منداڵ و خێزانەكانی داعش، بۆمبێكی چێنراو (گرفتی یاسایی و كارەساتێكی مرۆیی)

06/07/2019

:: ئیدریس سیوەیلی

ن: ئەمیل ئەمین

كێشەی خێزانەكانی داعش خەریكە دەبێتە بۆمبێكی چێنراو و بەرووی هەمواندا دەتەقێتەوە، ئاسایشی جیهانی خستوەتە مەترسییەوە، بە تایبەت كۆمەڵگە ئەوروپییەكان، هۆكاری راستەوخۆی ئەمەش ئەوەیە كە بەشێكی زۆری ئەوانە ئەوروپین، چەكدارانی داعش دوای خۆیان لە گۆڕەپانی شەڕ لە سوریا و عێراق هەزاران ژن و منداڵیان جیهێشت، هەندێك لەوانە باوك و مێردەكانیان جێیانهێشتون و خۆیان هەڵاتوون بۆ وڵاتانی تر، یان لە بەندیخانەكانن، هەرچۆنێك بێت دڵەڕاوكێ بەرۆكی ئەو ژن و منداڵانەی گرتوە و لە چاوەڕوانی داهاتوویەكی نادیارن.

رێكخراوی یونسێف لە راپۆرتەكانی خۆیدا تیشكی خستوەتە سەر ئەم پرسە، دۆسیەی ئەو منداڵانەی وروژاندوە كە لە خێوەتگەكان یان لە شوێنی دەستبەسەركردنیان دەژین، بە پێی راپۆرتی رێكخراوەكە كە لە مانگی ئایاری رابردوو بڵاویكردەوە، ئەو منداڵانە لە دۆخێكی سەختدا دەژین، مەترسی لەسەر ژیان و تەندروستیان هەیە، زۆرێك لەوانە تەنها دەژین و دوورن لە سۆزی خێزان و كەس نییە سەرپەرشتیان بكات.

ئایا ئێمە لەبەردەم گرفتێكی یاسایداین كە پەیوەستە بە گروپێكی تیرۆریستی و دوای خۆی هەزاران منداڵی جێهێشتوە كە باجی تاوانی باوكیان دەدەن، یان ئێمە لەبەردەم كارەساتێكی مرۆیداین كە ئەو منداڵانە هیچ تاوانێكیان نییە، ئەوان لەناوچەكانی جەنگ لەدایكبوون كە لەژێر دەستی داعش بوو، یان بە هاوڕێیەتی باوكیان چوونەتە ئەو ناوچانە؟ زۆرینەی نێرینەكانیشیان بەسەربازكراون یان خزێنراونەتە ریزی گرووپە چەكدارەكان، یان ناچاركراون بچنە ریزی ئەو رێكخراوە تا رزگاریان بێت، لە هەموو دۆخێكدا ئەوانە قوربانی دۆخێكی كارەساتبارن تێیدا مافەكانیان پێشێلكراوە و دەبێت وەكو منداڵ مامەڵەیان لەگەل بكرێت.

بەپێی تویژینەوەیەك كە (ناوەندی توێژینەوەی توندڕەوی زانكۆی كینگز كۆلێج) لە لەندەن بڵاویكردوەتەوە، لەسەر زەوی سوریا و عێراق 41 هەزار هاووڵاتی دەژین كە لە 80 وڵاتەوە هاتوون و دوای خۆیان 4640 منداڵیان جێهێشتووە، كە تەمەنیان لە خوار حەڤدە ساڵیەوەیە، لەوانە 760 منداڵیان لە عێراق و سوریا لەدایكبوون، ئافرەتان رێژەی 13% ئەندامانی داعش پێكدێنن، لەو رێژەیەش 4% لە حوزەیرانی 2018 بەدواوە گەڕاونەتەوە وڵاتەكانی خۆیان (رێژە و ژمارەی منداڵ و خێزانەكان بەپێی راپۆرتی رێكخراوی یونسێف زۆر لەوە زیاترە، لە یەكێك لە راپۆرتەكانی ئەو رێكخراوەدا هاتووە كە داعش دوای خۆی لە عێراق 20 هەزار و لە سوریاش 29 هەزار منداڵی جێهێشتووە. سیوەیلی)، ئەوەی دەبینرێت منداڵەكان لەلایەن كۆمەڵگەكانی خۆیانەوە بەچاوێكی تر سەیر دەكرێن، حكومەتەكانیان دەستبەرداریان بوون، رووبەڕووی ئاڵنگاری یاسایی و سیاسیی گەورە بوونەتەوە لە دەستكەوتنی پێداویستییە سەرەتاییەكانی ژیان یان گەڕانەوە بۆ وڵاتەكانیان.

بەڵام ئەم گرووپە بچكولە كە منداڵی داعشەكانن و تەمەنیان لە خوار 18 ساڵیەوەن مەترسییەكی گەورەن بۆ ئاسایشی هەرێمی و نێودەوڵەتی، بابەتەكەش پەیوەست نیبە بە بێتاوانی ئەوانەوە، ئەی كەواتە چییە؟ لە سەرەتای ئەمساڵ، رۆژنامەی (نیویۆرك تایمز)ی ئەمەریكی راپۆرتێكی بڵاوكردەوە كە سەركردەكانی داعش ئەو منداڵانەیان وەكو رێنیشاندەر و بۆ كاری هەواڵگری بەكارهێناوە، چونكە لەبەر كەمی تەمەنەكەیان گومانیان لێناكرێت، سەركردەكانی داعش ئەو منداڵانەیان كردبووە سیخوڕ لە ناوخۆی ئەو ناوچانەی لەژێردەستیان بووە، هەندێكجاریش وەكو چێشتلێنەر كاریان پێكردوون. بەڵام كارەساتی لەوەگەورەتر ئەوەبوو كە ئامادەیان كردوون بۆ كاری تەقاندنەوە و خۆكوژی، ئێستا پرسیارەكە ئەوەیە كە ئایا ئێمە لەبەردەم نەوەیەكی بێتاوانین یان لەگەڵ ژمارەیەك كەس رووبەڕوودەبینەوە كە ئەگەر مامەڵەیەكی گونجاویان لەگەڵ نەكرێت تیرۆرستی داهاتوون؟
بەسەرنجدان لەو دیمەنە ڤیدۆییانەی داعش بڵاویكردنەوە، لە هەندێكیاندا دەردەكەوێت كە منداڵانی داعش دیل سەردەبڕن و دەستڕێژی گوللە لە هەندێكی تر دەكەن، هەروەك هەندێكیان ساڵانێكە مێشكیان بە بیری توندڕەوی پڕدەكرێت و لە قۆناغێكیشدا مەشقی سەربازیان پێكراوە.

(پیتەر نیومان) بەڕێوەبەری (ناوەندی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوە لە توندڕەوی) زانكۆی (كینگز كۆلێج) ژن و منداڵانی داعش وا پۆلێن دەكات كە قوربانی دۆخەكەن، ئەمەش بەو مانایە نییە كە لە هەندێك حاڵەتدا ئەوانە بەلای كەمەوە نابنە سەرچاوەی مەترسی، ئەوەی روونە مەسەلەی منداڵانی داعش زۆر ئاڵۆزە، سەرەتاكەی روون نییە، هەروەك كەس ناتوانێت پێشبینیەكی وردی داهااتوو بۆ ئەو منداڵانە بكات.

هەندێك سەرچاوەش دەڵێن، ئەو منداڵانە لە دوو حاڵەتدا چوونەتە سەربازگەكانی داعش و مەشقیان كردووە، حاڵەتی یەكەم ئەگەر بێ ئاگاداری باوكیان لەگەڵ دایكیان هەڵاتبن، یان باوكیان تیرۆریست بێت و بێ ئاگاداری دایكیان بەزۆر بردونی بۆ كەمپی مەشق، ژمارەیەكی زۆر كەمی منداڵا هەیە كە لە هەمان كاتدا دایك و باوكی هاوڕابووبن لەسەر ئەوەی منداڵەكەیان بچێتە كەمپەكان و مەشقی سەربازی بكات. ژمارەیەك لەو دایك و باوكانەی لە رێگەی هاوڕێ و دۆستەكانیان پەیوەندیان بە داعشەوە كرد، لە رێگەی وڵاتانی دراوسێوە خۆیان گەیاندە ناو داعش، یان هەر لەو ناوچانە بوون كە داعش تێیدا سەریهەڵدا، یان لە رێگەی ئینتەرنێتەوە پەیوەندیان بەو رێكخراوەوە كردوە، دەبێت ئەوەشمان لەبەرچاوبێت بەهۆی هاوسەرگیری ئەو ئافرەتانەی هاتبوونە ناوچەكانی داعش لەگەڵ چەكدااران ژمارەیەك منداڵ لەدایكبون.

ئەم چیرۆكە مەرگەساتە چەندین پرسیار بەدوای خۆیدا دێنێت، لە سەرو هەموویانەوە ئایا وڵاتان رێگە دەدەن بە گەڕانەوەی ئەو منداڵانە بۆ زێدی باوكیان؟ یان بۆ هەتاهەتایی دەرگایان لێداخراوە؟ ئەگەر ئەوە بژارەبێت، ئەمە مانای وایە جیهان لەبەردەم نەوەیەكدایە كە جگە لە تیرۆر و خوێنرشتن هیچ پەیوەندییەكی بە بەها و رەوشتەوە نییە؟

پرسیارێكی تریش كە دێتە پێش ئەوەیە، ئەگەر وڵاتانێك هەبن بەزەیی زاڵبكەن بەسەر دادپەروەری، ئایا ئەو وڵاتانە بەرنامەی پێویستیان هەیە بۆ دووبارە ئامادەكردنەوەی ئەو كەسانە بۆ ژیان، تا جارێكی تر ژیانێكی ئاسایی بەسەربەرن و تێكەڵی كۆمەڵگەكانیان ببنەوە؟ بۆ نموونە، فەڕەنسا رایگەیاندووە دەیهەوێت بەشێك لەو منداڵانە بگێڕێتەوە وڵاتەكەی كە بە رەگەز فەڕەنسین و نەوەی داعشن، لە ئیستادا لەو ناوچانەی سوریان كە لەژێر دەستی هێزە كوردییەكانە، لە ئەڵمانیاش گفتوگۆ لەوبارەوە بەردەوامە كە ئایا منداڵانی داعش بە رەگەز ئەڵمانی بگێڕدرێنەوە وڵاتەكەیان یان نا؟ ئەمەش دوای ئەوەی (هانس گیورگ ماسن) سەرۆكی دەستەی پارێزگاری دەستوور وتی: وادەبینم گێڕانەوەی ئەو منداڵانەی تێكەڵ بە تیرۆریستان بوون مەترسییە.

لە بەلجیكاش، ئەلیكسەندەر دی كرۆ وەزیری دارایی ئەو وڵاتە رایگەیاند كە وڵاتەكەی 6 منداڵی داعش بە رەگەز بەلجیكی دەگێڕێتەوە وڵاتەكەی كە لەژێر دەستی هێزە كوردییەكانن لە سوریا بەو مەرجەی تەمەنیان لە دوانزە ساڵان تێنەپەڕیبێت. لە ئوسترالیاش، سكوت مۆریسۆن سەرۆك وەزیران سەركەوتوو بوو لە رزگاركردنی 8 منداڵی بێباوكی چەكدرانی داعش بە رەگەز ئوسترالی لە خێوەتگەی هۆل. بەڵام ئایا ئەم ژمارەیە بەسە بۆ چارەسەری ئەو پرسە؟ بە دڵنیاییەوە نەخێر.

هەفتەی رابردوو رێكخراوی یونسێف لە زمان كۆمیسیۆنی مافەكانی مرۆڤەوە داوای لە وڵاتانی جیهان كرد كاربكەن بۆ گێڕانەوەی ژن و منداڵانی داعش كە هاووڵاتی خۆیان بوون، ئەو وتی "پێویستە ئەندامانی ئەو خێزانانە بگێڕدرێنەوە وڵاتەكانیان، مەگەر بە پێی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان بە تۆمەتی تاوان دادگایی كرابن"، ناوبراو وتیشی "لەسەر وڵاتان پێویستە بەرپرسیارێتی ئەو هاووڵاتیانەیان بگرنە ئەستۆ كە لە شەڕی سوریا تێوەگلاون، ئەو منداڵانە لە ئێستادا مافەكانیان پێشێل دەكرێت، بەوانەشەوە كە لە ریزەكانی داعش كراونەتە سەرباز یان بۆ كاری توندوتیژی بەكارهێنراون، دەبێت كاری لەپێشینە بریتیبێت لە ئامادەكردنەوەیان و پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندیەكانیان بێت"، نوێنەری كمسیۆنی مافەكانی مرۆڤ هۆشیاریشیدا لە لێسەندنەوەی رەگەزنامە لەوانەی چوونەتە ناو ریزەكانی داعش و ئاشكرایكرد كە لێسەندنەوەی رەگەزنامە بژارەیەكی پەسەند نییە، منداڵان زەرەرمەندی یەكەم دەبن لەمەدا چونكە دەبێتە گرفت بۆ خوێندن و چاودێری تەندروستی بۆیان. لێرەشدا پرسیارێك دێتە پێێش كە ئایا یونسێف پلانێكی هەیە بۆ داهاتوی ئەو منداڵانە و چارەسەركردنی ئەو پرسە؟ رێكخراوی یونسێف پێیوایە دەبێت منداڵانی وڵاتانی ئەندام لە رێكخراوەكە، بەڵگەنامەی مەدەنیان بۆ بكرێت، هەروەك دەبێت پارێزگاری لەو منداڵانە بكرێت كە رەگەزنامەیان نییە یان بوونەتە كەسانی بێڕەگەزنامە.

ئەو رێكخراوە كە پارێزگاری منداڵانی جیهانی لە ئەستۆیە، كاردەكات بۆ گێڕانەوەی ئەو منداڵانە بۆ وڵاتە بنەڕەتیەكانیان و دوبارە تێكەڵبوونەوەیان بە كۆمەڵگە، سەبارەت بەو منداڵانەش كە دەستبەسەرن، داوا دەكات رێوشوێنێك بگیرێتەبەر كە ماوەی دەستبەرسەریەكەیان كەم بێت و شوێنەكەش ئارام بێت.

سەبارەت بەو منداڵانەش گەیشتونەتە تەمەنی یاسایی و تۆمەتبارن بە ئەنجامدانی تاوان، دەبێت بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان دادگایی بكرێن، بەشێوەیەكیش مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت كە ئەمانە لە بنەڕەتدا قوربانی كارەساتن نەك ئەنجامدەری تاوان، پێویستە لە هەر بڕیارێكی پەیوەست بەوان بەرژەوەندی منداڵەكان رەچاوبكرێـت، بە تایبەت گێرانەوەیان بۆ وڵاتەكانیان. بەڵام لێرەشدا پرسێارێكی تر دروستدەبێت ئایا چارەسەر دەبێت ئەمنی بێت یان مرۆیی؟ ئایا دەزگا هەواڵگرییەكانی جیهان هاوڕان لەسەر ناوەرۆكی پێشنیارەكانی یونسێف، یان رەخنەیان هەیە و دەبنە رێگر لەبەدەم چارەسەر؟


سەرچاوە: رۆژنامەی شەرقولئەوسەت

# داعش # توندڕەوی # تیرۆریزم

زۆرترین خوێندراوە


Islamic Studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure