ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی و دیموکراسیی ڕاگوزه‌رى له‌ دواى جه‌نگ

16/09/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: ئه‌ندرو ڕادین پسپۆڕی سیاسى له‌ ڕه‌ند كۆرپۆڕه‌یشن
سه‌رچاوه‌: دیراساتى ئه‌منى 2017
وه‌رگێڕانى: د. پشتیوان فه‌ره‌ج 

پوخته‌
به‌شێكى زۆرى توێژینه‌وه‌كان ئاماژه‌ به‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و پڕۆسه‌ى به‌لیبراڵكردن له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگدا ده‌كه‌ن. به‌ڵام زۆر به‌ كه‌مى نووسین و توێژینه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن په‌یامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بۆ دیاریكردنى كات و چۆنیه‌تى دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى شكۆمه‌ندى، بۆ نموونه‌ له‌ وڵاتانى وه‌ك كۆسۆڤۆ و عێڕاق. بۆ پڕكردنه‌وه‌ى ئه‌م بۆشاییه‌ تیۆرێك ده‌خه‌مه‌ ڕوو كه‌ تیایدا ئه‌و هۆكارانه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو كه‌ به‌هۆى بوونى دوو جۆر له‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ - ئۆپۆزیسۆنى چینى نوخبه‌وى و خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى- كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ناچار ده‌كه‌ن كه‌ پیاچونه‌وه‌ به‌ پیلانى قۆناغى ڕاگوزه‌رى پێشوى خۆیان بكه‌ن. له‌دواى خستنه‌ ڕووى ئه‌م تیۆره‌ چه‌ند پێشبینیه‌ك ده‌خه‌مه‌ ڕوو و تیایدا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ هێزه‌ داگیركاره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ كۆسۆڤۆ و عێڕاقدا ته‌نها بۆیه‌ ده‌یانتوانى ئه‌و پیلانه‌ى كه‌ خۆیان پێیان باش بوو بۆ قۆناغى ڕاگوزه‌رى جێ به‌جێ بكه‌ن چونكه‌ بارودۆخه‌كه‌ له‌وكاته‌دا له‌بار نه‌بوو بۆ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی. به‌هۆى غیابى ده‌سه‌ڵاتى سه‌نته‌ر له‌ناو گروپه‌ سه‌ره‌كیه‌كاندا هێزه‌ داگیركه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نه‌یانده‌توانى بۆیكۆتى نوخبه‌ویه‌كانى ده‌سه‌ڵات بكه‌ن وه‌ كاتێك كه‌ سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى نابێته‌ مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ بۆ ئامانجه‌كانى گروپه‌ ناسیۆنالیسته‌كان ئه‌مه‌ واده‌كات كه‌ خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى ڕوونه‌دات. مه‌غزاى ئه‌م تیۆره‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌وڵى دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان و پڕۆسه‌ى لیبرالیزه‌یشن ته‌نها ئه‌و كاته‌ كارێكى باشه‌ كه‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ لاواز و بێكاریگه‌ر بێت.
زۆر توێژینه‌وه‌ ئه‌و بۆچونه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا ڕاگوزه‌ریه‌كانى قوناغى دواى جه‌نگدا به‌په‌له‌ ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن ده‌بێته‌ هۆى په‌كخستنى دیموكراسى و ده‌بێته‌ هۆى گه‌ڕانه‌وه‌ى توندوتیژى. هه‌ندێكى تر له‌ توێژه‌ره‌دان له‌وباوه‌ڕه‌دان كه‌ هێشتنه‌وه‌ى باودۆخه‌كه‌ وه‌ك خۆى باشتره‌ له‌ هه‌ڵبژاردن به‌شێوه‌یه‌كى خێرا بۆ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ هانى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌ده‌ن بۆ دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان و به‌لیبڕاڵكردنى كۆمه‌ڵگا له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قوناغى دواى شه‌ڕدا. به‌ڵام تا ئێستا هیچ توێژه‌ر یان توێژینه‌وه‌یه‌ك دركى به‌و ڕاستیه‌ نه‌كردوه‌ كه‌ له‌هه‌ندێك په‌یام و داگیركارى هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا، بۆ نموونه‌ له‌ عێڕاق و كۆسۆڤۆدا، هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان به‌رنامه‌و پلانیان هه‌بوه‌ بۆ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن و خه‌ڵك ده‌نگیان پێده‌دات به‌ڵام به‌هۆى فشارى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆوه‌ ئه‌و هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ ناچار بوون یان ملیان دا كه‌ ڕێگه‌ بده‌ن به‌ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى زووتر له‌و به‌رنامه‌یه‌ى كه‌ بۆیان داڕشتبوون.
بۆ نموونه‌ په‌یامى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان له‌ كۆسۆڤۆ ده‌یویست تا بۆى ده‌كرێت هه‌ڵبژاردن له‌سه‌رتاسه‌رى نیشتمانى كۆسۆڤۆدا دوابخات. دواى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ دواجاردا هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامدرا، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان دیسانه‌وه‌ ویستیان تا پێیان ده‌كرێت گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى دوابخه‌ن تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ داموده‌زگاى به‌هێزى دیموكراسى له‌ وڵاته‌كه‌دا درووست ده‌بن. هه‌رچه‌نده‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان توانى هه‌ڵبژاردنه‌كان دوابخات به‌ڵام به‌هۆى نائارامى سیاسى و ناسه‌قامگیریه‌وه‌ له‌ ساڵى 2004 ناچار بوون ده‌ست به‌ گفتوگۆ و لێكتێگه‌شتن بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ سه‌ربه‌خۆبوونى كۆسۆڤۆ زووتر له‌و كاته‌ى كه‌ مه‌به‌ستیان بوو. له‌ عێڕاقدا ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان پیلانى دانا بۆ هه‌ڵبژاردن به‌ڵام ته‌نها دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌ستوور دابڕێژرێت و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ پێى وابوو كه‌ پێویسته‌ هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان بۆ ماوه‌ى دوو تا سێ ساڵى تر له‌عێڕاقدا بمێننه‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ داموده‌زگاگرنگه‌كانى وڵات درووست ده‌كرێن. به‌ڵام هه‌روه‌ك چۆن به‌رپرسێكى باڵاى پێشوتى سى ئاى ئه‌ى ده‌ڵێت: "دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان بۆ چه‌ندین ساڵى تر هه‌ڵبژارده‌یه‌كى باش و پراكتیكى و واقیعى نه‌بوو.". ئه‌مه‌ش به‌هۆى ئۆپۆزیسۆنى نوخبه‌ویه‌كان كه‌له‌لایه‌ن ئایه‌توڵا عه‌لى سیستانى وه‌ ڕابه‌رى ده‌كرا. دواتر ماوه‌ى ساڵێكى ترى پێنه‌چوو ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان ڕازى بوون به‌ كۆتاییهێنان به‌ داگیركارى و ناچاربوون ڕێگه‌ به‌هه‌ڵبژاردن بده‌ن پێش ئه‌وه‌ى ده‌ستورى عێڕاق بنوسرێته‌وه‌. لێره‌وه‌یه‌ گرنگى ئه‌م تیۆره‌ى من ده‌رده‌كه‌وێـت كه‌ له‌ چ كاتێك و چ بارودۆخێكدا وه‌چۆن چۆنى هێزه‌كانى هاوپه‌یمانى نێوده‌وڵه‌تى ده‌توانن هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆى وڵاتێكدا دوابخه‌ن و ببنه‌ هۆكارى دواخستنى گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆییه‌كاندا ده‌یبه‌نه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌.
بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسیاره‌، تیۆری ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ده‌خه‌مه‌ ڕوو كه‌ تیایدا بكه‌ره‌ ناوخۆییه‌كان هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌یان به‌لاوه‌ باشتره‌ و ده‌یانه‌وێت زووتر ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بگوازرێـته‌وه‌ و ئه‌م بكه‌ره‌ ناوخۆییانه‌ ده‌توانن هێز و كۆمه‌ڵگا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ناچار بكه‌ن ڕێگه‌ به‌ هه‌رچى زووتر هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات بده‌ن. به‌پێ ى ئه‌م تیۆره‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ ده‌توانێت كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ناچار بكه‌ن كه‌ ڕازى بن به‌ پیاچونه‌وه‌ به‌ پلانى ڕاگوزه‌رى خۆیان ئه‌ویش به‌ دوو جۆر:
یه‌كه‌م) چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆنى سیاسى ده‌توانێت بۆیكۆتى دامه‌زراوه‌ نوێنه‌رایه‌تیه‌كان بكات و ئه‌مه‌ش ببێته‌ هۆى ناشه‌رعى بوونى ئه‌و حكومه‌ته‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌یه‌وێت درووستى بكات.
دووه‌م) خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى گه‌وره‌ و به‌رفراوان ده‌توانێت ئه‌وه‌ بخاته‌ ڕوو كه‌ سیاسه‌تى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى دژى خواست و ویست و ئیراده‌ى زۆرینه‌ى جه‌ماوه‌ره‌. 
تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی دووفاقى دیموكراسى وهه‌ڵبژاردنه‌كانمان بۆ ده‌خاته‌ ڕوو - بۆ نموونه‌ پابه‌ندبوونى به‌رپرسه‌ نێوه‌وڵه‌تیه‌كان به‌ نۆرمه‌كانى دیموكراسى ده‌بێته‌ به‌ربه‌ست له‌ په‌یامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ئه‌ویش به‌ڕه‌چاوكردن و پیاده‌كردنى ئه‌و سیاسه‌تانه‌ى كه‌ ڕێگه‌ خۆشكه‌رن بۆ دیموكراسى له‌ماوه‌یه‌كى درێژخایه‌ندا.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ پێ ى وایه‌ كه‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌و به‌رپرسانه‌ى كه‌ خه‌ڵك متمانه‌ى پێداون و هه‌ڵیان بژاردوون ته‌نها ئه‌و كاته‌ باشه‌ كه‌ بارودۆخ و هه‌لومه‌رجه‌كان له‌بار نه‌بن بۆ ئۆپۆزیسۆنى سیاسى ناوخۆ. دوو هه‌لومه‌رجى له‌بار ده‌خاته‌ ڕوو : هه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتێكى سه‌نته‌ر له‌ناو گروپه‌ سه‌ره‌كیه‌كاندا یان سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى كه‌ ببێته‌ مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ بۆ خه‌ونه‌ ناسیۆنالیستیه‌كانى گروپێكى سه‌ره‌كى. ئه‌و بۆچونه‌ى كه‌ پێ ى وایه‌ باشترین خزمه‌تى پڕۆسه‌ى دیموكراسى بریتیه‌ له‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان یان گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ دام و ده‌زگاى به‌هێزى دیموكراسى درووست ده‌بن به‌شێوه‌یه‌كى گشتى بۆچونێكى قه‌ناعه‌ت پێهێنه‌ره‌. به‌ڵام خاڵى لاوازى ئه‌م بۆچونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بیرى چوو ئۆپۆزیسۆنى سیاسى ناوخۆیی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز ده‌بێت ده‌توانێت وا له‌ هێز و كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بكات پیاچوونه‌وه‌ به‌ پلانى ڕاگوزه‌رى پێشوى خۆیان بكه‌ن و هه‌ر ئه‌م ئۆپۆزیسۆنه‌ ناوخۆییه‌ ده‌بێته‌ هۆى وێرانكردنى ئه‌و داموده‌زگایانه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌یه‌وێت دایبمه‌زرێنێت و له‌ئاكامدا ئه‌مه‌ ده‌بێتـه‌ هۆى ناشه‌رعى بوونى زیاترى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى له‌ ئاینده‌دا. بۆیه‌ زۆر گرنگه‌ كه‌ هێز و كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى درك به‌ ئه‌و ڕاستیه‌ بكه‌ن كه‌ كاتێك ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی وڵاتێك یان كۆمه‌ڵگایه‌كى قۆناغى دواى جه‌نگ به‌هێز ده‌بێت ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ فاكته‌رێك بۆ بۆیكۆتكردنى چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆن و فراوانتر بوونى خۆپیشاندان و ناڕه‌زایه‌تیه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان ئه‌وا پێویسته‌ له‌سه‌ر هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كان و هێزه‌ ده‌ستێوه‌رده‌ر و داگیركه‌ره‌كان كه‌ وه‌ڵامى داخوازیه‌ ناوخۆییه‌كانى خه‌ڵك بده‌نه‌وه‌ و ڕێگه‌ بده‌ن به‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خت و به‌شێوه‌یه‌كى خێراتر ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بگوازرێته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى دیموكراسیانه‌.
ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ شه‌ش به‌ش پێكهاتووه‌. به‌شى یه‌كه‌م باس له‌ كاتى هه‌ڵبژاردن له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قوناغى دواى جه‌نگدا ده‌كات ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ زۆربه‌ى ئه‌و بۆچونانه‌ى كه‌ پشتگیرى دواخستنى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى ده‌كه‌ن شكست دێنن له‌ دیاریكردنى نه‌خشه‌ڕێگایه‌ك بۆ ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بتوانێت سه‌ركه‌وتوانه‌ هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات دوابخه‌ن. به‌شى دووه‌م پاساوهێنانه‌وه‌یه‌ بۆ تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی سه‌باره‌ت به‌ جێبه‌جێكردنى پلانى ڕاگوزه‌رى نه‌وه‌ك دیاریكردنى كاتى گونجاو بۆ هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات. ئه‌م به‌شه‌ ورده‌كاریه‌كانى تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ده‌خاته‌ ڕوو.به‌شى سێیه‌م باس له‌ میتۆدۆلۆجى ئه‌م كه‌یسه‌ ده‌كات. به‌شى چواره‌م و پێنجه‌م به‌دواداچوون بۆ كاتى هه‌ڵبژاردنه‌كان و گواستنه‌وه‌ى شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵات له‌ عێڕاق و كۆسۆڤۆدا ده‌كات. به‌شى شه‌شه‌م ده‌رئه‌نجام و پێشنیار و مه‌غزا سیاسیه‌كانى ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ده‌خاته‌ ڕوو.

به‌زنجیره‌كردنى هه‌ڵبژاردنه‌كان: پێمان وایه‌ چى ده‌زانین؟
زوو ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌دواى كۆتاییهاتنى شه‌ڕى براكوژى ده‌رئه‌نجامى خراپى لێكه‌وتوه‌ له‌ وڵاته‌كانى وه‌ك كه‌مبۆدیا و ئه‌نگۆلا و لیبریا و بۆسنیا و هیرزۆگۆڤینا. زۆربه‌ى ئه‌م هه‌ڵبژاردنانه‌ ده‌رئه‌نجامى نێگه‌تیڤ و نه‌خوازراوى لێكه‌وته‌وه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى ئه‌م وڵاتانه‌ "زووتر" له‌واده‌ى خۆى هه‌ڵبژاردنیان ئه‌نجامدا و ئه‌مه‌ش به‌زیانى ئاشتى و دیموكراسى كشایه‌وه‌. به‌ بۆچونى ڕۆلاند پاریس هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ و به‌په‌له‌ و سه‌رپێى بوو به‌ هۆى خراپبوونى كۆمه‌ڵگاى مه‌ده‌نى و درووست بوونى چینى هه‌لپه‌رستى نه‌ژادپه‌رست و هه‌ڵبژاردن بوه‌ هۆى كێبركێ ى وێرانكه‌رى كۆمه‌ڵایه‌تى. به‌تایبه‌تى له‌ كۆمه‌ڵگایانه‌ى كه‌ دیموكراسى نه‌بوه‌ به‌كولتوور و مێژووى دیموكراسییانه‌یان به‌خۆوه‌ نه‌بینیوه‌.
هه‌ندێك له‌به‌رپرسه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان وایان پێ باشتره‌ زوتر هه‌ڵبژاردن بكرێت و ده‌سه‌ڵات بگوازرێته‌وه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ زووتر ده‌بێته‌ هۆى چه‌سپاندنى دیموكراسى كه‌متركردنه‌وه‌ى تێچوى هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قوناغى دواى جه‌نگ. به‌ڵام هه‌ندێكى تر وایان پێ باشه‌ كه‌ سیاسه‌تێكى ئه‌ڵته‌رناتیف هه‌بێت له‌لایه‌ك هه‌ڵبژاردنه‌كان دوابخرێت به‌ڵام له‌لایه‌كى تر كار بكرێـت بۆ به‌هێزكردنى داموده‌زگا دیموكراسیه‌كان.ڕۆلاند پاریس پێشنیارى ستراتیژیه‌تێك ده‌كات به‌ناوى "به‌دامه‌زراوه‌ییكردن له‌پێش به‌لیبرالیزه‌كردن" و لێره‌دا هه‌ڵبژاردنه‌كان دواده‌خرێت تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ دامه‌زراوه‌كان به‌هێز ده‌بن بۆ نموونه‌ وه‌ك دامه‌زراوه‌ی دادگاكان و درووستكردنى هێزێ:ى پۆلیسى متمانه‌ پێكراو و گرتنه‌به‌رى ڕێوشوێنى پێویست بۆ ڕێگریكردن له‌ قسه‌ ناشیاو بڵاوكردنه‌وه‌ى ڕق ئه‌ستورى له‌ میدیاكاندا و چه‌سپاندنى یاساى هه‌ڵبژاردن به‌شێوه‌یه‌كى بیلایه‌نانه‌. ئیدوارد مانسفیلد و جاك سنیده‌ر هانى پڕۆسه‌ى دیموكراسى ده‌ده‌ن له‌ڕێگه‌ى دامه‌زراندنى ئه‌و دامه‌زراوانانه‌ى كه‌ دیموكراسى پێویستى پێیه‌تى و دواتر هاندانى خه‌ڵكى بۆ به‌شداریكردن له‌ پڕۆسه‌ى سیاسى و كێبركێكردنى یه‌كتر له‌ ڕێگه‌ى سندوقه‌كانى ده‌نگدان ته‌نها دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌م دامه‌زراوه‌ سه‌ربه‌خۆیانه‌ بونیان هه‌بێت و ڕه‌گیان داكوتا بێت. زۆربه‌ى ئه‌و توێژینه‌وه‌ و پێشنیارانه‌ى تا ئێستا هه‌ن پێیان باشه‌ هه‌ڵبژاردن له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگدا دوابخرێت تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ دامه‌زراوه‌كان به‌هێز ده‌كرێن.
ته‌نانه‌ت ڕه‌خنه‌گرانى ئه‌م بۆچونه‌ هێشتا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دان كه‌ هه‌ڵبژاردن دوابخرێت له‌ كۆمه‌ڵگایانه‌ى كه‌ تازه‌ له‌ جه‌نگ ڕزگاریان بوه‌. بۆ نموونه‌ تۆماس كارۆزه‌رس پێ ى وایه‌ پڕۆسه‌ى دیموكراسى به‌دوو قوناغدا تێده‌په‌ڕێت. قۆناغى یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵاته‌كه‌ ته‌واو وێران بوه‌ به‌ده‌ست جه‌نگ و توندوتیژیه‌وه‌ و هه‌موو دام و ده‌زگاكان په‌كیان كه‌وتوه‌ بۆیه‌ هه‌ڵبژاردن له‌ دۆخێكى وه‌هادا هیچ مانایه‌كى نیه‌. به‌ڵام له‌ قۆناغى دووه‌مى دواى جه‌نگدا داموده‌زگاكان بونیاتنراونه‌ته‌وه‌ و ژێرخانى وڵاته‌كه‌ به‌ره‌و باشتر ڕۆشتوه‌ و له‌م قۆناغه‌دا ڕاسته‌ دیموكراسى به‌شێوه‌یه‌كى ڕه‌ها بوونى نیه‌ به‌ڵام دواخستنى هه‌ڵبژاردن مه‌ترسیداره‌ و پێویسته‌ له‌م قۆناغه‌دا هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بدرێت چونكه‌ داموده‌زگاكان ده‌توانن ئه‌م كاره‌ به‌سه‌ركه‌وتووى ڕاپه‌ڕێنن. ئه‌و ده‌ڵێت ته‌نها له‌ قۆناغى دووه‌مى دواى جه‌نگدا ده‌توانرێت كێبركێ ى سیاسى و هه‌ڵبژاردن بكرێت و پێویسته‌ له‌هه‌مان كاتیشدا كاربكرێت بۆ بونیاتنانى ده‌وڵه‌ت و ڕیفۆرم كردن له‌ حوكمى یاسا كه‌ ده‌بێت یاسا سه‌روه‌ر بێت.
هه‌موو ئه‌م بۆچونانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دان كه‌ ناكرێت كۆمه‌ڵگایه‌ك تازه‌ له‌ده‌ستى جه‌نگ ڕزگارى بوه‌ خێرا و ده‌ست به‌جێ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن به‌ڵام زۆربه‌ى ئه‌م توێژه‌رانه‌ ناتوانن ئه‌وه‌مان پێ بڵێت كه‌ ئایا كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى و هێزى ده‌ستێوه‌رده‌ر چۆن ده‌توانن به‌سه‌ركه‌وتویانه‌ هه‌ستن به‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات. تۆماس ئیدوارد و عیرفان نوره‌دین ئه‌وه‌یان بۆ ده‌ركه‌وتوه‌ له‌ په‌نجا ساڵى ڕابردوودا هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌ختانه‌ كراوه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگ. داون برانكاتى و جاك سنیده‌ر پێیان وایه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى تا دێت زیاتر ڕێگه‌ به‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خت و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى ده‌ده‌ن به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ ڕاسته‌ كه‌ ده‌ستێوه‌ردانى سیاسى تیادا ئه‌نجام دراوه‌. چونكه‌ بكه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان پێیان وایه‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ ڕێگه‌ خۆشكه‌ره‌ بۆ ئاشتى و سه‌قامگیرى. به‌ڵام زۆربه‌ى ئه‌م پسپۆره‌ سیاسیانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌وه‌ ڕوون بكه‌نه‌وه‌ كه‌ بۆچى هێزه‌ داگیر كه‌ره‌كان ویستویانه‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى دوابخه‌ن به‌ڵام له‌به‌ر چه‌ندین هۆكار نه‌یانتوانیوه‌ له‌و پلانه‌ى خۆیاندا سه‌ركه‌وتوو بن بۆ نموونه‌ له‌ وڵاتێكى وه‌ك عێڕاق یان كۆسۆڤۆ.

تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی
بۆ تێگه‌شتنى زیاتر له‌م ته‌وه‌ره‌ تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ده‌خه‌مه‌ ڕوو. ئه‌م تیۆره‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ندێك جار بكه‌رى ناوخۆیی یان بكه‌رى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆى وڵاتێك ده‌بێته‌ ڕێگر له‌ پلانى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بۆ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و پڕۆسه‌ى گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن. ئه‌م تیۆره‌ پێ ى وایه‌ كه‌ بكه‌رى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ى به‌لاوه‌ په‌سه‌نده‌ چونكه‌ هه‌ندێك پارتى سیاسى و نه‌ژادى تر ده‌یانه‌وێت ڕاسته‌وخۆ له‌دواى شه‌ڕ ده‌سكه‌وتیان هه‌بێت ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ى نادیموكراسیه‌كانه‌وه‌.ئه‌م تیۆره‌ پێ ى وایه‌ كه‌ پێویسته‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى به‌ده‌م داواكاریه‌كانى بكه‌ره‌ ئۆپۆزیسۆنه‌ ناوخۆییه‌كانه‌وه‌ بچێت ئه‌گه‌ر ده‌یانه‌وێت پلانى ڕاگوزه‌رى خۆیان سه‌ركه‌وتوانه‌ ئه‌نجام بده‌ن. به‌تایبه‌تى ئه‌گه‌ر ئۆپۆزسۆن ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز بوو كه‌ تواناى لاوازكردنى ئه‌و دام و ده‌زگایانه‌یان هه‌بوو كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌یه‌وێت درووستى بكات یان ئه‌گه‌ر تواناى ئه‌وه‌یان هه‌بوو پڕۆسه‌ى دیموكراسى په‌كبخه‌ن به‌شێوه‌یه‌كى گشتى. ئه‌م تیۆره‌م له‌وه‌وه‌ ته‌رح كردوه‌ كه‌ جه‌ختم كردۆته‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگ كه‌ تیایدا كاریگه‌رى نێوده‌وڵه‌تى به‌هێزه‌ و كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌توانێت كاتى هه‌ڵبژاردنه‌كان دیارى بكات. ئه‌مه‌ زۆر ڕاسته‌ به‌تایبه‌تى بۆ داگیركارى نێوده‌وڵه‌تى كه‌ تیایدا ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌پشتگیرى هێزى سه‌ربازى ده‌سه‌ڵاتى به‌ڕێوه‌بردن و جێبه‌جێكردن و یاساییان هه‌یه‌ له‌جیاتى حكومه‌تى ناوخۆى وڵاته‌كه‌. بۆ نموونه‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵاتى هێزه‌كانى ئه‌مریكا و هێزه‌كانى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان له‌ عێڕاق و هێزه‌كانى سه‌ربه‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان له‌ وڵاتانى كۆسۆڤۆ و ته‌یمورى ڕۆژهه‌ڵات كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى كاتى شكۆمه‌ندنى ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌. ڕاسته‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان وه‌ك هێزى داگیركه‌ر نه‌بوون به‌ڵام ئه‌وان چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندى هێزى داگیر كه‌ریان هه‌یه‌ بۆ نموونه‌ ئه‌وان به‌پشتگیرى هێزى سه‌ربازى ده‌سه‌ڵاتى خۆیان مسۆگه‌ر ده‌كه‌ن وه‌ك چۆن ده‌سه‌ڵاتى ئه‌مریكا و هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان له‌ عێڕاق به‌هێزى سه‌ربازى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى خۆیان به‌سه‌ر عێڕاقدا ده‌سه‌پاند.
 هێزه‌ داگیركه‌ره‌كان ده‌توانن كاتى هه‌ڵبژاردنه‌كان دیارى بكه‌ن و كاتى گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسیش هه‌ر به‌ده‌ست ئه‌وانه‌ ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ى یاساوه‌ و ئه‌وان چه‌ندین كه‌ره‌سته‌ى كاریگه‌ریان له‌به‌رده‌ستدایه‌ بۆ ئه‌وه‌ى وا ئۆپۆزیسۆنى سیاسى ناوخۆ بكه‌ن كه‌ یان ملبده‌ن یان په‌راوێزیان بخه‌ن یان ناچاریان بكه‌ن به‌به‌كارهێنانى هێز كۆڵبده‌ن. مانسفیڵد و سنیده‌ر بۆ نموونه‌، پێیان باشه‌ كه‌ هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان هه‌ستن به‌ داگیركردن وه‌ك بژارده‌یه‌كى سیاسى بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن باشتر ستراتیژى خۆیان بۆ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و پڕۆسه‌ى به‌ لیبڕاڵكردنى كۆمه‌ڵگاكانى دواى جه‌نگ جێبه‌جێ بكه‌ن ئه‌ویش سه‌ره‌تا به‌ به‌هێزكردنى داموده‌زگاكان. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین سوود له‌ ئه‌زمونى داگیركارى هێزو كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى و ستراتیژى ئه‌وان بۆ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگ وه‌ربگرین. له‌به‌شى دواتردا باس له‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ بۆچى هه‌ندێك له‌ بكه‌ره‌ ناوخۆییه‌كان هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌یان به‌لاوه‌ باشتره‌ و خوازیارن كه‌ قۆناغى ڕاگوزه‌رى زوتر تێپه‌ڕێنن و له‌وێوه‌ له‌گرنگى ئه‌م تیۆره‌ تێده‌گه‌ین.

ڕوونكردنه‌وه‌ى كاتى دیموكراسیی ڕاگوزه‌رى
زۆر جار له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگدا هه‌ڵبژاردن كراوه‌ به‌ساڵێك كه‌متر یان زیاتر. به‌ڵام ئه‌وه‌ى ڕوون نیه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ به‌ویستى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بووه‌ یان له‌ ژێر فشار و به‌ ویستى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ئه‌و وڵاته‌ بوه‌. جارى وا هه‌بوه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام دراوه‌ به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتى سیاسى نه‌گوازراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ هه‌ڵبژێراون و شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى و به‌ڕێوه‌بردن و بڕیاردان هه‌ر له‌ لاى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى یان ده‌سه‌ڵاتى داگیركه‌ردا ماوه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌ڵبژاردن به‌ته‌نها یه‌كسان نیه‌ به‌ گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى.زۆر جار دواى هه‌ڵبژاردنیش هه‌ر ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بڕیارى سه‌ره‌كى حكومه‌تیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوه‌ یان مافى ئه‌وه‌یان هه‌بوه‌ كه‌ بڕیارى سیاسى كه‌سه‌ هه‌ڵبژێراوه‌كان ئیلغا بكه‌نه‌وه‌ و حسابێكى وه‌هایان بۆ نه‌كه‌ن. بۆیه‌ لێره‌وه‌یه‌ كه‌ تێده‌گه‌ین كاتى گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى زۆر گرنگتره‌ له‌ دیاریكردنى كاتى هه‌ڵبژاردن.له‌وانه‌یه‌ جیاوازیه‌كى زۆر ده‌بێت بۆ پڕۆسه‌ى ئاشتى و گه‌شه‌پێدانى دیموكراسى ئه‌گه‌ر هات و ڕاسته‌وخۆ له‌دواى كۆتاییهاتنى جه‌نگ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام درا و به‌رپرسه‌كان حوكمى وڵاتى خۆیان گرته‌ ده‌ست یان ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام درا به‌ڵام هێشتا بڕیارى سیاسى و شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵات هه‌ر له‌ده‌ست ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا مایه‌وه‌. ئه‌م توێژینه‌وه‌ به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌ كه‌ بزانین تا چه‌ند هێز و كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى ئه‌نجام ده‌دات و به‌تایبه‌تى له‌دیاریكردنى حوكمى دیموكراسى و درووستكردنى داموده‌زگا ڕاگوزه‌ریه‌كان و دیاریكردنى كاتى هه‌ڵبژاردن و دیاریكردنى كاتى گواستنه‌وه‌ى شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵات بۆ به‌رپرسه‌ ناوخۆییه‌كانى وڵاته‌كه‌. زۆربه‌ى توێژینه‌وه‌كان ته‌نها جه‌ختیان كردۆته‌ سه‌ر دیاریكردنى كێشه‌كانى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ و پێیان باشه‌ هه‌ڵبژاردن دوابخرێت به‌ڵام ئه‌وه‌یان به‌لاوه‌ گرنگ نیه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆى دواخستنى پلانه‌كانى ترى ڕاگوزه‌رى. ئه‌وان پێیان وایه‌ كه‌ سه‌رپه‌رشتیارى و چاودێرى بكه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌به‌رده‌وامى و ڕاسته‌وخۆ دواى هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆى گه‌شه‌سه‌ندنى داموده‌زگاگان و ببێته‌ ڕێگرێك كه‌ به‌رپرسه‌ تازه‌ هه‌ڵبژێراوه‌كان نه‌توانن پڕۆسه‌ى ئاشتى و دیموكراسى تێكبده‌ن له‌به‌رژه‌وه‌ندى خۆیان. بۆ نموونه‌ پاریس ڕه‌خنه‌ له‌ پڕۆسه‌ى به‌لیبرالیزمى ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌ ده‌گرێت نه‌وه‌ك پڕۆسه‌ى هه‌ڵبژاردن خۆى.له‌ڕاستیدا پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا پڕۆسه‌ى یه‌لیبرالیزه‌كردنى كۆمه‌ڵگا به‌ند نیه‌ به‌ ئه‌و كاته‌ى كه‌ به‌رپرسه‌ تازه‌ هه‌ڵبژێراوه‌كان ده‌سه‌ڵاتى ته‌واوى سیاسى ده‌گرنه‌ ده‌ست.
بۆیه‌گرنگه‌ هه‌ڵسه‌ندگانمان هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ى بزانین كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى تاچه‌ند سه‌ركه‌وتوانه‌ پلانى قۆناغى ڕاگوزه‌رى ئه‌نجام ده‌ده‌ن نه‌وه‌ك ته‌نها هه‌ڵده‌ستن به‌ دیاریكردنى كاتى هه‌ڵبژاردن. لێره‌وه‌ ئێمه‌ له‌ توانى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بۆ هاندان و پشتگیریكردن و به‌هێزكردنى پڕۆسه‌ى دیموكراسى له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگ تێده‌گه‌ین.ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ پێی وایه‌ كه‌ دیاریكردنى زنجیره‌ى ڕوداوه‌كان زۆر گرنگ و ده‌رئه‌نجامى قوڵیان بۆ ئاینده‌ى وڵاته‌كه‌ ده‌بێت. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆیی و هه‌رێمایه‌تیه‌كان پێش هه‌ڵبژاردنه‌ نیشتمانیه‌كان ئه‌نجام بدرێت ئه‌وا ده‌رئه‌نجامێكى باش و پۆزه‌تیفى ده‌بێت. له‌ عێراقدا به‌ نموونه‌ بچوكترین گۆرانكارى له‌ پلانى ڕاگوزه‌ریدا ده‌رئه‌نجامى گه‌وره‌ى هه‌بوو. بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان له‌ عێڕاق پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى گۆڕى و ئه‌مه‌ واى كرد كه‌ هه‌ڵبژاردنى سیسته‌مى هه‌رێمایه‌تى په‌سه‌ند بكه‌ن و ئه‌مه‌ش واى كرد كه‌ سوننه‌ بۆیكۆتى هه‌ڵبژاردنه‌كانى كانونى دووه‌مى ساڵى 2005 بكه‌ن چونكه‌ ترسى ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌ نه‌توانن له‌سایه‌ى ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا نوێنه‌رایه‌تى خۆیان بكه‌ن.. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین به‌ هۆى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆوه‌ وه‌ شكستى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى له‌ جێبه‌جێكردنى ئه‌و پلانه‌ ڕاگوزه‌ریه‌ى كه‌ خۆیان دایان ڕشتوه‌ وا ده‌كات له‌ ئایانده‌دا كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى شه‌رعیه‌تیان نه‌مێنێت و خه‌ڵكى ناوخۆى ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ى قۆناغى دواى جه‌نگ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى به‌ دۆستى خۆیان نه‌زانن و ئه‌مه‌ش مه‌غزاى قوڵى ده‌بێـت كه‌ پێویسته‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى به‌ده‌م داواكانى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆوه‌ بچێت.

پاڵنه‌ره‌ ناوخۆییه‌كان بۆ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌
پێش ئه‌وه‌ى باسى ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ى وه‌ چۆن ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ده‌توانێت فشارى زیاتر بكات بۆ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ گرنگه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ بۆچى حزبێك یان لایه‌نێكى سیاسى ده‌یه‌وێت ڕاسته‌وخۆ له‌ دواى كۆتایی هاتنى جه‌نگ هه‌ڵبژاردن ئه‌ندام بده‌ن و ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بگوازرێته‌وه‌. زۆرجار پارته‌ توندره‌وه‌كان یان پارته‌ نالیبراله‌كان سودمه‌ندى گه‌وره‌ن له‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌. به‌ڵام پارته‌ میانڕه‌وه‌كان له‌قۆناغى دواى جه‌نگدا لاوازترن و ناتوانن ئه‌و فشاره‌ گه‌وره‌یه‌ بكه‌ن. بۆیه‌ هه‌ر حزبێكى سیاسى كه‌ داواى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ ده‌كات ئه‌وه‌ مه‌رامى سیاسى و به‌رژه‌وه‌ندى سیاسى خۆى هه‌یه‌. ڕاسته‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك پارتى سیاسى و بكه‌رى ناوخۆیی به‌ جیدى له‌ خه‌مى ئه‌وه‌دا بن كه‌ هه‌رچى زوه‌ پڕۆسه‌ى دیموكراسى و هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات ده‌ستپێبكات به‌ڵام هه‌ندێك پارتى تر بۆیه‌ داواى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ ده‌كه‌ن ده‌یانه‌وێت هه‌رچى زوه‌ شه‌رعیه‌تى نێوده‌وڵه‌تى وه‌ربگرن و پێگه‌ى خۆیان به‌هێز بكه‌ن و گروپى ئۆپۆزیسۆن تێكبشكێنن. له‌وانه‌یه‌ پارتێكى به‌هێز به‌شێوه‌یه‌كى هه‌لپه‌رستانه‌ بیه‌وێت گۆڵێكى سیاسى له‌ هه‌موولا بكات به‌شێوه‌یه‌كى نادادپه‌روه‌رانه‌ هه‌له‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى خۆى بقۆزێته‌وه‌ ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ى به‌كارهێنانى هێز و توندوتیژى و په‌راوێزخستنى نه‌یاره‌كانیان و ته‌زویر كردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا. هه‌روه‌ها هه‌ندێك جار گروپى زۆرینه‌ ده‌یه‌وێت هه‌رچى زوه‌ له‌ ڕێى هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ شكۆمه‌ندى سیاسى به‌ده‌ست بێنن و ئاماده‌ نه‌بن دواتر سازش بكه‌ن بۆ گروپ و پارتى كه‌مینه‌كانى تر. هه‌ربۆیه‌ تا زووتر هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن و تا زووتر هێز و كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى له‌ وڵاته‌كیان بكه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ باشتر ده‌بێت له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌وان چونكه‌ ئیتر ئه‌وان هه‌رێمى خۆیان كۆنتڕۆڵ ده‌كه‌ن و خه‌ونه‌ ناسیۆنالیستیه‌كانى خۆیان دێننه‌ دى، ئه‌گه‌ر خه‌ونێكى وه‌هایان هه‌بێت. بۆ نموونه‌ ئه‌لبانیه‌كان له‌ كۆسۆڤۆ و شیعه‌كان له‌ عێراق خوازیارى هه‌ڵبژاردنى به‌په‌له‌ بوون بۆ ئه‌وه‌ى هه‌رچى زوه‌ ده‌سه‌ڵاتى زۆرینه‌ى خۆیان بسه‌پێنن. هه‌روه‌ها هه‌ندێك جار ئه‌و پارتانه‌ى كه‌له‌ ڕوخان و داڕمان نزیك بونه‌ته‌وه‌ و ده‌زانن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى ئاینده‌دا نایبه‌نه‌وه‌ پێیان باشتره‌ هه‌رچى زوه‌ خۆیان به‌هێزتر بكه‌نه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌دا. بۆ نموونه‌ له‌ عێڕاق چونكه‌ ئه‌حمه‌د چه‌له‌بى په‌یوه‌ندیه‌كى باشى له‌گه‌ڵ ئه‌مریكیه‌كاندا هه‌بوو وه‌ ئه‌ندام بوو به‌پله‌یه‌كى به‌رز له‌ ناو ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانانى ئیداره‌كه‌ى بۆش به‌ڵام خه‌ڵكى عێڕاق پشتگیرى ئه‌ویان نه‌ده‌كرد چه‌له‌بى فشارى زۆرى كرد بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌رچى زوه‌ شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵات بگوازرێته‌وه‌ بۆ مجلسى حوكمى عێڕاقى چونكه‌ ئه‌و خۆیان تیایدا ئه‌ندام بوو، ئه‌مه‌ بۆ چه‌له‌بى باشتر بوو وه‌ك له‌وه‌ى كه‌ چاوه‌ڕوانى هه‌ڵبژاردنێك بكات كه‌ ئه‌گه‌رى سه‌ركه‌وتنى زۆر كه‌م بوو. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین مه‌رج نیه‌ هه‌موو گروپ و پارته‌ سیاسى و سه‌ركرده‌كان هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌یان به‌لاوه‌ باش بێت. له‌ڕاستیدا پارته‌ میانڕه‌وه‌كان یان ئه‌و پارتانه‌ى له‌ ڕۆژئاواوه‌ نزیكن به‌ڵام تواناى ڕێكخراوه‌ییان سنورداره‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ دواى جه‌نگ له‌وانه‌یه‌ زیاتر سوود وه‌ربگرن له‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردن تا ئه‌وكاته‌ى كه‌ خۆیان به‌هێز ده‌كه‌ن و پشتیوانى بۆ خۆیان كۆده‌كه‌نه‌وه‌. بۆ نموونه‌ به‌رپرسى پێشوى ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان له‌ عێڕاق پیته‌ر خه‌لیل پێ ى وایه‌ كه‌ "ئه‌یاد عه‌لاوى خوازیارى درێژه‌دان بوو به‌ حوكمى كاتى هێزه‌كانى هاوپه‌یمانان له‌لایه‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كاتى ئه‌وه‌ى هه‌بێت هاوپه‌یمانى و پشتگیرى سیاسى بۆ خۆى زیاتر بكات له‌ناو شیعه‌ و سوننه‌ عه‌لمانیه‌كاندا".

كه‌ى و چۆن ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ ده‌توانێت پلانى ڕاگوزه‌رى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بگۆڕێت؟
له‌ناو ئه‌و كۆمه‌لگایانه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى دواده‌خات له‌وانه‌یه‌ ئۆپۆزیسۆن وایان پێ باش بێت كه‌ هه‌رچى زوه‌ گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات به‌خێرایی وا بكات ئۆپۆزیسۆن بێته‌ سه‌ر حوكم. بۆیه‌ ئۆپۆزیسۆنى سیاسى ناوخۆ له‌ شێوه‌ى نیگه‌رانیه‌كان و ڕه‌خنه‌كانى چینى نوخبه‌وى ده‌سه‌ڵاتى ئۆپۆزیسۆن و خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى و ته‌نانه‌ت به‌كارهێنانى توندوتیژى هه‌وڵ ده‌ده‌ن كاریگه‌رى خۆیان هه‌بێت. به‌ڵام گرنگه‌ بزانین كه‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی له‌هه‌موو كاتێكدا ناتوانێت وا له‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بكات كه‌ پلانى ڕاگوزه‌رى خۆیان بگۆڕن.
تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی له‌توایدایه‌ كه‌ سوودى هه‌بێتله‌ دیاریكردنى ئه‌و بارودۆخانه‌ى كه‌ تیایدا چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆن و خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى ده‌توانن وابكه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى بگۆڕێت. ئه‌م تیۆره‌ بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ باشه‌ كه‌ دوو تایبه‌تمه‌ندیان تیادایه‌: ده‌ستێوه‌ردانێكى نێوده‌وڵه‌تى بوونى هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت دیموكراسى درووست بكات، وه‌ مێژویه‌ك هه‌یه‌ له‌ كۆبونه‌وه‌ و ڕێكخستن و گردبونه‌وه‌ و خۆپیشاندانى سیاسى. ئه‌گه‌ر هێزه‌ داگیركه‌ره‌كان ئامانجى ئه‌وه‌یان نه‌بێت دیموكراسى بێننه‌ ئاراوه‌ ئه‌وا ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ناتوانن ناچاریان بكه‌ن مل بۆ داواكانیان بده‌ن.به‌بێ مێژوى كۆبونه‌وه‌ و ڕێكخستنى سیاسى خۆپیشاندانى سیاسى ڕونادات، بۆیه‌ داگیركه‌ره‌كان هه‌رگیز ناچار ناكرێن له‌لایه‌ن چینێكى نوخبه‌وى سیاسى كه‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیان به‌جه‌ماوه‌ره‌وه‌ نه‌بێت و نه‌توانن خه‌ڵك موبیلایزه‌ بكه‌ن. ئه‌م تیۆره‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ى كه‌ كه‌ مێژویه‌كیان هه‌یه‌ له‌ مۆبیلایزه‌كردنى نه‌ژادى و ئاینى و ناسیۆنالیستى وه‌ك له‌ كۆسۆڤۆ و عێڕاق و سوریا (كه‌ تیایدا ده‌ستێوه‌ردانى سه‌ربازى و سیاسى هه‌بوه‌). به‌ڵام ئه‌م تیۆره‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاى وه‌ك كۆمارى دیموكراتى كۆنگۆ په‌یوه‌ست نیه‌ چونكه‌ له‌وێ چینى نوخبه‌وى سیاسى له‌ ڕێگه‌ى نفوسكڕینه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتى سیاسى خۆیان به‌رده‌وامى پێده‌ده‌ن.
بڕوانه‌ ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ى خواره‌وه‌ بۆ ورده‌كاریه‌كانى تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی
ئایا ده‌سه‌ڵاتێكى ناوه‌ندى هه‌یه‌ له‌ناو گروپێكى سه‌ره‌كى كه‌ خوازیارى هه‌رچى زوو دواستنه‌وه‌ى شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بێت؟ 
به‌ڵێ__ سه‌ركرده‌ سه‌ره‌كیه‌كان بۆیكۆت ده‌كه‌ن__حكومه‌تى ئاینده‌ ناشه‌رعى ده‌بێت__پیاچونه‌وه‌ به‌ قۆناغى ڕاگوزه‌رى ده‌كرێت به‌هۆى به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ى چینى نوخبه‌وى ده‌سه‌ڵات
نه‌خێر__قۆناغى ڕاگوزه‌رى هه‌ربه‌و جۆره‌ به‌رده‌وام ده‌بێـت كه‌ نه‌خشه‌ى بۆ داڕێژراوه‌
ئایا سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى داگیركه‌ر مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ ئامانجه‌كانى گروپى ناسیۆنالیستى؟
به‌ڵێ__خۆپیشاندانى به‌رفراوان و به‌رده‌وام__به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى دژى خواستى جه‌ماوه‌ره‌__ پیاچونه‌وه‌ به‌ قۆناغى ڕاگوزه‌رى ده‌كرێت به‌هۆى خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى
نه‌خێر__ قۆناغى ڕاگوزه‌رى هه‌ربه‌و جۆره‌ به‌رده‌وام ده‌بێـت كه‌ نه‌خشه‌ى بۆ داڕێژراوه‌
له‌ تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێـت كه‌ ته‌نها له‌م دوو حاله‌ته‌دا كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى ده‌گۆڕێت كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكى مه‌ركه‌زى بوونى هه‌بێت له‌ناو گروپێكى سیاسى سه‌ره‌كى (ئه‌مه‌ش واده‌كات ناڕه‌زایه‌تیه‌كانى چینى نوخبه‌وى ده‌سه‌ڵات كاریگه‌ر بێت) یان ئه‌گه‌ر پلان و سیاسه‌تى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ ئامنج و خه‌ونى ناسیۆنالیستى گروپێكى سه‌ره‌كى سیاسى (ئه‌مه‌ش واده‌كات خۆپیشاندانى سه‌رتاسه‌رى جه‌ماوه‌رى كاریگه‌رى خۆى هه‌بێت). ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌م دوو مه‌رجه‌ بوونى نه‌بێت ئه‌وا كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى سیاسه‌ت و پلان وس تراتیژى ڕاگوزه‌رى خۆى ناگۆڕێت سه‌باره‌ت به‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی.

میتۆدۆلۆجى و تێگه‌شتن له‌ تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ له‌ كه‌یسى عێڕاقدا
دوابه‌دواى داگیركردنى عێڕاق له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ له‌ ساڵى 2003 دا ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان (سى پى ئه‌ى) به‌سه‌ركردایه‌تى پول بریمه‌ر ده‌سه‌ڵاتى له‌سه‌ر هه‌موو عێڕاقدا هه‌بوو ویستى ده‌سه‌ڵاتى خۆى وه‌ها به‌كاربهێنێـت كه‌ دیموكراسیه‌تێكى سه‌ركه‌وتوو له‌ عێڕاق بێنێته‌ ئاراوه‌. ئه‌ویش به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ئامۆژاریه‌كانى پسپۆرانى بوارى دواى جه‌نگ ده‌سه‌ڵاتى ڕاگوزه‌رى هاوپه‌یمانان پلانى دواخراوى ڕاگوزه‌رى بۆ عێڕاق گرته‌ به‌ر. به‌پێ ى پلانه‌كه‌ داگیركارى بۆ ماوه‌ى دوو ساڵى تر به‌رده‌وام ده‌بێت و داوایان كرد ته‌نها دواى نوسینه‌وه‌ى ده‌ستوور هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بدرێت. به‌ڵام دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان بوه‌ هۆى نائومێد بوونى عێڕاقیه‌كان چونكه‌ ئه‌وان ده‌یانویست هه‌رچى زوه‌ ده‌سه‌ڵات بۆ عێڕاقیه‌كان بگوازرێـه‌وه‌. چینى نوخبه‌وى ده‌سه‌ڵاتى ئۆپۆزیسۆن ناڕه‌زایه‌تیان ده‌ربڕى و خۆپیشاندانى جه‌ماورى سازكرا و په‌لامارى توندوتیژى به‌دوادا هات. هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان توانى خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان و په‌لاماره‌ توندوتیژه‌كان فه‌رامۆش بكات به‌ڵام نه‌یتوانى گرنگى به‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌كانى چینى ئۆپۆزیسۆنى نوخبه‌وى نه‌دات و ملى بۆ داواكاریه‌كانى ئه‌وان دا. چونكه‌ ئایه‌توڵا عه‌لى سیستانى مه‌رجه‌عى گه‌وره‌ى شیعه‌كان تواناى ئه‌وه‌ى هه‌بوو كه‌ وا له‌سه‌ركرده‌ نوخبه‌ویه‌كانى شیعه‌ بكات بۆیكۆتى ده‌سه‌ڵات بكه‌ن ئه‌مه‌ واى كرد كه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان به‌ویستى سیستانى بڕیار بده‌ن و ملكه‌چى داواكاریه‌كانى ئه‌و بوون. ده‌سه‌ڵاتى كاتى ناچار كرا له‌لایه‌ن سیستانیه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى هه‌ڵبژاردن زووتر ئه‌نجام بدرێت ته‌نانه‌ت پێش نوسینه‌وه‌ى ده‌ستور وه‌ ماوه‌ى داگیركارى ئه‌مریكاى كه‌متر كرده‌وه‌ بۆ ماوه‌ى چوارده‌ مانگ.
له‌خواره‌وه‌، له‌به‌شى یه‌كه‌مدا باس له‌ سه‌ره‌تاكانى درووست بوونى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان و پلانى ئه‌وان بۆ قۆناغى ڕاگوزه‌رى ده‌كه‌ین. به‌شى دواتر باس له‌ فۆرمى ئۆپۆزیسۆنى عێڕاقى ده‌كه‌ین له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ل و مه‌رج و بارودۆخانه‌ى كه‌ تیایادا ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى ناچار كرا مل بۆ داواكاریه‌كانى عێڕاقیه‌كان بدات. وه‌ له‌به‌شى سێیه‌مدا كۆتایی به‌ ده‌رئه‌نجامى ئه‌م توێژینه‌وه‌ دێنین.

سه‌ره‌تاكانى ده‌سه‌ڵاتى کاتیی هاوپه‌یمانان و دواخستنى پلانى ڕاگوزه‌رى
دواى شه‌ڕى عێڕاق دیاربوو ئه‌مریكا پلانى داگیركردنى بۆ ماوه‌یه‌كى كورتخایه‌ن هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ى هه‌رچى زووه‌ سه‌روه‌رى ده‌سه‌ڵات بۆ عێڕاقیه‌كان بگێرنه‌وه‌. به‌ڵام دواى چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك واى لێهات ئه‌مریكا بۆ ماوه‌یه‌كى دوورخایه‌ن داگیركارى عێڕاقیان درێژكرده‌وه‌ ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانانه‌وه‌. سه‌رۆك بۆش پۆل بریمه‌رى كرد به‌ به‌ڕێوه‌به‌رى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان. بریمه‌ر هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكى سیاسى و به‌ڕێوه‌بردن و یاسایی هه‌بوو له‌ عێڕاقدا. بریمه‌ر پلانى ڕاگوزه‌رى دواخست به‌هۆى هه‌مان ئه‌و بۆچونانه‌ى كه‌ پێشوتر باسمان لێوه‌ كرد سه‌باره‌ت به‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كان. له‌ یاده‌وه‌ریه‌كانى خۆیدا بریمه‌ر ده‌ڵێت دیموكراسى سه‌ركه‌وتوو پێویستى به‌ هه‌بوونى هۆكارێك هه‌یه‌ بۆ هه‌ڵمژینى ناڕ‌زایه‌تیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌تایبه‌تى ئه‌و داموده‌زگایانه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگاى مه‌ده‌نى لێ پێك دێنن- وه‌ك میدیاى ئازاد و یه‌كێتى بازرگانیه‌كان و به‌شدارى سیاسى و ڕێكخراوه‌ پرۆفێشناڵه‌كان. بریمه‌ر ده‌ڵێت ده‌مزانى كه‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان گرنگیه‌كى زۆریان بۆ دیموكراسى هه‌یه‌ به‌ڵام له‌و باوه‌ڕه‌دا بوو كه‌ پێویستى ده‌كرد هه‌ڵبژاردنه‌كان دوا بخرێت تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ عێڕاق ئاماده‌یه‌. به‌تایبه‌تى دواى درووستكردن و به‌هێزكردنى دامه‌زراوه‌كان. بریمه‌ر به‌ بۆشى سه‌رۆكى گوت كه‌ دامه‌زراندنى ئه‌م ده‌زگایانه‌ كاتی پێویسته‌ و بۆشیش پشتگیرى پلانه‌كه‌ى ئه‌وى كرد. بۆش به‌ بریمه‌رى گوتبوو : "ئێمه‌ له‌ عێڕاق ده‌مێنینه‌وه‌ تا كاره‌كان ته‌واو ده‌كه‌ین و تۆ ده‌توانى پشت به‌ پشتگیریه‌كانى من ببه‌ستیت بێ ئه‌وه‌ى گرنگى به‌وه‌ بده‌ى كه‌ ڕۆژمێرى سیاسى ئه‌مریكا چیه‌ و میدیاكان چى ده‌ڵێن". بریمه‌ر بۆ ئه‌م بریاره‌ى سوودى له‌ ئامۆژگارى ئه‌و پسپۆرانه‌ وه‌رگرت كه‌ شاره‌زان له‌ قۆناغى دواى جه‌نگ. هه‌روه‌ها بریمه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌كى ده‌زگاى ڕه‌ند كۆرپۆره‌یشنى خوێندبوه‌وه‌ كه‌ تایبه‌ت بوو به‌هه‌وڵه‌كانى پێشوى حكومه‌تى ئه‌مریكا بۆ دوباره‌ بونیاتنانه‌وه‌ى جومگه‌كانى ده‌وڵه‌ت له‌ وڵاتانى تردا. ئه‌و نوسینه‌ له‌لایه‌ن جه‌یمس دوبینسه‌وه‌ نوسرابوو. له‌ ڕاپۆرتێكدا هاتوه‌: " بریمه‌ر له‌گه‌ڵ پسپۆرى بوارى دواى جه‌نگ كۆبۆته‌وه‌ و ئه‌و پسپۆره‌ ئامۆژگارى بریمه‌رى كردوه‌ په‌له‌ نه‌كات له‌ ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردنه‌كان". هه‌ر له‌گه‌ڵ گه‌شتنى بۆ عێڕاق بریمه‌ر ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌و پلانى دواخستنى هه‌ڵبژاردنه‌كانى هه‌یه‌ چونكه‌ ئه‌و پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى ئه‌نجام ده‌دات. بریمه‌ر ده‌ڵێت سه‌ركرده‌ى پێش من جه‌ى گارنه‌ر پلانى هه‌ڵه‌ى ڕێگریكردنى ئه‌نجامداوه‌ چونكه‌ بریمه‌ر پێ ى وابوو زوو گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى فانتازیایه‌كى شكست خواردوه‌ و ئه‌و واى پێ باشه‌ سه‌ره‌تا داموده‌زگاكان به‌هێز بكرێ، ئه‌وجا ڕێگه‌ به‌هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى بدرێت. سه‌ره‌تا ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانان ویستى پێكهاته‌یه‌كى نونه‌رانى هه‌موو عێراق درووست بكات و ئه‌و پێكهاته‌یه‌ ئامۆژگارى و شه‌رعیه‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاـى كاتى هاوپه‌یمانان بده‌ن. دواى گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ پارته‌ سیاسیه‌كانى عێراقدا ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان بیست و پێنج كه‌سیان هه‌ڵبژارد وه‌ك ئه‌نجومه‌نى به‌ڕێوه‌بردنى عێراق له‌ به‌روارى 13 ى ته‌موزى 2003 دا. ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ زۆر به‌ ووردى هه‌ڵبژێردرا كه‌ تیایدا زۆرینه‌ى شیعه‌ و نوێنه‌رانى كورد و سوننه‌ى تیادا بوو و ته‌نانه‌ت نوێنه‌رانى كه‌مایه‌تیه‌كانى ترى وه‌ك توركمان و مه‌سیحیه‌كانى تیادا بوو. ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تى هه‌موو پارته‌ سیاسیه‌ كێبركێكه‌ره‌كانى تیا دابوو هه‌روه‌ها هه‌ندێك نوێنه‌رى ژنانى تیادا بوو.
له‌ سێپته‌مبه‌رى 2003 دا بریمه‌ر پلانى حه‌وت هه‌نگاوه‌كه‌ى خۆى دانا بۆ دیموكراتیزه‌كردن و به‌پێى ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ هه‌ڵبژاردن دواده‌خرا تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ ده‌ستورى عێڕاق ده‌نوسرێت: پلانه‌كه‌ى بریتى بوو له‌ یه‌كه‌م: درووستكردنى ئه‌نجومه‌نى حوكمرانى، دووه‌م دیاریكردنى ناوى كۆمیته‌یه‌ك بۆ داڕشتنى سیسته‌مێك بۆ نوسینه‌وه‌ى ده‌ستوور، سێ یه‌م: دیاریكردنى وه‌زیره‌كانى عێڕاق و چواره‌م: نوسینى ده‌ستوور، و پێنجه‌م : ده‌نگدان بۆ ده‌ستووره‌كه‌ و شه‌شه‌م: هه‌ڵبژاردنى حكومه‌ت به‌پێى ده‌ستوره‌كه‌ و حه‌وته‌م: هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانان. هه‌رچه‌نده‌ پلانه‌كه‌ ته‌نها زنجیره‌ى ڕوداوه‌كانى دیارى كرد نه‌وه‌ك به‌ڕوارى ڕۆژى ئه‌و ڕوداوانه‌ به‌ڵام دیاربوو كه‌ هه‌ڵبژاردن هه‌روا به‌ ئاسانى و زوو ئه‌نجام نادرێت. زۆركه‌س و لایه‌ن پێیان وابوو دوو ساڵى تر داگیركارى پێویسته‌ بۆ جێبه‌جێكردنى ئه‌م حه‌وت هه‌نگاوه‌.
دیاربوو بریمه‌ر ترسى ئه‌وه‌ى هه‌بوو كه‌ ئه‌گه‌ر زوو هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بدرێت ئه‌وا ببێته‌ هۆى سه‌ركه‌وتنى پارته‌ ڕادیكاڵ و توندڕه‌وه‌كان و ئه‌مه‌ش ببێته‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى توندوتیژى. لارى دیامۆند كه‌ پشتگیرى دواخستنى هه‌ڵبژاردنى ده‌كرد و وه‌ك توێژه‌ر و ڕاوێژكارێك كارى بۆ ده‌سه‌ڵاـى كاتى هاوپه‌یمانان ده‌كرد ده‌ڵێت: " پسپۆره‌كانى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى و پسپۆره‌ سیاسیه‌كانى ده‌ره‌وه‌ هه‌ستیان به‌وه‌ كرد كه‌ كاتى زیاترمان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانین ڕێگه‌ بدین و ئاسانكارى بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ى پارته‌ میانڕه‌و عه‌لمانى و دیموكراتیه‌كان ناسنامه‌ و تواناكانى خۆیان به‌ گشت خه‌ڵكى عێڕاق بناسێنن. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ ڕوون و ئاشكرا بوو ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن بكرێت ئه‌وا پارته‌ ئیسلامیه‌كان ده‌یبه‌نه‌وه‌ به‌ڵام هێشتا ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى ئه‌وه‌ى پێ باش بوو كه‌ بۆ ئه‌وه‌ى هه‌ڵبژاردن به‌ عه‌داله‌تانه‌ بكرێت پێویسته‌ چانسى یه‌كسان بدرێت به‌هه‌موو لایه‌ك به‌جۆرێك كه‌ پارته‌عه‌لمانیه‌كانیش بتوانن كیبركێ ى پارته‌ ئیسلامیه‌كان بكه‌ن.

 ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ
ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ له‌ دژى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى له‌لایه‌ن سونه‌ و شیعه‌كانه‌وه‌ درووست بوو. شیعه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى زۆرینه‌ى دانیشتوانى عێڕاق پێكدێنن و چه‌ندین ساڵه‌وه‌ له‌لایه‌ن سونه‌ و پارتى به‌عسه‌وه‌ په‌راوێز خرابوون ده‌یانویست هه‌رچى زوه‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست. سونه‌ش كه‌ له‌سه‌دا 19 ى دانیشتوانى عێراق بوون دژایه‌تى ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانیان ده‌كرد و ترسى ئه‌وه‌یان لێ نیشتبوو كه‌ شیعه‌ تا دێت ده‌سه‌ڵات ده‌گرنه‌ ده‌ست و به‌هێز ده‌بن. زۆربه‌ى شیعه‌كان به‌تایبه‌تى ئه‌وانه‌ى له‌ ڕژێمى سه‌دامه‌وه‌ نزیك بوون په‌یوه‌ندیان كرد به‌ حزبه‌ ئیسلامی و گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ بۆ دژایه‌تى كردنى هێزى هاوپه‌یمانى. كورد كه‌له‌سه‌دا 19 ى دانیشتوانى عێراقیان پێك ده‌هێنا دژایه‌تى هه‌ندێك له‌ به‌رنامه‌كانى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانیان كرد به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كى گشتى لاریان نه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ كاتى پلانى ڕاگوزه‌رى.كورده‌كان ته‌نها ده‌یانه‌ویست ئۆتۆنۆمى خۆیان له‌ باكور به‌هێز بكه‌ن و هه‌ردوو پارتى و یه‌كێتى هاریكارى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانیان كرد بۆ ئه‌وه‌ى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى حكومه‌تى ناوه‌ندى له‌ به‌غداد ململانێى یه‌كتر بكه‌ن.

ناڕه‌زایه‌تییەكانی چینى نوخبه‌ى ده‌سه‌ڵات
ئۆپۆزیسۆن له‌ شێوه‌ى چینى نوخبه‌ى ده‌سه‌ڵات واى كرد كه‌ ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى سازش بكات له‌ به‌رنامه‌ى ڕاگوزه‌رى خۆى به‌تایبه‌تى بۆ شیعه‌كانى عێڕاق. به‌ بۆچونى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى ئایه‌توڵا سیستانى كه‌ به‌رزترین ده‌سه‌ڵاتى هه‌رچوار ئه‌یه‌توڵاكه‌ى نه‌جه‌فى هه‌بوو گرنگترین كه‌سایه‌تى سیاسى بوو له‌ عێڕاق. سیستانى ناوه‌ند و مه‌رجه‌عى ده‌سه‌ڵاتى شیعه‌كان بوو. فه‌تواكانى ئه‌و گه‌وره‌ترین كاریگه‌رى هه‌بوو له‌سه‌راپاى عێڕاق ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر شیعه‌ عه‌لمانیه‌كانیش. هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى ساڵى 2003 ه‌وه‌ سیستانى داواى هه‌ڵبژاردنى ڕاسته‌وخۆى ده‌كرد به‌پێچه‌وانه‌ى ویستى ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى. سیستانى پێ ى وابوو هه‌ر حكومه‌تێكى هه‌ڵبه‌ژێراو یان پێكهاته‌یه‌كى تر كه‌ ده‌ستور بنوسێته‌وه‌ نادیموكراسیانه‌یه‌ و نایاساییه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ى له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێرێن. سیستانى ئه‌وه‌ى ڕه‌ت ده‌كرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكیه‌كاندا كۆبێته‌وه‌ بۆیه‌ زۆر قورس بوو له‌ نیه‌ته‌كانى ئه‌و تێبگه‌ین. به‌ڵام ئه‌وه‌ ئاشكرا بوو كه‌ سور بوونى ئه‌و له‌سه‌ر زوو ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌و ویستێكى ناسیۆنالیستى هه‌بوو ده‌یویست شیعه‌ ده‌سه‌ڵات بگرێـته‌ ده‌ست و باڵا ده‌ست بن له‌ عێڕاقدا.
به‌ڵام له‌كاتێكا كه‌ بریمه‌ر ئاسانكارى بۆ هه‌ڵبژاردن ده‌كرد هێشتا پێى وابوو ناكرێت هه‌ڵبژاردن بكرێت تا له‌سه‌ر ده‌ستوور ڕێككنه‌كه‌ون و ده‌ستور ده‌بێت بنوسرێته‌وه‌ ئه‌وجا هه‌ڵبژاردن بكرێت. ئه‌مریكا ترسى ئه‌وه‌ى هه‌بوو كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن بكرێت ئه‌وا عێراقیه‌كان دان به‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا نانێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى چاودێرى و سه‌ركردایه‌تى بكات. ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى پێى وابوو كه‌ به‌ڕاوێژكارى له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌دارانى ترى شیعه‌ ده‌توانن قه‌ناعه‌ت به‌ سیستانى بێتت له‌ كه‌لى شه‌یتان بێـه‌ خوارێ و دواتر داوا له‌ ئه‌نجومه‌نى حكومرانى عێڕاق بكه‌ن كه‌ كۆمیته‌ى ئاماده‌كارى پێكهێنانى ده‌ستور ڕابگه‌یه‌نن بۆ ئه‌وه‌ى نوسینه‌وه‌ى ده‌ستوور یه‌كلابكه‌نه‌وه‌.
له‌كاتى كۆبونه‌وه‌ى ئه‌نجومه‌نى حكومرانى عێراق بۆ بڕیاردان و ڕێكه‌وتن له‌سه‌ر نوسینه‌وه‌ى ده‌ستوور ئه‌یاد عه‌لاوى به‌ بریمه‌رى گوتبوو كه‌ هه‌رچه‌نده‌ سیستانى له‌و كۆبونه‌وه‌دا نه‌بوو به‌ڵام ئه‌و له‌وێ بوو چونكه‌ بڕیار و ویستى ئه‌و كاریگه‌رى له‌سه‌ر ئه‌ندامانى ئه‌نجومه‌نى حوكمرانى هه‌بوو كه‌س نه‌یده‌وێرا له‌ دژى ویستى سیستانى بڕیار بدات. ئه‌مه‌ش دژى به‌رنامه‌كه‌ى بریمه‌ر بوو كه‌ به‌لایه‌نى كه‌مه‌وه‌ به‌نیازى ئه‌وه‌ بوون بۆ دوو ساڵى تر له‌ عێراق بمێننه‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ى دام و ده‌زگاكانى عێراق ده‌خه‌نه‌وه‌ سه‌رپێ به‌ڵام سیستانى شیعه‌ داواى ده‌كرد هه‌رچى زوه‌ هه‌ڵبژاردنى ڕاسته‌وخۆ بكرێت و حكومه‌ت له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێت. چه‌ند ئه‌ندامێكى ئه‌نجومه‌نى حوكم له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د چه‌له‌بى و ئه‌نجومه‌نى باڵاى شۆڕشى ئیسلامى له‌ عێڕاق و پارتى ده‌عوا پشتگیریان له‌ هه‌رچى زوو ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى ده‌كرد.به‌ڵام بریمه‌ر پێ ى وابوو ئه‌مه‌ كارێكى هه‌ڵه‌یه‌ و ناكرێت به‌بێ نوسینه‌وه‌ى ده‌ستوور ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌نجومه‌نى حكومرانى بگوازرێته‌وه‌. بۆیه‌ چه‌له‌بى و ئه‌ندامه‌كانى ترى حوكمرانى عێراق كه‌ چه‌ندین ساڵه‌وه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ى عێڕاق ژیا بوون نه‌یانتوانى سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى بگۆڕن.
به‌هۆى ئه‌وه‌ى كاریگه‌رى و ده‌سه‌ڵاتى سیستانى له‌هه‌وان زۆرتر بوو بریمه‌ر نه‌یتوانى پلانى حه‌وت هه‌نگاوه‌كه‌ى خۆى به‌سه‌ركه‌وتووى ئه‌نجام بدات و بریمه‌ر ڕایگه‌یاند به‌هۆى ئۆپۆزیسۆنى شیعه‌وه‌ ده‌ستوور و شكۆمه‌ندى ده‌سه‌ڵات له‌ عێڕاقدا له‌به‌رده‌م مه‌ترسیدایه‌. دواتر بریمه‌ر پلانێكى ترى ڕاگوزه‌رى داڕشت به‌ناوى " ڕێكه‌وتنى 15 ى نۆڤێمبه‌ر" و به‌پێى ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌مانى ده‌سه‌ڵات ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ حكومه‌تێكى كاتى ئینتیقالى له‌ مانگى حوزه‌یرانى 2004 دا. ئه‌م حكومه‌ته‌ ئینتیقالیه‌ ده‌ستورێكى ئینتیقالى به‌هاریكارى ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى و نوێنه‌رانى عێراقیه‌كان ده‌نوسێته‌وه‌. ڕێككه‌وتن كه‌ هه‌ڵبژاردنى ڕاسته‌وخۆ بۆ حكومه‌ت و نوسینه‌وه‌ى ده‌ستور له‌ 15 ى ئازارى 2005 دا ئه‌نجام ده‌درێت. بریمه‌ر هیواى ئه‌وه‌ى هه‌بوو ده‌ستوره‌ كاتیه‌كه‌ ببێته‌ مۆدێڵێك بۆ نوسینه‌وه‌ى ده‌ستورى هه‌میشه‌یی. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین ڕازى بوونى بریمه‌ر كه‌ هه‌ڵبژاردن بكرێـ و حكومه‌تێكى كاتى هه‌ڵبژێردرێت بۆ ئه‌وه‌ى ده‌ستور بنوسرێته‌وه‌ خۆى له‌ خۆیدا گه‌وره‌ترین سازش بوو كه‌ كرا له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى و ئه‌م ڕێگر بوو له‌وه‌ى كه‌ پلانى ڕاگوزه‌رى به‌سه‌ركه‌وتووى ئه‌نجام بدرێت و له‌پێشدا داموده‌زگاكان به‌هێزبكرێن ئه‌وجا هه‌ڵبژاردن بكرێـت. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ له‌سه‌ر ئاستى چینى نوخبه‌وى توانى فشار درووست بكات و ئه‌و به‌رنامه‌ى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى بۆ قوناغى عێڕاقى دواى شه‌ڕ هه‌یبوو هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ و به‌فشاره‌كانى خۆیان توانیان وا بكه‌ن زووتر هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بدرێت و ده‌سه‌ڵات بگوازرێـته‌وه‌.

خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌رى
سیستانى و هاریكار و پشتيوانانى توانیان خۆپیشاندانى جه‌ماورى سه‌دان هه‌زار كه‌س ئه‌نجام بده‌ن له‌دژى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى و داواى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌یان ده‌كرد. سیستانى له‌ڕێگه‌ى بڵاوكردنه‌وه‌ى مه‌لزه‌مه‌ و وتاره‌كانى مزگه‌وته‌وه‌ و له‌ڕێگه‌ى چاوپێكه‌وتن و گێرانه‌وه‌ى چیرۆكى به‌شداربوان پشتیوانانى خۆى و ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ بڕیارى چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆنى شیعه‌ى عێڕاقى كاریگه‌رى زیاتریان هه‌بوو به‌به‌راورد به‌ فشارى جه‌ماوه‌رى و خۆپیشاندان بۆ گۆڕینى سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى. ئه‌مریكا پێ ى وابوو ئه‌وه‌ سیستانیه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ر ده‌بزوێنێت و كۆیان ده‌كاته‌وه‌ بۆ خۆپیشاندان نه‌وه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌. تا خۆپیشاندانى زیاتر ئه‌نجام بدرایه‌ پێگه‌ و كاریگه‌رى زیاترى سیستانى بۆ ئه‌مریكیه‌كان ده‌رده‌كه‌وت و له‌ ئاكامدا ئه‌وه‌ كاریگه‌رى سیستانى بوو له‌سه‌ر چینى نوخبه‌ى ده‌سه‌ڵاتدارى شیعه‌ له‌ناو ئه‌نجومه‌نى حوكم كه‌ فشارى درووست كرد و ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى ناچار كرد مل بۆ داواكاریه‌كانى سیستانى بده‌ن.
هه‌وادارانى سه‌دریش به‌شدارى خۆپیشاندانیان دژى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى كرد و سه‌در زۆر به‌توندى دژایه‌تى ڕۆژئاوا و داگیركه‌رانى ده‌كرد و هێزه‌كانى هاوپه‌یمانى به‌ "داگیركه‌رى تیرۆریست" ناوده‌برد وه‌ دژایه‌تى ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى ده‌كرد ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ى درووستكردنى حكومه‌تى به‌دیل له‌ ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 2003. هه‌رچه‌نده‌ سه‌در زۆرترین پشتگیرى له‌ناو چینى هه‌ژارانى به‌غداد و زۆربه‌ى شاره‌كانى باشوور و نه‌جه‌فیش هه‌بوو به‌ڵام به‌راورد به‌ سیستانى ئه‌و ده‌سه‌ڵاتى كه‌متر هه‌بوو پێگه‌ى لاوازتر بوو له‌ سیستانى. هه‌رچه‌نده‌ هه‌وادارانى سه‌در خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌ریان ئه‌نجام دا و په‌لامارى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانیان دا به‌ڵام ئه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ فشاره‌كانى سه‌در نه‌بوون به‌ هۆى گۆرانى بڕیاڕى ده‌سه‌ڵاتى كاتى، به‌ڵكو ئه‌وه‌ فشاره‌كانى سیستانى بوون. دیاربوو كه‌ سه‌در نوێنه‌رایه‌تى فراوانى هه‌موو شیعه‌كانى نه‌ده‌كرد و ده‌سه‌ڵاتى هاوپه‌یمانى توانیان په‌راوێزى بخه‌ن چونكه‌ مۆفه‌ق ڕوبه‌یعى پێى وابوو به‌هۆى هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌دره‌وه‌یه‌ كه‌ سیستانى زیاتر كاریگه‌رى هه‌یه‌ و سیستانى پێى باش بوو سه‌در په‌راوێز بخرێت و ئه‌ندامه‌كانى ترى شیعه‌ى ناو ئه‌نجومه‌نى حوكمرانى بۆ نموونه‌ جه‌عفه‌رى پشتگیرى پلانى هاوپه‌یمانى ده‌كرد بۆ ده‌ستگیركردنى سه‌در. له‌مه‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌مریكیه‌كان زیاتر حسابیان بۆ سیستانى ده‌كرد نه‌وه‌ك سه‌در.

ئۆپۆزیسۆنى توندوتیژ
ڕاسته‌ كه‌ گروپى سوننه‌ خۆپیشاندانى زۆر فراوان و توندوتیژیان نواند به‌ڵام ئه‌وه‌ فشاره‌كانى ئه‌وان نه‌بوون كه‌ بوون به‌هۆى گۆڕینى ئاراسته‌ى سیاسه‌تى پلانى ڕاگوزه‌رى به‌ڵكو ئه‌وه‌ ڕۆڵى كاریگه‌رى سیستانى و فشاره‌كانى ئه‌و له‌سه‌ر هاوپه‌یمانان و ئه‌نجومه‌نى حوكم بوو كه‌ زووتر هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن و ده‌سه‌ڵات ڕاده‌ستى عێراقیه‌كان بكرێت. له‌ناو حكومه‌تى ئه‌مریكاشدا ڕاوبۆچونى حیاواز هه‌بوو له‌وباره‌یه‌وه‌. كۆلن پاول و دۆناڵد ڕامسفێڵد و كۆندۆلیزا ڕایز داوایان له‌بریمه‌ر ده‌كرد هه‌رچى زوه‌ ده‌سه‌ڵات ڕاده‌ستى عێڕاقیه‌كان بكات چونكه‌ ئه‌وان پێیان وابوو ئه‌مه‌ واده‌كات ڕاوبۆچونى خه‌ڵكى به‌رامبه‌ر ئه‌مریكیه‌كان بگۆڕێت له‌ داگیركه‌ره‌وه‌ بۆ هێزى ڕزگاركه‌ر، به‌ڵام بریمه‌ر و جۆرج بۆشى سه‌رۆك پێیان وابوو كه‌ هێشتا كاتى زیاتر پێویسته‌ بۆ گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات و بۆش ئه‌وه‌ى ڕاگه‌یاند كه‌ ئێمه‌ به‌ ئه‌نجامدانى كارى توندوتیژ و هه‌ڕه‌شه‌ى سوننه‌كان ناترسین و هه‌ر له‌سه‌ر به‌رنامه‌ى خۆمان به‌رده‌وام ده‌بین. به‌ڵام دواتر ده‌ركه‌وت كه‌ چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆنى سیاسى شیعه‌ به‌تایبه‌تى سیستانى توانیان گۆرانكارى له‌ سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى درووست بكه‌ن. هه‌روه‌ها هه‌ڕه‌شه‌ى وازهێنان و ده‌ست له‌كار كشانه‌وه‌ى ئه‌ندامانى سونه‌ى ئه‌نجومه‌نى حوكم واى كرد كه‌ سوپاى ئه‌مریكا نه‌توانێت په‌لامارى فه‌لوجه‌ بدات كاتێك كه‌ دوو مقاولى ئه‌مریكى له‌و شاره‌دا كوژران. بریمه‌ر سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى له‌ مه‌ترسیدایه‌ و دیاره‌ كه‌ به‌هۆى كاره‌ توندوتیژه‌كانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى دوو ڕۆژ پێش واده‌ى خۆى له‌ به‌روارى 28 ى حوزه‌یرانى 2004 نه‌وه‌ك 30 ى حوزه‌یرانى 2014 ده‌سه‌ڵاتى ڕاده‌ستى عێڕاقیه‌كان كرد.

ده‌رئه‌نجام
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا بۆ مان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى ده‌یویست هه‌ڵبژاردنه‌كان و دواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى دوابخات تا ئه‌و كاته‌ى كه‌ دامه‌زراوه‌كانى عێڕاق به‌هێز و كاریگه‌ر ده‌بن. به‌ڵام ئۆپۆزیسۆنى عێڕاقى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى ناچار كرد كه‌ پلانه‌كانى خۆى بگۆڕێت و له‌ ئاكامدا زووتر كۆتایی به‌ داگیركارى بهێنن ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ڕاستیه‌ى كه‌ داموده‌زگاكانى عێڕاق لاواز و كاریگه‌ر نه‌بوون به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتیان ڕاده‌ست كرایه‌وه‌. تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ زانیارى قوڵمان پێده‌دات ده‌رباره‌ى پڕۆسه‌ى بڕیاڕدانى ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى. ته‌نها ناڕه‌زایه‌تیه‌كانى چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆنى سیستانى شیعه‌ مه‌زهه‌ب توانى كاریگه‌رى له‌ گۆڕینى سیاسه‌ت و پلانى هاوپه‌یمانان هه‌بێت چونكه‌ ئه‌و توانى هه‌ڕه‌شه‌ى بایكۆتى چینى  نوخبه‌ى ده‌سه‌ڵات بكات.به‌پێچه‌وانه‌وه‌ خۆپیشاندانه‌ گه‌وره‌ و فراوانه‌كانى جه‌ماوه‌ر وه‌ها نه‌ده‌بینرا كه‌ نوێنه‌رایه‌تى بیروڕاو بۆچونى سه‌رجه‌م هاوڵاتیانى عێڕاقى بكه‌ن و توندوتیژى نه‌بوه‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌سه‌ڵاتى كاتى هاوپه‌یمانى پلانه‌كانى خۆى بگۆڕێت. واته‌ ئه‌وه‌ فشارى چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆنى سیاسى بوو نه‌وه‌ك خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان كه‌ كاریگه‌ریان هه‌بوو له‌سه‌ر گۆڕینى سیاسه‌تى ئه‌مریكا له‌ عێڕاق.

ده‌رئه‌نجامه‌ گشتییەكان و مه‌غزاكانى ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌
ئه‌م توێژینه‌وه‌ سێ پێشنیارى گرنگ ده‌خاته‌ ڕوو. یه‌كه‌م له‌ كاتێكدا كه‌ زۆربه‌ى بۆژون و توێژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌ واباشه‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌نجامدانى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى جه‌نگدا دوا بخه‌ن به‌ڵام زۆربه‌ى ئه‌م توێژینه‌وانه‌ شكست دێنن له‌ به‌رچاوڕوونى پێویست كه‌ چۆن ده‌سه‌ڵاتى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ده‌توانێت به‌سه‌ركه‌وتویانه‌ پلانه‌كانى قۆناغى ڕاگوزه‌رى جێبه‌جێ بكه‌ن. دووه‌م ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆى خسته‌ ڕوو كه‌ تیادا ئه‌وه‌مان بۆ شیده‌كاته‌وه‌ كه‌ چۆن چۆنى و كه‌ى بكه‌ره‌ ناوخۆییه‌كان ده‌توانن ده‌سه‌ڵاتى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ناچار بكه‌ن كه‌ خێراتر و زووتر له‌و كاته‌ى له‌به‌رده‌میانه‌ ده‌سه‌ڵات ڕاده‌ستى هاوڵاتیانى ئه‌و وڵاته‌ بكه‌ن و زووتر پلانى ڕاگوزه‌رى جێبه‌جێ بكه‌ن. سێیه‌م، ئه‌وه‌ خرایه‌ ڕوو كه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى هێزه‌ داگیركاره‌كان بۆ داخوازیه‌كانى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ له‌ عێڕاقدا هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ پێشبینیه‌كانى تیۆرى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆ. ده‌ركه‌وت كه‌ ده‌سه‌ڵاتى هێزه‌كاتى كاتى هاوپه‌یمانى ته‌نها ئه‌و كاته‌ پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى گۆرى كه‌ سیستانى توانى بایكۆتى شیعه‌ درووست بكات و ئه‌و كارته‌ وه‌ك فشار له‌ دژى ئه‌مریكیه‌كان به‌كار بهێنێت. به‌لام له‌ وڵاتێكى وه‌ك كۆسۆڤۆدا نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان ته‌نها ئه‌و كاته‌ پلانى ڕاگوزه‌رى خۆى گۆڕى كه‌ خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان ئه‌وه‌یان خسته‌ ڕوو كه‌ سیاسه‌تى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان له‌گه‌ڵ خواستى گشتى خه‌ڵكى كۆسۆڤۆدا یه‌ك ناگرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ وڵاتێكى وه‌ك ته‌یمورى ڕۆژهه‌ڵات ئیداره‌ى كاتى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان ناچار بوو به‌رنامه‌ و پلانى خۆى بگۆڕێت بۆ قۆناغى ڕاگوزه‌رى ئه‌ویش به‌هۆى ئۆپۆزیسۆنى ناوخۆیی له‌ ڕێگه‌ى بۆیكۆتى چینى نوخبه‌وى ئۆپۆزیسۆن و خێراتر توانیان پڕۆسه‌ى به‌ته‌یموركردن ده‌ستپێبكه‌ن. به‌ڵام داگیركاریه‌كانى ئه‌مریكا له‌ ئه‌ڵمانیا و یابان زیاتر سه‌ركه‌وتوو بوون له‌ جێبه‌جێكردنى ئه‌جنداى دواخستنى هه‌ڵبژاردن و گواستنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى به‌تایبه‌تى له‌ ئه‌ڵمانیا چوار ساڵ به‌رنامه‌ى هه‌ڵبژاردنیان دواخست چونكه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ندى شكستى هێنا بوو ده‌سه‌ڵاتێكى ناوه‌ندى تر له‌ناو پارته‌ سیاسه‌یكاندا بوونى نه‌بوو. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ گۆڕانێك له‌ بۆچونى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تیدا هاتۆته‌ ئاراه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ پڕۆسه‌ى به‌دیموكراتیزه‌كردن له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى شه‌ڕدا. ئه‌وه‌ى ماته‌وه‌ كه‌ زۆر گرنگ بێت له‌ ئاینده‌دا بریتیه‌ له‌ تێگه‌شتنى قوڵتر و زیاتر بۆ ئه‌وه‌ى بزانین ئایا كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ دواخستنى هه‌ڵبژاردن و ڕاده‌ستكردنى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى له‌ كۆمه‌ڵگاكانى قۆناغى دواى شه‌ڕ یان ڕێگه‌ ده‌ده‌ن كه‌ زووتر پلانى ڕاگوزه‌رى ئه‌نجام بده‌ن و هه‌موو ئه‌مه‌ش به‌نده‌ له‌سه‌ر ئاستى ڕۆشنبیرى و تێگه‌شتنى به‌رپرسه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌و توێژینه‌وه‌ ئه‌كادیمیایانه‌ى كه‌ ده‌كرێت ببنه‌ باشترین ڕێبه‌رى سیاسه‌ت و بڕیاڕدان. گرنگه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌ى زیاتر و تێرامانى قوڵتر بكرێت بۆ ده‌ستێوه‌ردانه‌ سه‌ربازیه‌كانى ئاینده‌ و پڕۆسه‌ى ڕاگوزه‌رى له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ى كه‌ ململانێ ى ئاینى و تایفى و نه‌ژادى هه‌یه‌. گرنگه‌ كه‌ بزانین له‌ كۆمه‌ڵگاكانى دواى شه‌ڕدا دوو هۆكار بڕیارده‌رى سه‌ره‌كین له‌ گۆڕینى پلانى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌وانیش هه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتێكى مه‌ركه‌زى ئۆپۆزیسۆن یان ڕاوبۆچونى گشتى جه‌ماوه‌ر كه‌ به‌رنامه‌كانى ڕاگوزه‌رى مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ن له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌ نیشتمانیه‌كان.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure