دوای چەند رووبەڕووبوونەوەیەكی سەخت سوپا توانی شارەكە كۆنتڕۆل بكات، دەزگا ئەمنیەكانیش بەشێوەیەكی خێرا ژمارەیەك ئەندامی كۆمەڵە جیهادییەكانیان دەستگیركرد، بەهۆی كوشتنی سادات محەمەد فەرەج و چوار ئەنجامدەری چالاكیەكە لەسێدارە درا، بەندكراوەكانی تریش هەندێكیان ئازادكران و ئەوانی تریش بەندكران بۆ ماوەی 1-3 ساڵ، لە بەندیخانەدا پەیكەری رێكخستن دروستكرایەوە كە سەركردەی گروپە جیهادیەكانی لەخرگرتبوو، ئەنجومەنی شورای رێكخستن هەریەكە لە (ئەیمەن زەواهیری، تاریق زەمر، ناجیح ئیبراهیم، عیسام دربالە)ی لەخۆگرتبوو بە سەرۆكایەتی عەبود زەمر.

بەڵام هەر زوو ناكۆكی لە نێوان كۆمەڵی ئیسلامیی و گروپە جیهادیەكانی تر لە سەعید دروستبوو، ناكۆكیەكە گەیشتە رادەیە رێكخستنەكە هەڵوەشایەوە و بووە چەند گروپێكی بچوك، بەڵام لە دەرەوەی بەندیخانە رەوتی جیهادی تا رادەیەك لایەنگری بۆ پەیدابوو چونكە توانی بە كوشتنی سەرۆك كۆمار دیواری ترس لە دەسەڵات بڕوخێنێ، بەو رووداوە جیهادییەكان بوونە بەهێزترین یاریكەری گۆڕەپانە ئیسلامییەكە، یەكێكیی تریش لە جێكەوتەكانی كوشتنی سادات ئەوە بوو كە گروپە جیهادییەكانی لە هێزێكی ناوخۆییەوە كردە هێزێكی جیهانی، ساڵی 1984 ماوەی بەندكردنی ئەو سزادراوانە كۆتایهات كە بە سێ ساڵ زیندانی سزادرابوون و ئازاد كران، لەناویاندا ئەیمەن زەواهیری، كە توانی جارێكی تر پەیوەندی بە هاوڕێكانیەوە بكاتەوە و لە ناوەڕاستی 1985 توانی میسر جێبێڵێت و رویكردە پاكستان و پاشان ئەفغانستان و لە 1986 ئەو وڵاتەی كردە ناوەندێك بۆ بڵاوكردنەوەی بیری خۆی لەناو گروپە جیهادیەكانی ئەوێ، تا دواجار لە 1988 كۆمەڵی جیهادی میسری (گروپەك وەك پێشتر باسكرا بەرلەو مێژووە دروستبووە، دەكرێت ئەم كارەی زەواهیری بە دووبارە دروستكردنەوە و هۆنینەوەی رێكخستنەكانی ئەو گروپە دابنرێن- وەرگێڕ)د امەزراندەوە.

كۆمەڵی جیهاد 1988- 2001

 كۆمەڵی جیهادی میسری ساڵی 1988 لە پیشاوەر دامەزرایەوە، بنەمای فیكری لەسەر ئەوە داڕشت كە كافران وڵاتی موسڵمانانیان بە شێوەی راستەوخۆ یان لە رێگەی رێكخراوەكانی شوێنكەوتەیان داگیركردووە، دەسەڵاتدارانێكی هەڵگەڕاوە (مرتد) حوكمڕانی دەكەن، بۆیە جەنگان دژی دەسەڵاتدارە هەڵگەڕاوەكان لەپێشترە لە جەنگان لەگەڵ كافرە سەرەكییەكە، هەروەها پێیوابوو دۆخی ئیستا دۆخێكی نەفامییە (جاهلیة) دەبێت لە ریشە هەڵبكێشرێت و گۆڕانكاری تێدا بكرێـت و جگە لەوە هیچ چارەسەرێكی تری نییە. كۆمەڵ لەو بەیاننامەی لە 1993 بڵاویكردەوە ئامانجەكانی خۆی پوختكردوەتەوە كە تێیدا هاتووە "خەباتدەكەن بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلام كە كاردەكات بۆ بڵاوكردنەوەی بیروباوەڕی یەكتاپەرستی و حوكمكردن بە شەریعەتی ئیسلام و رزگاركردنی زەوی موسڵمانان و رزگاركردنی ئومەتی ئیسلام لە پاشكۆیەتی ئابوری، بڵاوكردنەوەی رەوشتی ئیسلامیی، دابەشكردنی دادپەروەرانەی سەروت و داهات، بەرقەراركردنی دادی كۆمەڵایەتی، نەهێشتنی ستەم لەسەر چینی هەژاران، هاندانی زانست و رێزگرتنی زانایان، رێزگرتنی قەزا و پاراستنی مافەكان، دەستەبەركردنی ئازادی مرۆڤەكان بەپێی حوكمەكانی شەریعەت".

پەیكەری رێكخراوەیی كۆمەڵی جیهاد

 كۆمەڵی جیهاد بۆ رایكردنی كاروبارەكانی دوو ئەنجومەنی دروستكردبوو، یەكەم ئەنجومەنی شورا كە سەركردەكانی رێكخستنی لەخۆدەگرت و ئەركی سەرەكی داڕشتنی سیاسەتی حیزب و چالاكیەكانی بوو، دووەم ئەنجومەنی دامەزراندن چەندین لیژنەی لەخۆدەگرت كە كاری رێكخستنیان دەكرد، لەسەرەتای دامەزراندنیەوە (سەید ئیمام) ئەمیری كۆمەڵ بوو، بەوپێیەی ناوبراو لە هەموو ئەندامان شارەزاترە لە زانستی شەرعی، لە كاتێكدا سەركردەی كردەیی و رێكخراوەیی ئەیمەن زەواهیری بوو، ناوبراو دوای دەستلەكاركێشانەوەی سەید ئیمام لە 1993 بووە ئەمیری كۆمەڵ، پاش ئەوەی دەزگا ئەمنیەكان بەشێكی زۆری ئەندامانی كۆمڵلیان دەستبەسەر كرد دوابەدوای رووداوی تەلائیع فەتح (لە 1993 حكومەتی میسر ژمارەیەكی زۆر ئەندامی كۆمەڵی جیهادی دەستگیر كرد بە تۆمەتی چونیان بۆ ئەفغانستان و بەشداریكردینان لە خولی سەربازی و دروستكردنەوەی رێكخستنی جیهاد و هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی كاری تێكدەرانە لە میسر، ئەمەش بە تەلائیعی فەتحی جیهاد ناودەبرێت- وەرگێڕ).

مەنهەجی بانگەواز و بڵاوكراوەكانی كۆمەڵی جیهاد

 بە پلەی یەكەم كۆمەڵ پشتیبەستبوو بە بانگەوازی تاكی، هەرچەندە لە رێگەی چاكیە بانگخوازییەكانەوە بیری خۆی بڵاودەكردەوە بەتایبەت لە رێگەی وانەكانی مزگەوت، گەشت، بڵاوكراوەی تایبەت لە زانكۆكان، ئەمە وێرای ئەوەی كۆمەڵ چەند بڵاوكراوە و كتێبی چاپكرد كە زۆرینەیان سەید ئیمام نوسیبوونی و بەناوی (عەبدولقادر عەبدولعەزیز) بڵاودەبوونەوە، لەوانە:
العمدة في إعداد العدە للجهاد في سبیل الله 1989 چاپكراوە.
نصح الامة في اجتناب فتوی الشیخ بن باز فی جواز دخول مجلس الامة.
الحوار مع الطواغیت مقبرة الدعوة والدعاة.

هەر لەو ماوەدا ئەیمەن زەواهیری كتێبی (الحصاد المر: الاخوان المسلمین في ستین عاما، الكتاب الاسود: تعذیب المسلمین في عهد حسني مبارك)ی نووسی، ناوەرۆكی ئەم بەرهەمانە بوونە بنەمای شەرعی و فیكری كۆمەڵ، كە جەختیدەكردەوە لە: گرنگی حوكمڕانی شەریعەت، هەلگەڕانەوەی سیستمە عەلمانییەكان و پێویستی جەنگكردن لە دژیان، رەتكردنەوەی بەشداری پرۆسەی سیاسیی و هەڵبژاردن، رەخنەگرتن لە مەنهەجی گۆڕانكاری لای كۆمەڵە ئیسلامییەكانی تر.

شێوازی بەڕێوەبردن و چوارچێوەی كار

 كۆمەڵی جیهاد سەركردە و هاوكارەكانی لە دەرەوەی وڵات مانەوە، تا خۆیان لە دەستی حكومەتی میسر بپارێزن، ئەمەش بە هاوسەنگی لەگەڵ باڵەكانی رێكخستن لە ناوخۆی ئەو وڵاتە، چەندین گروپیان لەسەر ئاستی پارێزگاكان دروستكرد لەوانە لە پارێزگاكانی قاهیرە، جیزە، ئەسكەندەریە، ... تاد. ئەمە جگە لەوەی لە دەرەوەی میسریش لە چەند وڵاتێك رێكخستنیان دروستكرد لەوانە: سودان، یەمەن، نەمسا، ئەڵمانیا، بەریتانیا، ئازەربایجان و سعودیە.

ستراتیج و دیارترین چالاكییەكانی كۆمەڵ

 كۆمەڵی جیهاد بڕوای بە ستراتیجی كودەتای سەربازی هەبوو كە لەلایەن گروپی مەدەنیەوە پاڵپشتی بكرێت، جەنگی پارتیزانی رەتدەكردەوە و پێیوابوو جوگرافیای میسر بۆ جەنگی پارتیزانی لەبار نییە، كۆمەڵ لە كۆتایی 1992 و سەرەتای 1993 لەلایەن هێزە ئەمنیەكانی میسر گوزرێكی كاریگەیان بەركەوت، ژمارەیەكی زۆری ئەندامیان دەستگیر كرا كە بە روودوای تەلائیعی فەتح ناوبرا، رۆژنامەكانی حكومەت شانازیان بەوەوە دەكرد كە 800 ئەندامی  كۆمەلی جیهاد دەستگیركراون بێ ئەوەی فیشەكێك بتەقێنن، لەم رووداوەوە كۆمەڵ بڕیاری گۆڕینی شێوازی كاری خۆیدا، پێشتر پلانی دانابوو كە كار لەسەر بڵاوكردنەوەی بیرۆكە و رێكخستن و نوێكردنەوەی و كۆكردنەوەی ئەندامان بكات، بەڵام ئەمجارە بڕیاریدا رووبەڕووی حكومەت ببێتەوە، بە وتەی زەواهیری لەپێناو پارێزگاری لە رۆحی جیهادی و پوچەڵكردنەوەی ئەو دیدەی كە هیچ كارێكی جیهادی كەڵكی نابێت و تاكە رێگە تەسلمیبوونە، ئەوان بڕیاری رووبەڕووبوونەوەی حكومەتی میسریان دا.

كاتێك كۆمەڵ چووە ململاێنی چەكداری لەگەڵ حكومەت لە خراپترین و لاوازترین دۆخدا بوو، زۆرینەی ئەندامانی لەناوخۆی میسر دەستگیر كرابوون، لە دەرەوەش سەركردەكان یەكتریان تۆمەتبار دەكرد بەوەی كە بەرپرسن لە ئاشكرابوونی رێكخستنەكانی ناوخۆ و دەستگیركردنی ئەندامان، بەمەش ریزەكانی ئەو حیزبە توشی شپرزەیی ببوو. لە 18 ئاب 1996 حەسەن ئەلفی وەزیری ناوخۆی میسریان بە هۆی ماتۆڕێكی بۆمبرێژكراوەوە بە ئامانجگرت و برینداربوو، لە 25 تشرینی دووەمی 1993 عاتف سدقی سەرۆكوەزیران لە رێگەی ئۆتۆمبێلێكی بۆمبڕێژكراوەوە بە ئامانجگیرا. لەگەل توندتربوونی مامەڵەی هێزە ئەمنیەكانی میسر لەگەل ئەنادامنی كۆمەڵ، لە 1995 زەواهیری بڕیاری راگرتنی چالاكییەكانی لە ناوخۆی میسر دەركرد ئەمەش دوای هەوڵی هێرشكردنە سەر باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە پاكستان و بەئامانجگرتنی ژمارەیەك گەشتیاری ئیسرائیلی لە خان خەلیلی لە یەككاتدا.

ئەو كەسانەی ویستیان هێرشبكەنە سەر باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە ئیسلام ئاباد، نەیانتوانی كاركە جێبەجێبكەن، بۆیە هێرشیان كردە سەر باڵیۆزخانەی میسر، لە ناوخۆی میسریش دەزگا ئەمنیەكان توانیان پلانی هێرشكردنە سەر گەشتیارە ئیسرائیلیەكان پوچەڵبكەنەوە و ئەو كەسانەیان دەستگیركرد كە بەنیازبوون ئەو هێرشە ئەنجام بدەن.

سەركردەكانی كۆمەڵ رووبەڕووی تەنگپێهەڵچنین و راوەدوونان بوونەوە، دوای هەلایسانی جەنگی ناوخۆی ئەفغانستان، ئەو وڵاتەیان جێهێشت و روویانكردە یەمەن، دواتریش پاش هەوڵی تیرۆركردنی سەرۆك وەزیرانی میسر، سەركردەكانی كۆمەل یەمەنیان جێهێشت و روویانكردە سودان، دوای هەوڵی تیرۆركردنی حوسنی موبارەكی سەرۆكی میسر لە ئەدیس ئابابا لە 1995، حكومەتی سودان رووبەڕووی فشارێكی سیاسیی زۆربوویەوە، بەوهۆیەوە زۆرینەی جیهادییەكان روویانكردەوە ئەفغنستان لەناویشیاندا سەركردەكانی كۆمەڵی جیهاد، ئەمجارە بوونە میوانی بزووتنەوەی تاڵیبان، ئەمەش بووە دەستپێكی گۆڕانكارییەكی ریشەیی لە رێگوزەری كاری كۆمەڵی جیهادی میسری.

یەكگرتن لەگەل قاعیدە و لێكەوتەكانی

 پرۆرژەی كۆمەڵ لەناوخۆی میسر پوكایەوە، زەواهیری لەگەڵ رێكخراوی قاعیدە چووە هاوپەیمانییەكەوە كە لە 22 شوباتی 1998 لەژێر ناوی (بەرەی ئیسلامیی جیهانی بۆ جیهادكردن دژی جولەكە و مەسیحییەكان) پیكهێنرا، ئەحمەد نەجار یەكێك لە سەركردەكانی كۆمەڵ سەبارەت بە ئامانجەكانی ئەو بەرەیە لە 1999 دەڵێت "بەو ئامانجە بوو كە جەنگی پارتیزانی دژی تەواوی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا و ئیسرائل لەسەر ئاستی جیهان بەرپابكرێت، تا ئەمەریكا ناچار بكرێت چاوبخشێنێتەوە بە سیاسەتەكانی بەرامبەر دۆزی عەرەب و ئیسلام". ئەو سەركردەی كۆمەڵ پێشبینی ئەوەی كردبوە كە چالاكیی ئەو بەرەیە لە داهاتودا ببێتە هۆی لاوازكردنی ئیسرائیل و ئەمەریكا. هاوپەیمانیكەە بووە بناغەیەك بۆ ئەوەی لە 2001 لەژێر ناوی (قاعیدەی جیهاد) درێژە بە كاری خۆیان بدەن، بەمەش گۆڕانكاری لە ستراتیجی كۆمەڵ روویدا كە پێشتر داكۆكی لێدەكرد و جەنگان دژی دوژمنی نزیكی بە گرنگدەزانی، ئەمە گۆڕا بۆ بە ئامانجگرتنی بەرژەوەندیەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل.

دوای راگەیاندنی هاوپەیمانیەكە و وابەستەبوونی كۆمەڵ بە رێكخراوی قاعیدە، سەركردەكانی كۆمەڵ لەسەر ئاستی جیهان رووبەڕووی هەڵمەتی راوەدونان بوونەوە، دەزگای هەواڵگری ئەمەریكا ئەحمەد نەجار سەركردەی كۆمەڵیان لە ئەلبانبا دەستگیر كرد و رادەستی حكومەتی میسریان كردەوە، ئەحمەد سەلامە مەبروك جێگری زەواهیری لە ئازەربایجان دەستگیركرا و لە 1999 رادەستی حكومەتی میسر كرایەوە، ئیمارات لە 2000 محەمەد زەواهیری دەستگیر كرد و رادەستی میسری كردەوە، بە وتەی (سیمور هیرش) بەر لە 2001 حكومەتی ئەمەریكا 70 جیهادیی رفاندوە و رادەستی حكومەتەكانیانی كردونەتەوە، بە وتەی هانی سیباعی ئەندامی لیژنەی راگەیاندنی پێشووی كۆمەڵی جیهاد یەكگرتن لەگەڵ قاعیدە بووە بەڵایەكی گەورە بۆ كۆمەڵی جیهاد.

پاشماوە و دابڕاوەكانی كۆمەڵی جیهاد 2001- 2011

 ژمارەیەك سەركردەی كۆمەڵ رەتیانكردەوە لەگەڵ رێكخراوی قاعیدە یەكبگرن، ئەوان سوووربون لەسەر ستراتیجی پێشتری كۆمەل كە خۆی دەبینیەوە لە بەرەنگاربوونەوەی دوژمنی نزیك، سەروەت سەلاح جێگری زەرقاوی لە سەرەوەی ئەو كەسانە بوو كە هەڵگری ئەو بیرۆكە بوون، بەڵام نەیانتوانی لەناوخۆی میسر هیچ چالاكییەك ئەنجام بدەن، دوای رووداوی یانزەی سێپتەمبەر سەركردەكانی كۆمەڵ بەوانەشەوە كە جیاببونەوە لەسەر ئاستی جیهاد رووبەڕووی راوەدوونان بوونەوە، ساڵی 2001 حكومەتی یەمەن سەید ئیمامی دەستگیر كرد و رادەستی میسری كردەوە، حكومەتی سوید لە 2001 ئەحمەد عەجیزە سەركردەی جیابووەوەی كۆمەڵی رادەستی میسر كردەوە، ئیمارات لە 2003 محەمەد شەرەف بەرپرسی لیژنەی شەرعی كۆمەڵی رادەستی میسر كرد هەرچەند ناوبراو لە (1995)ەوە وازی لە كۆمەڵ هێنابوو.

سەید ئیمام لە بەندیخانە لە 2006 پێداچوونەوەی فیكریی نووسی لەژێر ناوی (بەڵگەنامەی راستكردنەوەی كاری جیهادی)، زەواهیری بە كتێبی (التبرئة) وەڵامی ئەو بەڵگەنامەی دایەوە، كۆمەڵ لە ناو بەندیخانە لێكترازا، حكومەت بەشێوەی پلەپلە ئەو كەسانەی ئازادكرد كە لایەنگری دەستپێشخەرییەكە بوون، دواتریش هەندێك لەو ئەندامانەی ئازاد كرد كە دژی دەستپێشخەریەكە بوون، بەڵام ئەو سەركردانەی هێشتەوە كە دژی دەستپێشخەریەكە بوون، كاتێكیش شۆڕشی كانونی دووەمی 2011 روویدا كۆمەڵی جیهاد بوونێكی وای لە گۆڕەپانی سیاسیی میسردا نەمابوو.

3-كۆمەڵی ئیسلامیی

 دوای شكستی پرۆژەی جەمال عەبدولناسر لە 1967 و دواتریش مردنی ناوبراو لە 1970 فەزای ئازادی و ویستی ئاینداری لە میسر گەشەی كرد، لەو دۆخەدا كۆمەلی ئیسلامیی وەكو بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی ساڵی 1971 لەناو قوتابیانی زانكۆ دروستبوو، بی ئەوەی مەرجەعێكی فیكری یان شەرعی دیاریكراوی هەبێت، بەڵكو لەژێر كاریگەری چەند رەوتێكدا بوو، لەوانە كۆمەڵی شەرعی و ئەنسار سونە و هەندێك بانگخوازی وەكو محەمەد غەزالی و سەید سابق و یوسف قەرزاوی، ئەمە جگە لە كتێبەكانی سەید قوتب و ئەبوئەعللا مەودودی.

یەكەم شانەی كۆمەڵی ئیسلامیی لە كۆلێجی پزیشكی زانكۆی قاهیرە لەژێر ناوی لیژنەی هۆشیاری ئایینی وەكو لیژنەیەكی لاوەكی سەر بە لیژنەی رۆشنبیری یەكێتی قوتابیان دروستبوو. لە دیارترین دامەزرێنەرانی عەبدولمونعیم ئەبولفتوح بوو، دواتر ناوەكەی گۆڕا بۆ كۆمەڵەیەكی ئایینی و چالاكیی گوێزرایەوە بۆ زانكۆكانی تریش لەوانە زانكۆی ئەسیوت ئەمەش لەسەر دەستی سەلاح هاشم بوو، لە سەرەتادا چالاكییان بریتبوو لە ئەلقەی قورئشانخوێندن، خوێندنی تەجوید، وتاری ئامۆژگاری، هەڵواسینی پرۆشەر، دابینكردنی حیجاب بۆ ئەو ئافرەتانەی دەیپۆشن. سەرەتا هیچ تێكەڵیەكیان لەگەل كاری سیاسیی نەبوو، ساڵی 1973 ئەندامانی بەشداری هەڵبژاردنەكانی قوتابیانیان كرد لە كۆلێجی پزیشكی زانكۆی قاهیرە، لە كۆی شەش لیژنەی یەكێتیەكە پێنج لیژنەیان بەدەستهێنا، كۆلێجی پزیشكی بووە ناوەندی چالاكیی ئیسلامیی لە زانكۆی قاهیرە و لەوێشەوە بۆ زانكۆكانی تری میسر. لە 1973 ناوی لیژنەی ئاینی گۆڕا بۆ كۆمەڵی ئیسلامیی. وەك شوێنپێهەڵگرتنی كۆمەڵی ئیسلامیی پاكستان كە ئەبوئەعلای مەودودی رێبەرێتی دەكرد.

بیری سەلەفی لای گەنجانی كۆمەڵی ئیسلامیی برەوی هەبوو، ریشیان دەهێشتەوە و ئافرەتانیان پەچەیان دەپۆشی، زنجیرەیەكیان لەژێر ناوی (دەنگی حەق) بڵاوكردەوە و دیارترین بڵاوكراوەی بانگخواز و بیرمەندە ئیسلامییەكانی لەخۆگرتبوو، لای ئەندامان بەكارهێنانی هێز بۆ گرانگاری ببوە بنەمایەكی سەرەكی بیر و تێڕوانین، هەروەك عەبدولمونعیم ئەبولفتوح دەڵێت "بەكارهێنانی توندوتیژی لای ئەندامان پەسەند كرابوو، بەڵام لەوەدا راجیا بوون كە كەی بەكاربێت و كەڵكی هەیە". سەلاح هاشم جەخت لەوە دەكاتەوە كە رژێمی سادات هیچ رۆڵێكی نەبووە لە دامەزراندنی  كۆمەڵی ئیسلامیی، بەڵام دەرفەتی پێدا كاربكات تا تای تەرازوی ململانێكەی لەبەرامبەر چەپ و ناسریەكان هاوسەنگ بكات پێی.

دوای بەسەربردنی 20 ساڵ لە بەندیخانە، لە 1974 سەركردەكانی ئیخوان لە بەندیخانە ئازادكران، توانیان بە نهێنی بەشێكی سەركردەكانی كۆمەڵی ئیسلامیی بهێننە ریزی خۆیانەوە، لەوانە عەبدولمونعیم ئەبولفتوح و عیسام عریان و حیلمی جەزار لە زانكۆی قاهیرە، ئیبراهیم زەعفەرانی لە زانكۆی ئەسكەندەریە، محێدین عیسا و ئەبوعەلا مازی لە زانكۆ مەنیا، خەیرەت شاتر لە زانكۆی مەنسورە، ئیخوان بیرۆكە و پرۆژە و مێژووی بەخشیە ئەوان، ئەوانیش جەستەی ئەو رێكخستنەیان بەخشیە ئیخوان كە لە زانكۆ دروستیبان كردبوو.

دوای ئیمزاكردنی رێكەوتنی كامپ دیڤید، نەیاری رژێمەكەی سادات لە پەرەسەندندا بوو، عەنتەر كەمال بووە یەكەم قوربانی كۆمەڵی ئیسلامیی كە بەدەستی هێزە ئەمنیەكان كوژرا كاتێك دەیانویست بڵاوە بەو خۆپیشاندانە بكەن كە دژی پێشوازی سادات لە شای ئێران لە ئەسیوت سازدرابوو، لەگەڵ پەرەگرتنی نەیاری سادات، هێزە ئەمنیەكان دەستیانكردە بەرتەسكردنەوەی چالاكییەكانانی كۆمەڵی ئیسلامیی، لە 1979 یەكێتی قوتابیان هەلوەشێنرایەوە، چەند قوتابیەك دەستگیر كران لەناویاندا  كەرەم زوهدی و ئەبوعەلا مازی، مازی دەڵێت لە بەندیخانە مقۆمقۆیان بووە لەسەر دوو پێشنیار، یەكێكیان هی كەرەم زوهدی بوو كە پێشنیاری كردبوو رێكخستنێك دروستبكرێت باڵێكی سەربازی هەبێت، پێشنیاری دووەمیش ئەوەبوو كە بەتەواوی بچنە ناو ئیخوان و بەشێوەی مەدەنی كاری خۆیان بكەن هەرچەند تێبینیان لەسەر ئیخوان هەیە، لە 1980 ئاشكرابوو كە ژمارەیەك سەركردەی كۆمەڵی ئیسلامیی بە نهێنی چوونەتە ناو ئیخوان، ژمارەیەك كەسیان لە زانكۆی ئەسكەندەریە ئەوەیان رەتكردەوە و بانگەوازی سەلەفیان دەستپێكرد، ئەندامانی سەعید ئەوەیان رەتكردەوە بچنە ناو ئیخوان، چونكە پێان وابوو ئیخوان دەستبەرداری جیهاد بووە و دەیهەوێت گەنجە جیهادییەكان لە بۆتەی خۆیدا لەقاڵب بدات تا حكومەت رێگەی كاركردنی بدات.

ژمارەیەك ئەندام كە لەكار بەردەوام بوون هەر بەناوی كۆمەڵی ئیسلامیی كاریان دەكرد بەڵام بۆ خۆپارێزی دروشمی ئیخوانیان بەرزكردبوویەوە كە دوو شمشێر بوو لەگەل قورئانێك و لێی نووسرا بوو (واعدوا لهم ما استطعتم من قوة)، هەندێكی تریش دروشمەكەیان قورئانێك بوو كە لێی نووسرابوو (وقاتلوهم حتی لا تكون قتنة ویكون الدین كله لله). لە نێوان هەردوو گروپەكە ململانی دروستبوو لەسەر بەڕێوەبردنی ئەو مزگەوتانەی پێش لێكترازان لەبندەستیان بوون،  گروپی سەعید ویستی بەكارهێنانی هێزیان هەبوو تا ئەو گروپەی بەناوی ئیخوانەوە كاردەكەن و ناوەكەی بۆخۆیان بەكاردەهێنن بە تەواوی لەژێر سایەی ئیخوان كاربكەن.

گۆڕانی كاری كۆمەڵی ئیسلامیی بۆ چەكداری

 كۆمەڵی ئیسلامیی لە سەرەتادا پرۆژەیەكی دیاریكراوی نەبوو بۆ گۆڕانكاری، تا ئەوكاتە سەرۆكی شورای كۆمەڵ كەرەم زوهدی چاوی كەوت بە محەمەد عەبدوسەلام فەرەج لە 1980، فەرەج، زوهدی هێنایە سەر ئەو بڕوایەی كە كودەتای سەربازی پاڵپشت بە شۆڕشی جەماوەری بكەن، بۆیە لە 1980 هەردوو رێكخستنی كۆمەڵی ئیسلامیی و محەمەد عەبدوسەلام فەرەج یەكیانگرت، رێكخستنە نوێیەكە بە رێكخستنی جیهاد ناوبرا، لە حوزەیرانی 1981 عومەر عەبدوڕەحمان كرایە ئەمیری رێكخستنەكە، ئەندامانی كۆمەڵ بەشداریان لە پلانی تیرۆركردنی سادات كرد، نزیكەی 35 ئەندامیان لە 8 تشرینی یەكەمی 1981 هەڵیناكوتایە سەر بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی ئەسیوت و چەند بنكەیەكی پۆلیس  بە مەبەستی دەستبەسەراگرتنی تەواوی شارەكە، بەڵام هێزەكانی سوپا و پۆلیس توانیان كۆنتڕۆڵی دۆخەكە بكەن 7 ئەندامی گروپەكە و 82 پۆلیس كوژران، حوكمی بەندكرنی ماوە جیاواز بۆ ئەندامانی كۆمەڵ دەركرا، زۆرترینیان بەندكردنی هەتاهەتایی بوو.

چوارچێوەی فیكری و دوبارە بنیادنانەوەی رێكخستن

 بەهۆی كاریگەری هەڵوەشاندنەوەی رێكخستنی كۆمەڵی جیهاد كە بە رێكخستنی محەمەد عەبدوسەلام فەرەج ناسرابوو، كۆمەڵی ئیسلامی بە شێوەی سەربەخۆ لە گروپە جیهادیەكانی تر كاری دەكرد، سەركردەكانی سووربوون لەسەر چوارچێوەداركردنی مەنهەجی كاركردن، بەشێوەیەك كە لە رووی فیكری و شەرعییەوە روون بێت، لەو چوارچێوەدا لە 1984 (پەیماننامەی كاری ئیسلامیی)یان دەركرد، تێێدا جەختیانكردوە لەسەر سەلەفیبوون لە بیروباوەڕدا، دیدی گۆڕانكاریشیان لەسەر سێكوچەیەك دانا كە بریتیبو لە: یانگەواز بۆ گۆڕانكاری لە تێگەیشتن، حسبە بۆ گۆڕانكاری لە كۆمەڵگە، جیهاد بۆ گۆڕانكاری ئەگەر بانگەواز و حسبە نەیتوانی بیانگەیەنێـە ئامانج، لە ساڵی 1987 كۆمەڵ پەیامی (حەتمیبوونی رووبەڕووبوونەوە)ی بڵاوكردەوە، تێێدا ململانێی لەگەڵ سیستمی حوكمڕان لە چوار هۆكاردا كورتكردوەتەوە و پاساوی ئەو ململانێیەش بریتییە لەوەی كە پێویستە حاكمی كافر كە بە شەرعی خوا كارناكات لەسەر كار لاببرێت، جەنگكردن لە دژی ئەو گروپەی رێگرە لە شەریعەتی ئیسلام، پێویستی دانانی خەلیفە و گێڕانەوەی خیلافەت، ئازادكردنی وڵات و رزگاركردنی بەندكراوەكان.

لەگەڵ ئەو بڵاوكراوانەدا، دەستەی دووەمی سیمبولەكانی كۆمەڵ لەوانە: سەفوەت عەبدولغەنی، عەلا محێدین و تەڵعەت یاسین هومام توانیان جارێكی تر رێكخستن بنیادبنێنەوە، لەگەڵ ئەو بەندكراوانەی دوای كوشتنی سادات دەستگیركرابون پەیوەندیان دروستكرد و لە بۆتەی رێكخستندا رێكیانخستنەوە، ئەوان پشتئەستور بوون بە كاری بانگەواز لە مزگەوت و زانكۆكان، ئەمە وێڕای پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری لە ناوچە میللیەكان، توانیان پێگەی هێز و چالاكیی كۆمەڵ لە گوندەوە بگوازنەوە بۆ شارەكان، لە سەعیدەوە بۆ قاهیرە و چەند پارێزگایەكی تری كەنار دەریا، گەڕەكەكانی عەین شەمس، ئیمبابە و عمرانیە بوونە قەڵایەكی جەماوەری بەهێز بۆ كۆمەڵ.

لە 1986 بەدواوە دەزگا ئەمنیەكان بەرەنگاری چالاكیی كۆمەڵ بوونەوە، (شەعبان راشد) خوێندكاری كۆلێجی بازرگانی لەكاتی هەڵواسینی بڵاوكراوەی هەفتانەی كۆمەڵ لە مزگەوتی (جەمعەیە شەرعی) لە ئەسیوت كوژرا، ئەمە یەكەم كوژراوی كۆمەڵ بوو دوای رووداوی كوژرانی سادات لە 1981،  لە ئابی 1988 رووداوەكان پەرەیسەند بەهۆی كوژرانی (6) ئەندامی كۆمەڵ لە كاتی هێرشی دەزگا ئەمنیەكان بۆسەر مزگەوتی ئادەم لە عەین شەمس، لە نێوان ساڵانی 1986- 1990 دەزگا ئەمنیەكان هەڵیانكوتایە سەر (40) مزگەوت كە چالاكیی كۆمەڵی ئیسلامیی تیابوو، بەو هۆیەشەوە (70) ئەندامی كۆمەڵ كوژران، لە 1988 بەدواوە كۆمەڵ ژمارەیەك لە ئەندامە گەنجەكانی نارد بۆ ئەفغانستان بە مەبەستی دروستكردنی باڵی سەربازی تا بیپارێزێت لە دەستدرێژی دەزگا ئەمنیەكان، لە 1990 لە پیشاوەر گۆڤارێكیان بە ناوی (المرابطون) دەركرد.

تۆڵە و نەبوونی ستراتیج

 كۆمەڵ لە ئەدەبیاتی خۆیدا دیدێكی روونی بۆ ئەو شێوازی گۆڕانكاریانەی تەبەنی كردبوو نەخستبووەڕوو، لەگەڵ حكومەتیش نەچووبووە ململانێێەكی چەكداری كە ببێتە هۆی گۆڕانكاری، بەڵكو ئەوەی روویدابوو لە نێوان كۆمەڵ و دەزگا ئەمنیەكان لەو كاتانەدابوو كە دەزگا ئەمنیەكان دەیانویست ئەندامانی كۆمەڵ دەستگیر بكەن، یان كۆمەڵ دەیویست فشار بخاتە سەر حكومەت تا دەستبەرداری سزادانی بەندكراوانی كۆمەڵ ببێت و دادگای سەربازی بوەستێت و بەندكراوان ئازادبكرێن و كاری بانگەواز ئازاد بێـت، لە كانونی یەكەمی 1989 كۆمەڵ یەكەم چالاكیی ئەنجامدا كە بریتیبوو لە هەوڵی تیرۆركردنی زەكی بەدر وەزیری ناوخۆ بە هۆی بۆمبێكی چێنراو، كاتێكیش عەبدولحەلیم موسا پۆستی وەزارەتی ناوخۆی وەرگرت، لە كانونی دووەمی 1990 و پەیڕەوی لە سیاسەتی لێدانی كۆمەڵ كرد، لە ماوەی سێ مانگی سەرەتای دەستبەكاربوونی (34) ئەندامی كۆمەڵ كوژران، لە 2 ئەیلولی هەمان ساڵیش هێزە ئەمنیەكان عەلا محێدین وتەبێژی كۆمەڵیان كوشت، كۆمەڵ بەیاننامەیەكی لەژێر ناوی (سەردەمی قسە بەسەرچوو) بڵاوكردەوە و لە 12 تشرینی یەكەمی 1990 بە كوشتنی رەفعەت مەحجوب سەرۆكی ئەنجومەنی گەل لە كەناری نیل وەڵامی كوژرانی وتەبێژی كۆمەڵیان دایەوە، ئیتر تۆڵەكردنەوە بووە خەسڵەتێكی گوتاری كۆمەڵ، لە بەیاننامەیەكدا لە وەڵامی دەستدرێژی دەزگا ئەمنیەكان لە هاوسەری تۆمەتباران بە كوشتنی مەحجوب، بەڵێنی تۆڵەیان پێدان، هەروەك لە 1993 توانیان تەها عەبدوڵا بكوژن كە بەشداربوو لە كوشتنی شەعبان راشد ئەندامی كۆمەڵ لە 1986.

باڵی سەربازی كۆمەڵ و میحوەری كاركردنی

 كۆمەڵ لەژێر سایەی ململانێی باڵی سەربازی و دەزگا ئەمنیەكان سەرقاڵی كاری بانگەواز بوو بە ئاشكرا، تەواوی كۆمەڵ نەبووە باڵێكی سەربازی، مەمدوح عەلی یوسف لە نێوان ساڵانی (1988- 1990) سەرپەرشتی باڵی سەربازی دەكرد، دوای ئەوەی كە دەستبەسەر كرا بە هۆی رووداوی مەحجوب، مستەقا حەمزە شوێنی گرتەوە تا لە 1992 میسری جێهێشت تا سەرپەرشتی هەندێك چالاكیی بكات لە دەرەوەی میسر، تەڵعەت یاسین هومام بەرپرسیارێتی چاڵاكییەكانی ناوخۆی پێسپێردرا و لەگەڵ چەند سەركردەیەكی پارێزگاكان لەوانە فەرید كەدوانی و رەفعەت زەیدان كاروباری باڵی سەربازیان دەبردبەڕێوە، باڵی سەربازی جگە لە ئەنجامدانی یەك چالاكیی خۆی بەدورگرتبوو لە ئەنجامدانی هەر چالاكییەك لە دەرەوەی میسر، ئەو چالاكیەش هەولی تیرۆركردنی حوسنی موبارەك بوو لە ئەدیس ئابابا پایتەختی ئەسیوبیا لە 1995، ژمارەیەك ئەندامی كۆمەڵ لە جەنگی ئەفغانستان و بۆسنە بەشداریان كرد و (10) كەسیان لە ئەفغانستان لێ كوژرابوو. بەڵام لەسەر ئاستی ناوخۆی میسر، بە وتەی محەمەد حەكایمە سەركردەی كۆمەڵ چالاكییە سەربازیەكانیان بەم شێوەیە بوو:

ساڵ

1993

1994

1995

1996

ژمارەی چالاكیی

173

333

97

125



بەپێی داتاكانی وەزارەتی ناوخۆی میسر ژمارەی چالاكییەكانی كۆمەڵ لە نێوان ساڵانی 1992- 1997 گەیشتوەتە 1314 چالاكیی، بەهۆیەوە (471) ئەندامی كۆمەڵ كوژراون ئەمە وێڕای 88 كەسی دیكە، دەتوانین خەسڵەتی كاری سەربازی كۆمەڵی ئیسلامیی لەم میحوەرانەدا روونبكەینەوە:

1-بەئامانجگرتنی سیمبولەكانی سیستمی سیاسیی و دەزگا ئەمنی و رۆشنبیریەكان:

 كۆمەڵی ئیسلامیی، رەفعەت مەحجوب سەرۆكی ئەنجومەنی گەلی لە 1990 كوشت، لە 1992 فەرەج فۆدە نوسەری عەلمانی كوشت، لە 1994 رەئوف خەیرەت بەرپرسی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی ئایینی لە دەزگای ئاسایشی دەوڵەت كوژرا، هەروا سەفوەت شەریغ وەزیری راگەیاندن لە 1993 بە ئامانجگیرا، لە 1994 نەجیب مەحفوز بریندار كرا، چەندجارێك حوسنی موبارەك بە ئامناج گیرا دیارترینیان لە 1995 لە ئەدیس ئابابا.

2-بە ئامانجگرتنی ئەندامانی پۆلیس لە سەعید:

 بە لەبەرچاوگرتنی قورسایی كۆمەڵی ئیسلامیی لە سەعید، چالاكیان لەوێ چڕببویەوە، بە تایبەت لە ئەسیوت كە كوژراوانی پۆلیس لەو شارە لە ماوی نێوان 1992- 1993 گەیشتە 43 كەس، لەناویشیاندا جێگری بەرێوەبەری ئاسایش لیوا محەمەد شەیمی، پشكنەری ناوخۆ عەمید محەمەد تەعیمە و موقەدەم مەهران عەبدڕەحیم سەرۆكی نوسینگەی ئاسایشی دەوڵەت لە دیرۆت.

3-بەئامانجگرتنی گەشتیار و بانكەكان بە مەبەستی فشارخستنە سەر حكومەت:

 لە 30 ئەیلولی 1992 كۆمەڵی ئیسلامیی بەیانامەیەكی بڵاوكردەوە، هۆشداری دایە گەشتیاران لە هاتنیان بۆ میسر، رۆژێك دواتر لە نزیك ئەسیوت هێرشكرایە سەر كەشتیەكی گەشتیارە ئەڵمانیەكان كە 140 گەشتیاری تێدابوو، بەدوای ئەو رووداوەش چەند كەشتی و پاسی گەشتیاران كرانە ئامانج تا ساڵی 1997 كە قوربانی زۆری تێدا بوو.

ساڵ

ژمارەی هێرش

ژمارەی كوژراو

ژمارەی بریندار

1992

3

1

8

1993

9

6

33

1994

12

7

10

1995

5

2

2

1996

2

17

15

1997

2

68

26

 
خشتەی بە ئامانجگرتنی گەشتیاران لە میسر لە نێوان ساڵانی (1992- 1997)

هەر لەو ماوەدا پێنج هێرش كرایە سەر بانكەكان، بۆمبی چێنراویش لەبەردەم ژمارەیەك بانك و بارەگای كۆمپانیای حكومی و ئوتێڵ و شوێنە گشتیەكان دانرا.

4-بەئامانجگرتنی مەسیحیەكان:

 رفاعی تەها سەركردەی كۆمەڵ دیدی حیزبەكەی لەبارەی مەسیحیەكانەوە روندەكاتەوە و دەڵێت "هەڵوێستمان سەبارەت بە قیبتیەكان روونە، بە ئامانجیان ناگرین مەگەر لە چوارچێوەی رژێمی حوكمڕاندا بن، یان پلانگێڕیان دژی ئیسلام و موسڵمانان ئاشكرابێت"، كۆمەلی ئیسلامی ژمارەیەك چالاكی دژی قیبتیەكان ئەنجامدا، دیارترینیان كوژرانی 14 قیبتی بوو لە گوندی سنبو لە ئەسیوت ساڵی 1992، هەروەها كوشتی 5 قیبتی كە دوانیان پیاوی ئایینی بوون لە یەكێك لە دێرەكانی ئەسیوت لە 1994، هەروەها كوشتنی 12 قیبتی لە هێرشكردنە سەر كەنیسەی ماری جەرجیس لە ئەبی قیرقاس ساڵی 1997، هەروەها كوشتنی 12 قیبتی تر لە هەمان ساڵ لە رووداوی عەزبە داود لە نەجع حەمادی.

ئەزمونی بەخۆداچوونەوە

 كردەكانی كۆمەڵی ئیسلامیی نەیتوانی رێبگرێت لە هێزەكانی پۆلیس هەڵبكوتنە سەر ئەو مزگەوتانەی چالاكیان تێدا هەبوو، نزیكەی 20 هەزار ئەندام و هەواداریان دەستگیر كران، لە نێوان ساڵانی 1993- 1997 لە رووبەڕووبوونەوەكاندا 434 ئەندامی كۆمەلی ئیسلامیی كوژران، 88 ئەندامیان لەسێدارە دران، سەدانیان لە بەندیخانە دەرئەنجامی سزا و ئەشكەنجە و نەبوونی چارەسەری پزیشكی مردن، ئەمەش هاوكات بوو لەگەل دۆخی خراپ و كزبوونی چالاكیی كۆمەڵ لە ناوخۆی میسر، لەسەر ئاستی دەرەوەش لە ئەیلولی 1995 تەڵعەت فوئاد قاسم سەركردەی دیاری كۆمەڵ لە كرواتیا لەلایەن دەزگای هەواڵگری ئەمەریكاوە رفێنرا و رادەستی حكومەتی میسر كرا و تا ئێستاش چاەنووسی نادیارە، دوای هەوڵی تیرۆركردنی حوسنی موبارەكیش لە ئەدیس ئابابا لە سودان، یەمەن و ئەفغانستان جێێان پێ لێژكرا.

كاتێكیش كاری كۆمەڵ گەیشتە بنبەست، سەركردە مێژووییەكانی یەكلایەنە لە ناو بەندیخانەوە لە 5 حوزەیران 1997 دەستپێشخەری وەستاندنی توندوتیژیان راگەیاند، بەڵام ئەم دەستپێشخەرییە هیچ بەدەمەوەهاتنێكی حكومەتی بەدواوە نەبوو، هەندێك سەركردەی دەرەوەش لەوانە رفاعی تەها ئەوەیان رەتكردەوە و ناوبراو سەرپەرشتی هێرشی قەسری كرد كە لە تشرینی دووەمی 1997 ئەنجامدرا و بە قسەی خۆی هەوڵێكی كۆمەڵ بووە بۆ رزگاركردنی سەركردە بەندكراوەكانی، رووداوەكە بووە هۆی دروستبوونی ناكۆكی لە نێوان سەركردەكانی كۆمەڵ لە دەرەوە، دەرئەنجامی ئەوەش لە 28 نیسانی 1999 شورایەكی نوی پێكهات كە پشتگیری دەستپێشخەری راگرتنی توندوتیژی كرد.

بەردەوامی هەڵمەتی ریشەكێشكردن لە لایەن دەزگا ئەمنیەكانەوە بەر لە دەستپێشخەریەكە

 هەرچەندە كۆمەڵ یەكلایەنە راگرتنی كردەوە توندوتیژیەكانی راگەیاند، بەڵام حكومەت بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی خۆی، بڕیاری لەسێدارەدانی بەسەر 12 ئەندامی كۆمەڵ جێبەجێكرد، بەڵام دوای رووداوی یانزەی سێپتەمبەر حكومەت هەوڵیدا دەستپێشخەریەكە خێراتر بكات، بە وتەی ئەكرەم زوهدی بەهۆی دەستپێشخەریەكەوە (15) هەزار ئەندامی كۆمەڵ لە بەرەی قاعیدە و هاوپەیمانەكانی دوورخرانەوە، لە كانونی دووەمی 2002 كۆمەڵ لە چوار كتێبدا لەژێر ناوی (زنجیرەی راستكردنەوەی چەمكەكان) بەخۆداچوونەوەی بڵاوكردەوە، تێیدا سەركردەكانی كۆمەڵ رەخنەیان لە كاری رابردوی خۆیان گرت، بەشێوەی پلەپلە سەركردە و ئەندامانی كۆمەڵ لە بەندیخانە ئازادكران، هەرچەند كاری گشتیان لێ سنورداركرا، بەڵام عەبود زەمر و تاریق زەمر تا شۆڕشی كانونی دووەمی  2011 لە بەندبخانە مانەوە.

4-هەندێك گروپی جیهادی تر

 كاری جیهادی لە میسر بە تەنها لە كۆمەڵی جیهاد و كۆمەڵی ئیسلامیی كورتهەڵنەهاتبوو، دەیان گروپی جیهادی تر دەركەوتن كە كاریگەربوون بە فكری كۆمەڵی جیهاد و قاعیدە، بە تایبەت دوای رووداوی یانزەی سێپتەمبەر، لەوانە رێكخستنی جوندوڵا كە لە هەرچوار پارێزگای رۆژئاوا، بوحەیرە، ئەسكەندەریە و قاهیرە چالاكیی هەبوو، لەلایەن رائید تاریق ئەبوعەزم سەركردایەتی دەكرا، هێزە ئەمنیەكان لە 2002 توانیان 45 ئەندامی دەستگیر بكەن و رێكخستنەكە هەڵوەشایەوە، لێرەدا ئاماژە بە دوو گروپی جیهادی دەكەین كە لەناوخۆی میسر چالاكیان ئەنجامدا، ئەوانیش:

أ‌-رێكخستنی شبرا (2005)

 رێكخستنێكی جیهادی بچوك بوو كاریگەر بوو بە بیری قاعیدە لە گەڕەكی شبرا لە قاهیرە دروستبوو، گەشتیارانی بە ئامانج دەگرت، لە 7 نیسان 2005 حەسەن بشەندی ئەندامی رێكخستنەكە خۆی بە ژمارەیەك گەشتیاردا تەقاندەوە لە گەڕەكی ئەزهەر، بووە هۆی كوژرانی دوو گەشتیاری فەڕەنسی و گەشتیارێكی ئەمەریكی و برینداربوونی 18 كەسی تر، لە 30 نیسان 2005 ئیهاب یوسرا ئەندامی رێكخستنەكە لە مەیدانی عەبدولمونعیم ریاز خۆی تەقاندەوە و چوار گەشتیار بریندار بوون كە دوانیان ئیسرائیلی بوون، هەمان رۆژ خوشك و دەزگیرانی خوشكەكەی بە چەكی سوك هێرشیان كردە سەر پاسێكی گەشتیارە ئیسرائیلییەكان لە گەڕەكی سەیدە عائیشە و هەردوكیان لە شوێنی رووداوەكە كوژران، هێزە ئەمنیەكان ئەندامانی تری گروپەكەیان دەستگیر كرد و بە ماوەی جیاواز حوكم دران، ئەشرەف سەعیدی سەركردەی گروپەكەش لەكاتی لێكۆڵینەوەدا گیانیلەدەستدا.

ب‌-رێكخستنی تەوحید وجیهاد (2000- 2008)

 رێكخستنی تەوحید و جیهاد ساڵی 2000 لەلایەن پزیشكێكی دان بەناوی خالید موساعید لە شاری عەریش دامەزرێنرا، هەڵمەتەكانی ئیسرائیل بۆسەر خۆپیشاندانی ئەقسا لە فەلەستین پاڵنەری سەرەكی ئەو گەنجەبوو كە بانگەشەی دەكرد بۆ جیهادكردن دژی جولەكە، دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە لە 2003 ژمارەی ئەندامانی گروپە گەیشتە 100 كەس، وەك شوێنپێهەڵگرتنی رێكخستنەكەی ئەبوموسعەب زەرقازی بەناوی (رێكخستنی تەوحید و جیهاد) ناوی دەركرد، خالید موساعید بەشێوەی هێشوویی رێكخستنەكەی دروستكرد، ئەندامان لەسەر بەكارهێنانی چەك و دروستكردنی بۆمب مەشقیان دەكرد، بە پلەی یەكەم چالاكیی گروپەكە لە باكوری سینا بوو لە ناوچەی عەریش، رەفەح، شێخ وەزید و شاخی حەلال لە ناوەڕاستی سینا و ئیسماعیلییە، گروپەكە بەرنامەی فیكری خۆیان لەسەر تێزەكانی كتێبی (العمدة في اعداد العدة) رەنگڕێژ كردبوو، لە بابەتی دۆستایەتی و دوژمنایەتی و بابەتی پەیوەست بە حوكمڕانی تەبەنی بیری سەلەفی جیهادیان كردبوو، تەكفیری حوسنی موبارەك و دارودەستەكەیان دەكرد چونكە بەوە حوكم ناكات كە خوا ناردویەتی و پشتیوانی داگیركاری جولەكە دەكات لە فەلەستین، بەڵام تەكفیری كۆمەڵگەی نەكرد، خۆی بە نوێنەر و درێژكراوەی رێكخستنی قاعیدە دادەنا، لە بەیاننامەی لەئەستۆگرتنی تەقینەوەكانی هاوینەهەواری زەهەب رایگەیاند وەك گوێڕایەڵیەك بۆ سەركردەكانی قاعیدە هێرشی بۆسەر گەشتیاران ئەنجامداوە.

دیارترین چالاكییەكانی

 رێكخستنی تەوحید و جیهاد بۆ ئەنجامدانی هێرشەكان هەمان تاكتیكی رێكخراوی قاعیدەی بەكاردەهێنا، چالاكیەكانیشی بە گەورەترین چالاكی ئەژمار دەكرێن لەسەر ئاستی میسر بەهۆی قەبارەی تەقینەوەكان و ژمارەی كوژراوەكان، زۆرێك لە رووداوەكانیش لە بۆنە و یادە نەتەوەییەكاندا بوون، وەكو یادی ئۆكتۆبەر، شۆرشی 23 تەمموز و ئازادكردنی سینا.

1-تەقینەوەكانی تابا و نوەیبیع لە 2004

 سێ تەقینەوە بوو لە 7 تشرینی یەكەمی 2004 ئەنجامدرا ئوتێلی هیلتۆن لە تابا و دوو خێوەتگەی گەشتیاری لە نوەیبیع كردبووە ئامانج، بەهۆیەوە 34 كەس كوژران كە 22 كەسیان ئیسرائیلی بوون و 158 كەسی تریش بریندار بوون، هەڵبژاردنی ئەو دوو شوێنەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە كاتی جەژنی لێبوردن ژمارەیەكی زۆری جولەكە روودەكەنە ئەو شارە.

2-تەقینەوەكانی شەرم ئەلشێخ 2005

 سێ تەقینەوەبوو لە 23 تەمموز 2005 ئەنجامدران، لە رێگەی دوو ئۆتۆمبێلی بۆمبرێژكراو كە ئوتێلی غەزالە و بازاڕی بازرگانی لە شەرم ئەلشێخ كردبووە ئامانج، ئەمە وێڕای بەئامانجگرتنی كافتریایەكی گەشتیاران لە كەنداوی نیعمە بە بۆمبێكی دەستی لەلایەن ئەندامێكی رێكخستنەكەوە، بەهۆی ئەو رووداوانە 68 كەس كوژران كە 24 كەسیان گەشتیار بوون، .هۆكاری هەڵبژاردنی ئەو شارەش بۆ ئەوە بوو كە شوێنی مانەوەی حوسنی موبارەك و سمبولێكی گەشتیاری میسرە، لە بەیاننامەی لەئەستۆگرتنی بەرپرسبارێتی هێرشەكانیش، رێكخستنەكە نووسیویەتی: هەڵبژاردنی شەرح ئەاشێخ ئاڵنگاریەكی هێزە ئەمنیەكانە.

3-هێرشی جۆرە 2005

 لە 15 ئاب 2005 پاساێكی هێزە فرەڕەگەزەكان لە سینا نزیك فڕۆكەخانەی جۆرە كرایە ئامانج بە بۆمبی چێنراو، ئەمەش لە تۆڵەی دەستگیركردنی عەلی ئوسامە نەخلاوی ئەندامی رێكخستنەكە بوو، دوای ئەو رووداوە لە 28 ئەیلولی 2005 خالید موساعید لە رووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ هێزەكانی پۆلیس لە بازگەیەك كوژرا.

4-تەقینەوەكانی زەهەب لە 2006

 سێ تەقینەوە بوو بە بۆمبی چێنراو كە لەناو جانتادا دانرابوو لە 24 نیسان 2006 ئوتێل و چێشتخانە و بازاڕێك لە هاوینەهەواری زەهەب كرانە ئامانج، بووە هۆی كوژرانی 18 كەس كە 6 كەسیان گەشتیاری بیانی بوون.

هەڵوەشاندنەوەی رێكخستن

 بەهۆی چالاكییەكانی رێكخستنی كۆمەڵەی تەوحید و جیهاد، هێزە ئەمنیەكان هەڵمەتێكی رەشبیگری بەرفراوانیان لە سینا دەستپێكرد، هێزە ئەمنیەكان سەرەداوی رێكخستنیان دەستكەوت، ژمارەیەكی زۆری ئەندامی رێكخستنەكە دەستگیر كران و لە چەند رووبەڕووبوونەوەیەكیش 30 ئەندامیان كوژران، لەناو بەندیخانە ئەسعەد ئەلبەك یەكێك لە قازیە دیارەكانی باكوری سینا پشتیوانی لە دەستپێشخەری راگرتنی توندوتیژی كرد، بەشێوەی پلەپلە زۆرینەی دەستگیركراوان ئازادكران، سێ ئەندامی رێكخستنەكەش لە سێدارەدران، چەندین كەسیش تا شۆرشی كانونی دووەمی 2011 لە بەندیخانە مانەوە.

هەڵسەنگاندنی رەوتی جیهادی لە دروستبونیەوە تا شۆرشی كانونی دووەمی 2011

 1-گروپە جیهادیەكان لە بنەرەتدا لە میسر لەسەر بنەمای تۆڵەكردنەوە لە دەسەڵاتی میسری دروستبوون، ئەوان دەیانویست گۆڕانكاری بكەن بێ ئەوەی ستراتیجێكی روونیان هەبێت بۆ گۆڕانكاری، بەهۆی ناجۆری رێكخستنەكە لەناوخۆدا هەرزوو كەوتە خۆخواردنەوە، بەندكردنی بەشێك لە ئەندامانی گروپە جیاوازەكانیش بووە هۆی یەكترناسینی زیاتر لە بەندیخانە و دەستپێكردنەوەی كاری نوی لە دوای ئازادبوونیان، كۆمەڵی جیهاد لە سەرەتای دروستبوونی نەیدەویست بەرەنگاری حكومەت ببێتەوە، بەڵكو حكومەت دەیویست نینۆكی ئەو گروپە بكات بۆیە هەڵیكوتایە سەریان، دواتریش كە كۆمەڵی جیهاد چووە ململانێوە لەگەل حكومەتی موبارەك و توندوتیژی لێكەوتەوە هیچ ستراتیجێكی نەبوو بە گیانی تۆڵەكردنەوە لە حكومەت مامەڵەیان دەكرد، لەگەل ئەو رووبەڕووبوونەوەش بەردەوام بوون لە كاری بانگەواز بە ئاشكرا، ئەمەش دەرفەتی بۆ دەزگا ئەمنیەكان رەخساند تا شوێنی چالاكییەكانیان و ئەو ناوچانەی كە تێدا بەهێزن دیاری بكات.

2-رەوتی جیهادی لە ئیخوان جودایە و رووبەرووبوونەوەیان بە پێویست دەزانی، وا دەشیانڕوانیە ئیخوان كە لە قۆناغی عەبدوناسر رووبەڕووی ستەم چەوساندنەوەی زۆر بوونەتەوە.

3-رەوتی جیهادی لە سایەی دەوڵەتی نەتەوەیی دروستبوو كە بەشێوەیەكی بەهێز دەسەڵاتی بەسەر هەموو جومگەكاندا هەبوو، لەسەر ئاستی دەرەوەش دەوڵەتە زلهێزەكان ببوونە سێبەرێك بۆ پارێزگاری لەم دەوڵەتانە، سیستمی حوكمڕانی لە میسر لەبەردەم جەماوەر شەرعیەتی هەبوو، گروپە جیهادیەكانیش وەكو توندڕە و دەرچوو لە شەرعییەت ناودەبران، زۆرێك لە پارتە ئیسلامییەكانیش سەرزەنشتی كاری جیهادیەكانیان دەكرد، ئەمەش بووە بەبەسـێك لەبەردەم جیهادیەكان بۆ پەرپێدانی كاری خۆیان.

4-گروپە جیهادیەكان بەتایبەت كۆمەڵی ئیسلامیی بەهۆی فراوانی چالاكییەكانی كاریگەری بەهێزی هەبوو لەسەر بڵاوبوونەوەی زیاتری ئاینداری لە میسر و زۆربوونی دیارەی حیجاب، ئەنجامدانی نوێژی جەژنەكان لە دەرەوەی مزگەوت و گەرمبوونی باسوخواسی بابەتەكانی حاكمیەت و جیهاد، بە گشتیش ئەندامانی گروپەكان لە گەنج پێكهاتبوون.

5-كۆمەڵی جیهاد نەیتوانی ستراتیجی گۆڕانكاری لە میسر بەدیبێنێت، بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی ماددی چالاكییەكانی كەم بوو، ئەمە جگە لە بێتوانایی لە هاوكاریكردنی كەسوكاری بەندكراوەكانی، ئەزمونی بەرفراوانی دەزگا ئەمنیەكانیش رۆڵی بەرچاوی بینی لە لێكهەڵوەشاندنەوەی گروپە جیهادیەكان لەناو میسر.

6-رەوتی جیهادی سەركەوتوو بوو لە زیندوكردنەوەی روحی بەرنگاربوونەوە دوای ئەو سەركوتكردنەی لە سەردەمی عەبدولناسر پەیڕەوی لێكرا، هەروەك توانی گۆڕەپانەكانی جیهاد لە دەرەوە وەكو ئەفغانستان، چیچان و بۆسنە بقۆزێتەوە بۆ مەشقپێكردنی ئەندامانی، ئەمەش وای كرد لە ژمارەیەك ئەندام كە بەردەوام بن لە بەرەنگاربوونەوەی حكومەتی میسر ئەگەر لە سنوورێكی بەرتەسكیشدا بێت، دواتریش پەیوەندی لەگەل قاعیدە وای كرد كە رێكخستنە جیهادیەكان كە زۆرتر ببنە رێكخستنێكی نێودەوڵەتی و دەستەبژێر رۆلی زۆرتری تیابێگڕێت و لە سەراپای جیهان ئەندام و هەواداری هەبێت.

سەرچاوە: المعهد المصري للدراسات

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە







# سەلەفی # توندڕەوی # تیرۆریزم # جیهاد

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure