مه‌غزاكانى گرێبه‌سته‌كه‌ى كوردستان و ڕۆسنه‌فت له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆ و جیهانی چین؟

14/06/2017

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینى: د.پشتیوان فه‌ره‌ج مامۆستاى زانكۆ و توێژه‌رى ئه‌كادیمى

پێشه‌كى
له‌دواى ئه‌وه‌ى حكومه‌تى هه‌رێم و كۆمپانیاى نه‌وتى ڕۆسنه‌فتى ڕووسى گرێبه‌ستیان ئیمزاكرد سه‌باره‌ت به‌ فرۆشتنى نه‌وتى كوردستان، چ له‌ ناوخۆ و چ له‌ده‌ره‌وه‌ى هه‌رێمی چه‌ندین هه‌ڵسه‌ندگاندنى جۆراوجۆرو بۆچوونى جیاوازى له‌باره‌یه‌وه‌ خرایه‌ڕوو. به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ تێبینى ده‌كرێت زۆربه‌ى ڕه‌خنه‌و لێدوانه‌كان ته‌نها له‌ بیروڕاوبۆچوونى شه‌خسى زیاتر نین و تا ئێستا شرۆڤه‌كردنێكى بابه‌تیانه‌و زانستیانه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ نه‌كراوه‌و هۆكارى سه‌ره‌كیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوه‌رۆك و ورده‌كاریه‌كان و ده‌قى نوسراوى ئه‌و گرێبه‌سته‌ به‌شێوه‌یه‌كى شه‌فافیانه‌ نه‌خڕاوه‌ته‌ڕوو، بۆیه‌ ورده‌كارى زۆر گرنگ له‌و باره‌یه‌وه‌ نازانێت كه‌ بۆچى گه‌وره‌ترین كۆمپانیاى نه‌وتى ڕوسیا ئاماده‌یه‌ تا ساڵى 2019 نه‌وت له‌ هه‌رێمى كوردستان بكڕێت و پێشه‌كیش پاره‌كه‌ى بدات به‌ حكومه‌تى هه‌رێم. ئه‌وه‌ى گرنگه‌ و جێى لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ چه‌ندین ناوه‌ندى ستراتیژى و داموده‌زگا و ڕاگه‌یاندنه‌كانى وڵاته‌ گرنگه‌كان به‌ بایه‌خه‌وه‌ له‌م پرسه‌ ده‌ڕوانن و ته‌نها له‌ مانگى حوزه‌یرانى 2017 دواى سه‌ردانه‌كه‌ى سه‌رۆكى حكومه‌تى هه‌رێم بۆ ڕوسیا چه‌ندین ڕاپۆرت له‌و باره‌یه‌وه‌ بڵاوكرایه‌وه‌ و له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى زانستیانه‌ شه‌نوكه‌وى  هه‌موو ئه‌و ڕاپۆرت و توێژینه‌وانانه‌ بكه‌م كه‌ تایبه‌تن به‌م پرسه‌ هه‌ستیاره‌ى مه‌له‌فى نه‌وتى هه‌رێم.

ڕه‌خنه‌كان له‌ گرێبه‌سته‌كه‌
یه‌كێك له‌ گرنگترین و به‌هێزترین ئه‌و ڕه‌خنانه‌ى كه‌ له‌ ئه‌م گرێبه‌سته‌ ده‌گیرێت ئه‌وه‌یه‌ گرێبه‌سته‌كه‌ ناشه‌فافیانه‌یه‌و جگه‌ له‌چه‌ند لایه‌نێك زانیارییه‌كی ئه‌وتۆ نییه‌، ئه‌مه‌ش ده‌كرێت ئاسایی بێت، چونكه‌ فرۆشتنى نه‌وت له‌لایه‌ن هه‌رێم و بكه‌رێكى ناده‌وڵه‌تى وه‌ك كوردستان جیاوازه‌ له‌ فرۆشتنى نه‌وتى وڵاتێكى وه‌ك سعودیه‌ یان كوه‌یت كه‌ بكه‌رى ده‌وڵه‌تین و به‌پێى یاسا ده‌بێ ملكه‌چى بڕیاڕه‌كانى ئۆپیك بن، سه‌باره‌ت به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى بڕى هه‌نارده‌ى نه‌وتى وڵاته‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌ى نرخى نه‌وت به‌به‌رزى به‌ سه‌قامگیرى بمێنێته‌وه‌. بۆ نمونه‌ به‌پێى ڕێكه‌وتنى ئۆپیك ده‌بوایه‌ حكومه‌تى عێڕاق ڕۆژانه‌ بڕى شه‌ش سه‌د هه‌زار به‌رمیك كه‌متر نه‌وت به‌رهه‌م بهێنێت، به‌ڵام هێشتا ڕوون نیه‌ كه‌ ئایا بڕیاره‌كانى ئۆپیك هه‌رێمى كوردستان ده‌گرێـته‌وه‌ یان ناو ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى به‌سروشتى ئه‌و ڕێككه‌وتنه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌رێم له‌گه‌ڵ به‌غداد هه‌یه‌تى سه‌باره‌ت به‌ ناردنى نه‌وتى باكور بۆ بازاڕه‌كانى جیهان. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ چاودێرانى سیاسى و لایه‌نگیرانى حزبه‌كانى كوردستان بۆ دوو به‌ره‌ى دژ به‌یه‌ك دابه‌ش بوون، به‌ره‌ى یه‌كه‌میان كه‌ له‌ پارتیه‌وه‌ نزیكن پێیانوایه‌ كه‌ هه‌ر گرێبه‌ستێك پارتى یان حكومه‌تى هه‌رێم ئیمزاى بكات به‌ قازانج و خێر بۆ خه‌ڵكى كوردستان ده‌كشێته‌وه‌ به‌ڵام به‌ره‌ى دووه‌م ئه‌وانه‌ن كه‌ دژایه‌تى سیاسه‌تى پارتى دیموكراتى كوردستان ده‌كه‌ن و پێیان وایه‌ كه‌ هه‌ر گرێبه‌ستێك شه‌فافیه‌تى تیا نه‌بێت ئه‌وا له‌ دژى به‌رژه‌وه‌ندى هاوڵاتیانه‌. له‌ڕاستیدا ده‌كرێت بڵێن هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ ڕاست ده‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌وانه‌ى كه‌ پشتگیرى سیاسه‌تى پارتى دیموكراتى كوردستان ده‌كه‌ن پێیان وایه‌ كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هه‌رێمى كوردستان هێشتا نه‌بووه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت و شكۆمه‌ندى و سه‌روه‌رى وه‌ك ده‌وڵه‌تانى ترى به‌رهه‌مهێنه‌رى نیه‌ و بۆیه‌ پارتى ناچاره‌ ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ به‌ نهێنى بهێڵێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ مه‌غزاى سیاسى و یاسایی هه‌یه‌ و ده‌كرێت به‌ ئاشكراكردنى ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ به‌غداد سودمه‌ند بێت ئه‌ویش به‌ زیادكردنى فشاره‌كانى بۆ سه‌ر حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و له‌مپه‌رخستنه‌ به‌رده‌م فرۆشتن و ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى نه‌وتى هه‌رێم. به‌ره‌ى دووه‌میش له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ هه‌قى خۆیانه‌ كه‌ گله‌ییى ئه‌وه‌ بكه‌ن چونكه‌ به‌ڕاى ئه‌وان تا حكومه‌تى هه‌رێم و پارتى دیموكراتى كوردستان شه‌فافتر بێت ئه‌وا متمانه‌ى زیاترى هاوڵاتیان به‌ده‌ست دێنن و ئه‌و گرێبه‌ستیه‌ نه‌وتیانه‌ شه‌رعى و یاسایی ده‌بن. بۆیه‌ قسه‌كردن له‌باره‌ى گرێبه‌ستى هه‌رێم و ڕۆسنه‌فت كاتێك سه‌نگى ده‌بێت كه‌ ده‌قى نوسراوى كۆنتراكته‌كه‌ى نێوان هه‌ردوولا له‌به‌رده‌ستدا بێت.

گرنگى ئه‌م گرێبه‌سته‌ له‌ چیدایه‌؟
ئه‌م گرێبه‌سته‌ ده‌كرێت بڵێین گرنگیه‌كى ئه‌وتۆى ده‌بێت له‌ ئاینده‌ى كه‌رتى نه‌وت و گازى هه‌رێم و هه‌نگاونان بۆ ئابوریه‌كى سه‌ربه‌خۆ و دۆزینه‌وه‌ى كڕیاڕ بۆ نه‌وتى كوردستان و به‌تایبه‌تى له‌كاتێكدا كه‌ كوردستان به‌قه‌یرانى شه‌ڕ و قه‌یرانى ئابورى و سیاسیدا تێده‌په‌ڕێت و به‌هۆى ئه‌و شه‌ڕو نائارامى و ململانێیانه‌ى كه‌ ئێستا به‌هۆى شه‌ڕى داعشه‌وه‌ له‌ ئارادا بوون به‌شێك له‌ كۆمپانیا نه‌وتیه‌ زه‌به‌لاحه‌كان ده‌رهێنان و كێڵگه‌ نه‌وتیه‌كانى كوردستانیان به‌جێ هێشت و باشترین نمونه‌ش كۆمپانیاى نه‌وتى ئیكسۆن مۆبیله‌ كه‌ له‌ كێڵگه‌كانى هه‌رێمى سه‌وزى كورستاندا كشانه‌وه‌ یان كۆمپانیاكانى ترى نه‌وتى وه‌ك تۆته‌ڵ و ئه‌فرین و تالیسمان به‌ڕاده‌یه‌كى زۆر پاشه‌كشه‌یان له‌ كوردستان كرد به‌هۆى هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسیه‌كانى داعش له‌سه‌ر هه‌رێمه‌كه‌.بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ كڕینى نه‌وتى كوردستان له‌لایه‌ن ڕوسیاوه‌ پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌ى قوڵترى بۆ بكرێـت له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و گۆڕانكاریه‌ گه‌ورانه‌ى كه‌ ئێستا له‌ عێڕاق و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا له‌ئارادان.له‌لایه‌كى تره‌وه‌ زۆر گرنگه‌ كه‌ حكومه‌تى هه‌رێم و سامانه‌ سروشتیه‌كان كڕیاڕى گه‌وره‌ى وه‌ك ڕۆسنه‌فتى هه‌بێـت بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ بتوانێت زیاتر گرنگى و په‌ره‌پێدان به‌ كیڵگه‌ نوێییه‌ نه‌وتیه‌كان له‌ هه‌رێم بدات و ئه‌مه‌ش پاره‌ى زۆر گه‌وره‌ و پشتگیرى گه‌وره‌ى كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانى ده‌وێت و له‌ ئێستا حكومه‌تى هه‌رێم و وه‌زاره‌تى سامانه‌ سروشتیه‌كان خۆى به‌ته‌نها ئه‌و توانایه‌ى نیه‌.

گرنگى متمانه‌ و ناوبانگ له‌ كه‌رتى وزه‌دا چیه‌؟
له‌لایه‌كى تر به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ حكومه‌تى هه‌رێم له‌ كه‌یسى دانه‌گازدا نه‌یتوانى براوه‌ بێت و به‌نزیكه‌ى بڕى 21 ملیار دۆلار قه‌رزارى قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى ئه‌و كۆمپانیایه‌ بوو، ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌ متمانه‌ى كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان به‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان كه‌متر بێته‌وه‌ و كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ترسى ئه‌وه‌یان هه‌بوو به‌هه‌مان چه‌شنى دانه‌گاز  بچن و حكومه‌ت نه‌توانێت وه‌ك پێویست گرێبه‌ست و به‌ڵێنه‌كانى خۆى بباته‌ سه‌ر. له‌م ڕووه‌وه‌ گرنگ بوو بۆ هه‌رێم كه‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ ڕۆسنه‌فت ئیمزا بكات بۆ دوباره‌ وه‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ى ئه‌و متمانه‌یه‌ و ئه‌و ناوبانگه‌ى كه‌ پێشووتر پێش شه‌ڕى داعش هه‌رێم هه‌یبوو له‌لایه‌ن كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانه‌وه‌. به‌مه‌ حكومه‌ت ده‌توانێت بیسه‌لمێنێت كه‌ ده‌توانن نه‌ك ته‌نها متمانه‌ى كۆمپانیایه‌كى گه‌وره‌ى نێوده‌وڵه‌تى وه‌ك ڕۆسنه‌فت به‌ده‌ست بێنن، به‌ڵكو حكومه‌ت ده‌توانێت پابه‌ندى هه‌ر گرێبه‌ست و یاسا و ڕێكه‌وتنێك بێت كه‌ ئیمزاى ده‌كات.ڕۆسنه‌فت ده‌توانێت ڕۆڵێكى به‌رچاوى هه‌بێت له‌ بوژانه‌وه‌ و به‌ره‌وپێشبردن و پێكه‌وه‌به‌ستنى ژێرخانى كه‌رتى گواستنه‌وه‌ى نه‌وت له‌ كوردستان و ده‌رئه‌نجامى ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌ تواناى گواستنه‌وه‌ى نه‌وتى هه‌رێم زیاتر ده‌بێت و له‌ ناردنى نه‌وت به‌ته‌نكه‌ر ڕزگارى ده‌بێت.

ده‌نگدانه‌وه‌ی گرێبه‌سته‌كه‌ی روسنه‌فت له‌گه‌ڵ هه‌رێم 
ماڵپه‌ڕى ده‌یلى سه‌باح میدئیست ڕاپۆرتێكى له‌ میانه‌ى سه‌ردانه‌كه‌ى نێچیرڤان بارزانى بۆ فۆره‌مى ئابورى نێوده‌وڵه‌تى له‌ پیته‌ربورگ له‌ ڕوسیا بڵاو كرده‌وه‌ و تیایدا ڕایگه‌یاند كه‌ سه‌ردانه‌كه‌ى سه‌رۆك وه‌زیرانى هه‌رێم گرنگى تایبه‌تى خۆى هه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ چاوپێكه‌وتنى نێچیرڤان بارزانى له‌لایه‌ن سه‌رۆكى ڕوسیا فلادیمیر پۆتینه‌وه‌ و پێیان وابوو كه‌ ئه‌و سه‌ردانه‌ نه‌ك ته‌نها بۆ ئیمزاكردن و ڕێكه‌وتن بووه‌ له‌سه‌ر نه‌وتى هه‌رێم له‌گه‌ڵ كۆمپانیاى ڕۆزنه‌فتى ڕوسیا به‌ڵكو  به‌شێكى له‌ چوارچێوه‌ى شه‌ڕى دژ به‌ داعش بوه‌ و  هه‌روه‌ها ئاینده‌ى په‌یوه‌ندیه‌كانى نێوان ڕوسیا و كوردستان و نه‌وت و گازى هه‌رێم بووه‌ و دیداره‌كه‌ى نێوان نێچیرڤان بارزانى و پۆتین بۆ كاتێكى زۆر كورت و سه‌رپێ ى بووه‌.به‌ڵام دواتر وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى ڕوسیا پوخته‌یه‌كى ئه‌و دیداره‌ى باس كردوه‌ كه‌ ڕوسیا ده‌یه‌وێت پێگه‌ى به‌هێزى هه‌بێت له‌ ئاینده‌ى كه‌رتى نه‌وت و گازى كوردستاندا و ڕوسیا هاریكارى كوردستانى كردوه‌ له‌ شه‌ڕى دژ به‌ داعشدا(2).
ماڵپه‌ڕى گه‌لف نیوز ئینه‌رگى بابه‌تێكى بڵاو كردوه‌ به‌ناونیشانى "ڕێكه‌وتنه‌كه‌ى كوردستان له‌گه‌ڵ ڕۆزنه‌فتدا گره‌وه‌ له‌سه‌ر ئاینده‌ى گۆڕانگاریه‌كانى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست". به‌پێ ى ئه‌و ڕاپۆرته‌ كوردستان و ڕۆسنه‌فت له‌بوارى دۆزینه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانى نه‌وتدا هاریكارى یه‌كتر ده‌كه‌ن وئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جاره‌ كه‌ كۆمپانیایه‌كى گه‌وره‌ى سه‌ر به‌ حكومه‌تى ڕوسیا پێگه‌ى خۆى له‌ عێڕاقدا به‌هێز بكات و له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕوسیا ده‌یه‌وێت ئاینده‌ى نه‌وتى كوردستان له‌ قازانجى خۆى بشكێنێـته‌وه‌. به‌پێى ئه‌و ڕاپۆرته‌ ڕوسیا تا ساڵى 2019 نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان ده‌كڕێت. به‌رپرسانى ڕۆزنه‌فت ڕایانگه‌یاندوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ وه‌به‌رهیًَنانێكه‌ زۆر به‌ قوڵى بیرى لێكراوه‌ته‌وه‌ له‌ هه‌رێمێكدا كه‌ كوردستان به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین به‌رهه‌مێنه‌ره‌كانى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست داده‌نرێت و ئه‌م ڕێككه‌وته‌ ڕێككه‌وتنێكى ستراتیژیه‌. هه‌ر به‌پێى ئه‌و ڕاپۆرته‌ ڕۆسنه‌فت كار له‌ پێنج كێڵگه‌ى زۆر گرنگى نه‌وتى له‌ڕووى جیۆلۆجیه‌وه‌ ده‌كات و نیازیان هه‌یه‌ سود له‌ بۆریه‌ نه‌وتیه‌كانى كوردستان وه‌ربگرن كه‌ له‌ ئێستادا بڕى 700 هه‌زار به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا هه‌نارده‌ى ده‌ره‌وه‌ ده‌كات و ڕوسیا به‌ته‌مایه‌ ئه‌و بڕه‌ هه‌نارده‌یه‌ى كوردستان زیاد بكات بۆ ڕۆژى یه‌ك ملیۆن به‌رمیل. ئه‌و ڕاپۆرته‌ ده‌ڵێت كوردستان یه‌كێكه‌ له‌و هه‌رێمانه‌ى كه‌ به‌رهه‌مهێنانى نه‌وت تیایدا كه‌مترین تێچوى ده‌بێت به‌به‌راورد به‌ وڵاتانى ترى به‌رهه‌مهێنى نه‌وت (3) .
هه‌روه‌ها ماڵپه‌ڕى  ئاژانسى هه‌واڵى ڕووسى  ڕاپۆرتێكى له‌و باره‌یه‌وه‌ بڵاوكرده‌وه‌ و ده‌ڵێت ئه‌م ڕێككه‌وتنه‌ى نێوان هه‌رێم و ڕوسیا ڕێكه‌وتنێكى ستراتیژى درێژخایه‌نه‌ كه‌ ئامانج تیایدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆزنه‌فت ده‌ستى بگات  به‌ سیسته‌مى بۆرى ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى نه‌وتى كوردستان كه‌ گرنگترین سیسته‌مى ناردنى نه‌وتى عێڕاق و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ده‌بێـت و ئامانجێكى تر به‌ره‌وپێشبردنى سیسته‌مى ژێرخانى نه‌وت و گازى كوردستانه‌ و سه‌ره‌تاكانى ئه‌م رێككه‌وتنه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مانگى شوباتى 2017 كه‌ تیایدا ڕوسیا و كوردستان ڕێككه‌وتن نه‌وتى هه‌رێم له‌ 2017 بۆ 2019 به‌ ڕوسیا بفرۆشرێت. ئه‌و ڕاپۆرته‌ ده‌ڵێت كوردستان له‌ چه‌ند ساڵى ئاینده‌دا ده‌بێت به‌ یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین و كاریگه‌رترین هه‌رێمى به‌رهه‌مهێنان و ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ى نه‌وت چونكه‌ كوردستان بڕى 45 ملیار به‌رمیل نه‌وتى یه‌ده‌گى هه‌یه‌ و 5.6 تریلیۆن مه‌ترى چوارگۆشه‌ گازى یه‌ده‌گى هه‌یه‌ (4).
ماوه‌یه‌كه‌ كۆمپانیاكانى نه‌وت و گازى ڕوسیا چاویان بڕیوه‌ته‌ سه‌روه‌ت و سامانى سروشتى له‌ هه‌رێمى كوردستان. بۆ نمونه‌ ماڵپه‌ڕى ڕه‌شیان نیوز ناو ڕایگه‌یاند كه‌ ته‌نها ڕۆزنه‌فت به‌ته‌مانیه‌ كه‌ وه‌به‌رهێنان له‌ هه‌رێمى كوردستان بكات به‌ڵكو كۆمپانیا نه‌وتیه‌كانى ترى ڕوسیا وه‌ك كۆمپانیاى گازپرۆم نه‌فتى ڕوسى ڕایگه‌یاند كه‌ له‌ ئاینده‌دا خواست له‌سه‌ر به‌كارهێنانى نه‌وت زۆرتر ده‌بێت و ئه‌و كاته‌ى كه‌ ئۆپیك بڕیارى دا كه‌ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ى نه‌وت زیاتر بكرێت بۆ ئه‌وه‌ى پێویستیه‌كانى جیهانى پێ پڕبكاته‌وه‌ ئه‌و كاته‌ گرنگى نه‌وتى كوردستان ده‌رده‌كه‌وێت (5). 
هه‌ر له‌وباره‌یه‌وه‌ ئاژانسى ڕۆیته‌رز ڕاپۆتێكى له‌سه‌ر گرێبه‌سته‌كه‌ى هه‌رێم و رۆزنه‌فتى ڕووسى بڵاو كرده‌وه‌ و ئاشكرایان كرد كه‌ به‌پێى ئه‌و گرێبه‌سته‌ ڕوسیا نه‌وتى هه‌رێم ده‌كرێت چونكه‌ له‌ وڵاتى ئه‌ڵمانیا ڕۆسنه‌فت پاڵاوگه‌ى گه‌وره‌یان هه‌یه‌ و تا دێت پیداویستیه‌كانى ئه‌م پاڵاوگه‌یه‌ له‌ زیادبوندایه‌ و به‌پێی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ نه‌وتى هه‌رێم به‌ بۆرى له‌ ڕێى توركیاوه‌ ده‌گه‌یه‌نرێته‌ وڵاتى ئه‌لمانیا و له‌وێ له‌ پاڵاوگه‌كانى ڕوسیادا جیاده‌كرێته‌وه‌ و به‌ ئه‌وروپا ده‌فرۆشرێت.ئه‌و ڕاپۆرته‌ ده‌ڵێت به‌هۆى شه‌ڕى داعش و دابه‌زینى نرخى نه‌وته‌وه‌ قه‌یرانى دارایی له‌ كوردستاندا دروست بووه‌ و ئه‌مه‌ش حكومه‌تى هه‌رێمى ناچار كردوه‌ قه‌رزێكى زۆر به‌بڕى 3 ملیار دۆلار له‌ ئه‌و بانكانه‌ وه‌ربگرێت كه‌ پاره‌ به‌قه‌رز ده‌ده‌ن وه‌ك ڤیتۆل و پێتراكۆ و گلینكۆر و ترافیگورا و وڵاتى توركیا. ڕۆیته‌رز ده‌ڵێت ئه‌م قه‌رزانه‌ هێشتا نه‌دراونه‌ته‌وه‌ و هه‌رێم به‌ته‌مایه‌ له‌ پاره‌ى فرۆشتنى نه‌وتى كوردستان ئه‌و قه‌رزانه‌ له‌ ئاینده‌دا بداته‌وه‌ (6).
هه‌روه‌ها ئاژانسى بلومبێرگ ڕاپۆرتێكى له‌باره‌ى گرێبه‌سته‌كانى هه‌رێم و ڕوسنه‌فته‌وه‌ بڵاو كرده‌وه‌ و تیایدا ده‌ڵێت كه‌ به‌رێوه‌به‌ڕى گشتى كۆمپانیاى نه‌وتى ڕۆسنه‌فت ناوى ئیگۆر سه‌چینه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ نزیكترین ڕاوێژكاره‌كانى سه‌رۆكى ڕوسیا ڤلادیمیر پۆتین و ئه‌م كۆمپانیایه‌ پێشوتر چاویان بڕیبوه‌ گازى میسر و نه‌وتى لیبیا و چه‌ندین گرێبه‌ستیان له‌گه‌ڵ ئه‌و دوو وڵاته‌دا هه‌بوه‌ و %35 ى گازى میسر و نه‌وتى لیبیایان كریوه‌،  به‌ڵام له‌ ئێستادا كوردستان به‌لایانه‌وه‌ زیاتر گرنگه‌ وه‌ك له‌و دوو وڵاته‌. بلومبێرگ ده‌ڵێت یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ى كه‌ كوردستان بوه‌ته‌ جێگه‌ى سه‌رنجى كۆمپانیا نێو ده‌وڵه‌تیه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تێچونى نرخى هه‌ربه‌رمیڵێكى نه‌وت له‌ كوردستان زۆر كه‌متره‌ به‌ تێچونى نه‌وت له‌ وڵاتانى ترى به‌رهه‌م هێن. ڕاپۆرته‌كه‌ى بلومبێرگ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ به‌هۆى شه‌ڕى داعشه‌وه‌ حكومه‌تى هه‌رێم نه‌یتوانیوه‌ وه‌ك پێویست پاره‌ى كۆمپانیاكانى نه‌وت له‌كاتى خۆیدا بدات به‌ڵام له‌ 18 مانگى ڕابردوودا حكومه‌تى هه‌رێم توانیویه‌تى به‌شێوه‌یه‌كى به‌رده‌وام و ڕێكوپێك پاره‌ى كۆمپانیانیانى نه‌وت بدات.(7).
به‌شێكى تر له‌ پسپۆرانى بوارى نه‌وت و گاز و جیۆپۆله‌تیك پێیان وایه‌ كه‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ى نێوان هه‌رێم و ڕۆسنه‌فت له‌ چوارچێوه‌ى هه‌وڵه‌كانى ڕوسیادایه‌ بۆ ئه‌وه‌ى پێگه‌ى خۆى له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوین به‌هێز تر بكان و ململانێى كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانى ترى نه‌وتى وڵاتانى ئه‌وروپا و ئه‌مریكا بكات به‌تایبه‌تى كۆمپانیاكانى تۆتاڵى فه‌ره‌نسى و بى پى به‌ریتانى و چیفرۆنى ئه‌مریكى. ڕوسیا به‌ هێزێكى گه‌وره‌وه‌ به‌شدارى شه‌ڕى سوریاى كرد و كارێكى واى كرد ڕۆژئاوا لاواز بكات وپێگه‌ى خۆى له‌ عێراق و سوریا به‌هێزتر بكات و ڕوسیا گرنگى زۆر به‌ لیبیا و میسر و عێراق و لوبنان ده‌دات و ده‌یه‌وێت ئیمپراتۆریه‌تى بازرگانى نه‌وت و گاز له‌ مینا یان باكورى ئه‌فریقا و ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست دروست بكات و فراوانتر و كاریگه‌رتر بن. بۆ نمونه‌ به‌ بۆچونى ڕیچارد مالینسۆن كه‌ شیكه‌ره‌وه‌ و پسپۆرێكى جیۆپۆله‌تیكى وزه‌یه‌ وڵاتى ڕوسیا پاره‌ى خۆى له‌ پرۆژه‌ى سیاسیدا خه‌رج ناكات ئه‌گه‌ر دڵنیا نه‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ڕووى بازرگانیه‌وه‌ سودمه‌ند ده‌بن.فاینانشیا تایمز له‌وباره‌یه‌وه‌ ڕاپۆرتێكى بڵاو كرده‌وه‌ و تیایدا ده‌ڵێن وڵاتى ڕوسیا هه‌وڵێكى زۆرى داوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كى باشى له‌گه‌ڵ وڵاتانى كه‌نداو هه‌بێت بۆ نمونه‌ ساڵى پار له‌سه‌دا %20 پشكه‌كانى كۆمپانیاى ڕۆسنه‌فتى به‌ گلینكۆرى قه‌ته‌رى فرۆشتوه‌ چونكه‌ روسیا ویستویه‌تى په‌یوه‌ندیه‌كانى باشى هه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌نداو كه‌ هاریكارى هێزه‌كانى دژى ئه‌سه‌دیان له‌ سوریا كردوه‌. به‌پێ ى ئه‌و ڕاپۆرته‌ى فاینانشیال تایمز ڕوسیا بۆیه‌ نه‌وتى هه‌رێم ده‌كرێت چونكه‌ به‌ته‌مایه‌ ئه‌و نه‌وته‌ بنێرێت بۆ ئه‌ڵمانیا و وڵاتى هیند چونكه‌ له‌و دوو وڵاته‌ ڕوسیا كریاڕى باشى نه‌وتى هه‌یه‌. به‌پێی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ش ڕۆزنه‌فت هه‌موو ساڵێك له‌مه‌ودوا بڕى 25 ملیۆن به‌رمیل نه‌وت له‌ كوردستان ده‌كرێت (8).

هه‌روه‌ها ماڵپه‌ڕى ئێن ئێس ئێن بى سى ئینته‌رناشناڵ له‌وباره‌یه‌وه‌ راِپۆرتێكى نوسى و ده‌ڵێت ڕێكه‌وتنه‌كه‌ى نێوان ڕۆسنه‌فت و كوردستان هیچ نیه‌ جگه‌ له‌ ئاڵوگۆڕێكى بازرگانى، به‌ڵام ده‌كرێت لێكه‌وته‌ى سیاسیان به‌دوادا بێت. ئه‌و ماڵپه‌ڕه‌ ده‌ڵێت هه‌ندێك جار به‌هۆى ئه‌م ئاڵوگۆڕه‌ بازرگانیانه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ هاوكێشه‌ سیاسیه‌كان بگۆڕێن و دۆخه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بنه‌وه‌، بۆ نمونه‌ ده‌ڵێت پێشووتر نه‌وتى سوریا ده‌دزرا و له‌بازاڕى ڕه‌شدا له‌ كوردستان و له‌ ڕێگه‌ى توركیاوه‌ سپى ده‌كرایه‌وه‌. به‌ڵام له‌ ئێستادا ئه‌و سپى كردنه‌وه‌ى فرۆشتنى نه‌وتى دزراو كۆتایی پێهاتوه‌ و به‌م هۆیه‌وه‌ ڕوسیا كه‌متر ڕه‌خنه‌ له‌ سیاسه‌تى داپلۆسێنه‌رانه‌ى توركیا به‌رامبه‌ر په‌یه‌ده‌ و یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ و په‌كه‌كه‌ ده‌گرێت چونكه‌ هه‌موو ئه‌م حیزبانه‌ نه‌یار و دژى سیاسه‌ته‌كانى بارزانین (9).

روسیا بۆ رووی له‌ هه‌رێم كرد؟
ده‌توانین بڵێن كه‌له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆدا  هێنده‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ تاكى كوردى نیگه‌رانى شێوازى چۆنیه‌تى ئیداره‌كردن و به‌ڕێوه‌بردنى ئه‌و داهاته‌ى نه‌وته‌ له‌ كوردستان هێنده‌ى ئه‌وه‌ نیگه‌ران نین كه‌ كوردستان له‌گه‌ڵ كام له‌ وڵات یان كۆمپانیاى نه‌وتى گرێبه‌ست ئیمزا ده‌كات. ئه‌وه‌ى كه‌ تاكى كوردى ده‌یخوازێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاستى بژێوى ژیان باشتر بكرێت و داهاتى نه‌وت له‌ خۆشبه‌ختى و خۆشگوزه‌رانى كۆمه‌ڵگا و په‌ره‌سه‌ندنى ژێرخانى وڵاته‌كه‌دا خه‌رج بكرێت. 
له‌لایه‌كى تره‌وه‌ وه‌ك چۆن ئاژانسى ڕۆیته‌رز له‌ ڕاپۆرتێكیدا ئاماژه‌ى پێداوه‌ له‌ چه‌ند ساڵى ڕابردوودا به‌غداد و حكومه‌تى ناوه‌ندى عێڕاق هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌وه‌ى ده‌كرد كه‌ هه‌ر كۆمپانیایه‌كى نێوده‌وڵه‌تى گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ حكومه‌تى هه‌رێمدا بكات ئه‌وا به‌غداد ئه‌و كۆمپانیایه‌ ده‌خاته‌ لیستى ڕه‌شه‌وه‌ و ناتوانێت له‌ نه‌وتى عێراق سودمه‌ند بێت چونكه‌ به‌پێى لێكدانه‌وه‌كانى حكومه‌تى عێڕاقى هه‌ر گرێبه‌ستێك له‌ده‌ره‌وه‌ى ڕه‌زامه‌ندنى حكومه‌تى عێراقى ئیمزا بكرێت نایاساییه‌ و به‌غداد سزاى ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ ده‌دات كه‌ كارێكى وه‌ها ئه‌نجام بده‌ن چونكه‌ به‌غداد پێى وایه‌ كه‌ ده‌ستورى عێڕاقى ته‌نها ماف به‌حكومه‌تى مه‌ركه‌زى ده‌دات گرێبه‌ستى نه‌وتى واژۆ بكات. به‌ڵام له‌م دوو ساڵه‌ى ڕابردوودا به‌هۆى شه‌ڕى داعش و پێگه‌ى حكومه‌تى هه‌رێم و نائارامیه‌كانى عێڕاقه‌وه‌، به‌غداد كه‌متر پێداگرى له‌سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌كات و تا ڕاده‌یه‌ك به‌غداد نه‌رم بووه‌ كه‌ چیدى هه‌ڕه‌شه‌ له‌ كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ناكات كه‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ هه‌رێمى كوردستاندا ئیمزا بكه‌ن و ده‌كرێت ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تایه‌ك بێت بۆ ئابورى سه‌ربه‌خۆ و سه‌ربه‌خۆ فرۆشتنى نه‌وتى هه‌رێم له‌لایه‌ن حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستانه‌وه‌(10).
ئه‌وه‌ى گرنگه‌ ئاماژه‌ى پێبده‌ین له‌سه‌ر ئاستى جیهانیدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێكه‌وتن و گرێبه‌ستى فرۆشتنى نه‌وت له‌نێوان هه‌رێمى كوردستان و ڕوسیادا، ته‌نها په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ ململانێی ناوخۆى كوردستان و ململانێ ى نێوان هه‌ولێر و به‌غداد. به‌ڵكو وه‌ك ماڵپه‌ڕى زه‌ دیبلۆمات له‌ ڕاپۆرتێكیدا ده‌یخاته‌ ڕوو گرێبه‌سته‌كه‌ى ڕۆسنه‌فت و هه‌رێم ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ڕوسیا پێگه‌ى خۆى له‌ عێراق و كوردستان به‌هێز بكات به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕوسیا به‌رده‌وام بێت له‌ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى ئاجێنداى وڵاتانى ڕۆژئاوا كه‌ له‌ دواى شه‌ڕى ئۆكرانیا و لكاندنه‌وه‌ى هه‌رێمى قرم به‌ ڕوسیاوه‌ ئابڵوقه‌ى ئابوریان خسته‌ سه‌ر ڕوسیا. ڕوسیا ده‌یه‌وێت له‌ كاریگه‌ریه‌كانى ڕۆژئاوا له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كى تر و له‌ هه‌ژمونه‌ى وڵاتى چیین له‌سه‌ر ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و زیادكردنى به‌رهه‌مهێنانى نه‌وت له‌ كازاخستان بوه‌ستێته‌وه‌ ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ى پێدانى پاره‌ى پێشه‌كى كڕینى نه‌وت له‌ كوردستان و لیبیا، چونكه‌ ئه‌مه‌ باشترین ڕێگه‌یه‌كه‌ كه‌ كۆمپانیاكانى ڕوسیا ده‌توانن ده‌ست به‌سه‌ر ئابورى و دراوى ئه‌و وڵات و هه‌رێمانه‌دا بگرن و كه‌ نه‌وتیان لێده‌كڕن و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ ڕوسیا ده‌یه‌وێت مه‌ترسیه‌كان  و نائارامیه‌كان به‌یه‌كسانى به‌سه‌ر وڵاتانى به‌رهه‌مهێنى نه‌وت و وڵاتانى به‌كاربه‌رى نه‌وت دابه‌ش بكات وه‌ك چۆن پێشوتر له‌ وڵاتى ڤه‌نزه‌ویلا ڕویدا (11).

ده‌رئه‌نجام
هێشتا له‌ كوردستان شه‌ڕى دژى داعش به‌رده‌وامه‌. ڕۆژانه‌ هه‌زاران خه‌ڵكى ناوچه‌ كۆنتڕۆڵكراوه‌كانى ژێر ده‌ستى داعش به‌ره‌و كوردستان هه‌ڵدێن و كوردستان نزیكه‌ى دوو ملیۆن ئاواره‌ى له‌خۆ گرتوه‌و خه‌ریكه‌ نرخى نه‌وتیش له‌بازاڕه‌كانى جیهاندا له‌ 50 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك جێگیر ده‌بێت. هێشتا به‌غداد به‌شه‌ بودجه‌ى هه‌رێم وه‌ك پێویست نانێرێت و ره‌وشه‌كه‌ به‌جۆرێكه‌ قه‌یرانى سیاسى و ئابوورى له‌ دۆخێكى مه‌ترسیداردایه‌. ئه‌مه‌ واده‌كات كه‌ ته‌نانه‌ت گه‌شبینترین كه‌س نه‌توانێت باس له‌ ئابورى سه‌ربه‌خۆ و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بكات. له‌ ئێستادا كوردستان مانگانه‌ پێویستى به‌ بڕى یه‌ك ملیار دۆلاره‌ بۆ خه‌رجیه‌كانى و دابینكردنى موچه‌. ده‌بێت یه‌كێك له‌ ئه‌وه‌لیاته‌كانى حكومه‌تى هه‌رێم باشتركردنى دۆخى گوزه‌ران و ژیانى هاوڵاتیان و پێدانى موچه‌ بێت به‌بێ دواكه‌وتن و به‌بێ پاشه‌كه‌وتن كردن. له‌ ئێستادا كۆمپانیا نێوده‌وڵه‌تیه‌كانى نه‌وت ترسیان له‌و گه‌نده‌ڵیه‌ هه‌یه‌ كه‌له‌ كوردستان و عێڕاقدا هه‌یه‌ و ترسى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ به‌هۆى گه‌نده‌ڵى فراوانه‌وه‌، بارودۆخى ئه‌منى تێك بچێت.ڕاسته‌ هه‌ندێك ڕیفۆرم كراوه‌ و خه‌رجیه‌ له‌ ڕاده‌به‌ده‌ره‌كان بۆ ڕێژه‌ى له‌سه‌دا چل %40 كه‌مكراونه‌ته‌وه‌ و حكومه‌تى هه‌رێم گرێبه‌ستى له‌گه‌ڵ كۆمپانیاى نێوده‌وڵه‌تى ڕاوێژكارى دیلۆتى كردوه‌ بۆ چاودێریكردنى داهاتى نه‌وت بۆ ئه‌وه‌ى بزانن چه‌ندێك پاره‌ به‌هه‌ده‌ر دراوه‌ له‌ساڵى 2004 ه‌وه‌ تا ئێستا و ئه‌مه‌ش هه‌وڵكى باشه‌، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌نجامێكى وه‌ها ده‌رنه‌كه‌وتوه‌ و پێویست ده‌كات كه‌ حكومه‌تى هه‌رێم سیاسه‌تێكى دانایانه‌ و حه‌كیمانه‌ و ژیرانه‌ به‌كار بهێنێت وه‌ به‌ شێوازێك زۆرترین شه‌فافیه‌ت هه‌بێـت له‌گرێبه‌سته‌كانى نه‌وت ئه‌ویش ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ سامانى نه‌وت و گاز نه‌بێت به‌ نه‌فره‌ت به‌ڵكو ببێت به‌ عیبره‌ت بۆ پێشخستنى وڵات و ژیانى تاكه‌كان به‌گشتى بێ جیاوازى (12)

سه‌رچاوه‌كان
(1) Rudaw (2017, June 3) Four parties object to KRG-Rosneft deal inked without parliament approval. Retrieved from http://www.rudaw.net.
(2) Daily Sabah (2017, June 2)  KRG PM Barzani discusses ties, war against Daesh in Iraq and Syria with Putin, Lavrov Retrieved from https://www.dailysabah.com.
(3)  Gulf News Energy (2017, June 12) Rosneft‌s Kurdistan bet expands as Middle East footprint deepens Retrieved from http://gulfnews.com.
(4) Russian News Agency (2017, June 2), Rosneft to gain access to major regional transportation system in Iraqi Kurdistan Retrieved from http://tass.com
(5) Russian News Now (2017, June 3), Russia's Gazprom Neft discusses new projects in Iraqi Kurdistan territory, Retrieved from  https://www.therussophile.org
(6) Dmitry Zhdannikov; editing by Katya Golubkova (2017, February 21) Rosneft becomes first oil major to pre-finance Kurdish crude, Retrieved from http://www.reuters.com.
(7) Angelina Rascouet and Stephen Bierman (2017, June 2) Rosneft's Kurdistan Bet Expands as Middle East Footprint Deepens, Retrieved from https://www.bloomberg.com
(8) Financial Times (2017, June 3) Rosneft takes key step in push into Middle East, Retrieved from https://www.ft.com.
(9) NSNBC International (2017, June 3) Russian Rosneft signed major oil deal with Iraq‌s Kurdistan Regional Government, Retrieved from https://nsnbc.me.
(10) Dmitry Zhdannikov; editing by Katya Golubkova (2017, February 21) Rosneft becomes first oil major to pre-finance Kurdish crude, Retrieved from http://www.reuters.com.
(11) Nicolas Tricket (2017, March 10) Rosneft and Russia's Evolving Oil Strategy Explained, Retrieved from http://thediplomat.com.
(12) Erin Banco (2017, January 17) The Curse of oil in Iraqi Kurdistan, Retrieved from https://gpinvestigations.pri.org. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure