نه‌وت و سنوور: چۆنیه‌تى چاره‌سه‌ركردنى قه‌یرانى كورد له‌ عێراق

01/11/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
سه‌رچاوه‌: گروپى قه‌یرانى نێوده‌وڵه‌تى

چى روویدا؟ له‌ 16/تشرینى یه‌كه‌م/2017 حكومه‌تى فیدراڵ پرۆسه‌ى گێڕانه‌وه‌ى سه‌روه‌ریى عێراقى له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ده‌ستپێكرد، به‌ كه‌ركوك و كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانیشیه‌وه‌. پرۆسه‌كه‌ بوو به‌هۆى پێچه‌وانه‌كردنه‌وه‌ى ئه‌و دۆخه‌ى له‌ هه‌ره‌سهێنانى سوپاى عێراقى له‌ئاست هێرشى رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى له‌ حوزه‌یرانى 2014 هاتبووه‌ كایه‌وه‌. 
بۆچى روویدا؟ هۆكارى ئه‌و پرۆسه‌یه‌ خۆى له‌و راپرسییه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان له‌ 25ـى ئه‌یلول بۆ سه‌ربه‌خۆیى ئه‌نجامیدا، كه‌ تیایدا زۆرینه‌ى هه‌ره‌ زۆرى كورد ده‌نگیان به‌ "به‌ڵێ" دا. 
گرنگیى ئه‌وه‌ى روویدا چییه‌؟ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ بوو به‌هۆى پچڕاندنى ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گرژه‌ى له‌نێوان به‌غدا و هه‌ولێردا مابووه‌وه‌. له‌ئێستاشدا تاكه‌ رێگاى دانایانه‌ بۆ به‌ره‌وپێشچوون، خۆى له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دانووستان به‌ سه‌رۆكارى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و به‌پاڵپشتى ئه‌مریكا و یه‌كێتیى ئه‌وروپا و ئێران و توركیا ده‌بینێته‌وه‌. 
چى پێویسته‌ بكرێت؟ پێویسته‌ گفتوگۆكانى ئاینده‌ سه‌ره‌تا بایه‌خ به‌و پرسانه‌ بدات كه‌ بوونه‌ هۆى هاتنه‌ئاراى قه‌یرانه‌كه‌ى ئێستا، واتا بابه‌تى یه‌ككاڵا نه‌بووه‌وه‌ى ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و بابه‌تى دابه‌شكردنى داهاتى نه‌وت. 

چاوپێداخشاندنێكى گشتى
له‌ كاتژمێره‌كانى سه‌ره‌تاى 16ـى تشرینى یه‌كه‌مدا، هێزه‌ فیدراڵییه‌كانى عێراق پێشڕه‌وییانكرد به‌ره‌و شارى كه‌ركوك، سه‌رۆك وه‌زیران "حه‌یده‌ر عیبادى" وتى: ئامانج له‌ پرۆسه‌كه‌ گێڕانه‌وه‌ى ئه‌و كێڵگه‌ نه‌وتى و بنكه‌ سه‌ربازى و فڕۆكه‌خانه‌ و دامه‌زراوه‌ فیدراڵییانه‌یه‌ كه‌ حكومه‌ت له‌ حوزه‌یرانى 2014 له‌ده‌ستیدان كاتێك سوپاى عێراقى له‌ئاست هێرشێكى رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامیدا هه‌ره‌سى هێنا. یه‌كێتیى نیشتمانى كوردستان به‌شێوه‌یه‌كى گشتى پاشه‌كشه‌ى كردو هێزه‌كانى پارتى دیموكراتى كوردستانیش به‌سه‌رۆكایه‌تى مه‌سعود بارزانى، كه‌ له‌ كۆتایى مانگى ئه‌یلولدا راپرسییه‌كى جه‌ماوه‌ریى بۆ سه‌ربه‌خۆیى كوردستان ئه‌نجامدا، رایانكرد، دواجاریش هێزه‌ فیدراڵییه‌كان نه‌ك ته‌نها كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان، به‌ڵكو كۆنترۆڵى شارى كه‌ركوك – یشیان كرد. 
ئه‌وه‌ى خۆى له‌ ناواخنى ململانێى كه‌ركوك و بگره‌ به‌شى دیكه‌ى ناوچه‌ جێناكۆكه‌كاندا مه‌ڵاسداوه‌، چاره‌سه‌رنه‌كردنى دۆخى ئه‌و ناوچانه‌یه‌ له‌ڕێگاى دانووستانه‌وه‌ له‌ ساڵى 2003ه‌وه‌. ئه‌وه‌بوو كاتى خۆى مادده‌ى 140ـى ده‌ستوور، كه‌ باس له‌ ئه‌نجامدانى پرۆسه‌یه‌ك بۆ یه‌ككاڵاكردنه‌وه‌ى ئه‌و ناوچانه‌ ده‌كات، جێبه‌جێ نه‌كرا، ئه‌مه‌ش بێ ئومێدییه‌كى قووڵى لاى سه‌ركرده‌كانى كورد دروستكرد، ئه‌وانه‌ى ماوه‌یه‌كى دووره‌ بانگه‌شه‌ى خاوه‌ندارێتى ئه‌و ناوچانه‌ ده‌كه‌ن. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆنترۆڵكردنى كه‌ركوك و كێڵه‌گه‌ نه‌وتییه‌كانى و دامه‌زراوه‌ ستراتیژییه‌كانى دیكه‌ له‌ مانگى حوزه‌یرانى 2014 له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ چاوه‌ڕواننه‌كراو بوو، سه‌ره‌نجامیش بۆشاییه‌ ئه‌منییه‌كه‌یان پڕكرده‌وه‌ و له‌ماوه‌ى سێ ساڵى رابردوودا پێگه‌كانى خۆیان قایم كرد، بارزانى – یش به‌رده‌وام رایده‌گه‌یاند كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ كوردستانین و هه‌ر له‌ده‌ستى كوردیشدا ده‌مێننه‌وه‌. 
حكومه‌تى فیدراڵیش كۆنترۆڵكردنى ئه‌و ناوچانه‌ى له‌لایه‌ن پارته‌ كوردییه‌كانه‌وه‌ به‌ تاك لایه‌نه‌ و كاتیى له‌قه‌ڵه‌مدا، به‌جۆرێك كه‌ دووپاتى ده‌كرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ تێكشكاندنى رێكخراوى داعشدا ئه‌و دۆخه‌ له‌ڕێگاى ئامرازى دیاریى نه‌كراوه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كرێته‌وه‌. له‌سه‌ره‌تاى مانگى تشرینى یه‌كه‌میشدا ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ هاته‌ پێش كاتێك رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى به‌شێوه‌یه‌كى خێرا له‌ حه‌ویجه‌ تێكشكێنرا، به‌وشێوه‌یه‌ش هێزه‌ عێراقییه‌ ئاماده‌كان بۆ به‌رپاكردنى جه‌نگ له‌ كه‌ركوك و كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانى نزیكتربوونه‌وه‌، به‌ڵام هۆكارى راسته‌وخۆ بریتیى بوو له‌ پێویستیى عیبادى به‌ گێڕانه‌وه‌ى سه‌روه‌رى عێراق بۆ ئه‌و ناوچانه‌ له‌دواى راپرسییه‌كه‌ى كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیى، كه‌ به‌ته‌نها له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان ئه‌نجام نه‌درا، به‌ڵكو له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانى وه‌ك كه‌ركوك – یش ئه‌نجامدرا. ئه‌وه‌ش له‌سایه‌ى كێبڕكێى توندى نێوان پارتى دیموكراتى كوردستان و یه‌كێتیى نیشتمانیى كوردستان له‌لایه‌ك و ململانێى ده‌سه‌ڵات له‌نێوان كوڕى مه‌سعود بارزانى كه‌ به‌رپرسى دۆسیه‌ى ئاسایشى هه‌رێمه‌ و برازاكه‌ى كه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانه‌ له‌لایه‌كى دیكه‌. 
به‌ ده‌ركردنى فه‌رمانى پێشڕه‌ویكردنى هێزه‌كانى، عیبادى دركى به‌وه‌ كرد كه‌ شنه‌باكه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌و هه‌ڵیكردووه‌، چونكه‌ توڕه‌بوونى نێوده‌وڵه‌تى له‌مه‌ڕ سووربوونى بارزانى له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى راپرسى به‌بێ گوێدانه‌ دژایه‌تییه‌ روون و راشكاوه‌كانیان، رێگاى به‌ عیبادى دا به‌پاڵپشتى هه‌ردوو دراوسێ به‌هێزه‌كه‌ى عێراق (توركیاى دۆستى بارزانى تاوه‌كو مانگێك له‌مه‌وبه‌ر و ئێران) و وه‌ك ده‌ریشده‌كه‌وێت به‌ هه‌ڵكردنى گڵۆپى سه‌وزى ئه‌مریكا هه‌نگاو هه‌ڵبنێت، سه‌ربارى ئه‌وه‌شى عیبادى رایگه‌یاند كه‌ ئامانجه‌كانى له‌ كێڵگه‌ و دامه‌زراوه‌ نه‌وتییه‌كانى كه‌ركودا كورت ده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام سه‌ركه‌وتنى خێراى هێزه‌كانى، به‌سه‌ركردایه‌تى یه‌كه‌ى قه‌ڵاچۆكردنى تێرۆرى راهێنراو له‌لایه‌ن ئه‌مریكا و لیواى نۆى سوپا، هانیدان بچنه‌ نێو شارى كه‌ركوكیشه‌وه‌، ره‌نگه‌ له‌وه‌ دوورتریش بڕۆن و به‌ره‌و ناوچه‌ى جێناكۆكى دیكه‌ش بكشێن، به‌ خورمه‌ڵه‌ – شه‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌وپه‌ڕى باكوورى كێڵگه‌ى زه‌به‌لاحى نه‌وتى كه‌ركوكه‌وه‌. جگه‌ له‌وه‌ گۆڕانكارى دیكه‌ش له‌ مه‌یداندا هه‌یه‌، به‌وپێیه‌ى كه‌ هێزه‌كانى پارتى دیموكراتى كوردستان له‌ 17ـى تشرینى یه‌كه‌مدا ناوچه‌ى شه‌نگال – یان له‌نزیك سنوورى سوریا جێهێشتووه‌ و وه‌ك به‌شێك له‌ رێككه‌وتنه‌كه‌ش یه‌كێتیى نیشتمانیى كوردستان له‌ ناوچه‌ى خانه‌قینى نزیك له‌ سنوورى ئێران كشاوه‌ته‌وه‌. پرسیارى داهاتووش ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ هێزه‌ عێراقییه‌كان سه‌ركه‌وتنه‌كانیان ده‌قۆزنه‌وه‌ و هه‌وڵ بده‌ن ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانى ده‌شتى نه‌ینه‌وا و خۆرهه‌ڵاتى موسڵ –یش له‌ژێر ده‌ستى پارتى دیموكراتى كوردستان ده‌ربهێنن؟ 
ئه‌و پێشڕه‌وییه‌ سه‌ربازییه‌ كورت مه‌ودایه‌ گفتى كێشه‌یه‌كى دوورمه‌ودا ده‌دات، له‌پێناو خۆبه‌دوورگرتن له‌ هه‌ڵكشانى زیاتریش، به‌جۆرێك كه‌ له‌ده‌ستى سه‌ركرده‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانیش ده‌ربچێت، هه‌روه‌ها له‌پێناو گۆڕینى ئه‌و زنجیره‌ رووداوه‌ بۆ دانووستان، له‌سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ ده‌ره‌كییانه‌ پێویسته‌ كه‌ له‌ عێراقدا ده‌ستیان ده‌ڕوات، واتا ئه‌مریكا و ئێران و توركیا، كه‌ هه‌وڵه‌ نێوه‌ندگیرییه‌كانى پێش ئه‌نجامدانى راپرسییان چڕبكه‌نه‌وه‌. له‌ڕووى پره‌نسیپیشه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندى هه‌مووان له‌ هێوركردنه‌وه‌ى بارودۆخه‌كه‌دایه‌. هه‌رسێ لایه‌نه‌كه‌ سووربوونى بارزانى له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى راپرسى له‌ مانگى ئه‌یلول بێزارى كردن گه‌ر توڕه‌ى نه‌كردبن، سه‌رجه‌میشیان پشتیوانى له‌ یه‌كێتیى خاكى عێراق ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها سه‌رجه‌میان له‌سه‌ر ئاسایشى هه‌رێمى كوردستان كۆكن و به‌توندى دژایه‌تى هه‌ر هه‌وڵێكى تاك لایه‌نه‌ بۆ یه‌ككاڵاكردنه‌وه‌ى دۆخى ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ده‌كه‌ن. 
راسته‌ بنه‌ماى نێوه‌ندگیرییه‌كه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى ئه‌و كێشه‌یه‌ بوونى هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاسته‌نگى راسته‌قینه‌ له‌به‌رده‌مدا هه‌ن، یه‌كه‌میان: سه‌ربارى رێككه‌وتنى ژێربه‌ژێرى لایه‌نه‌ ده‌ره‌كییه‌كان، به‌ڵام بارگرژى نێوانیان  - به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا و ئێران -  به‌ ئاسته‌نگ داده‌نرێت، لاى خۆیشیه‌وه‌ گروپى قه‌یرانى نێوده‌وڵه‌تى هۆشداریى له‌مه‌ڕ لێكه‌وته‌كانى بڕیاره‌كه‌ى تره‌مپ سه‌باره‌ت به‌ رێككه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ دا، كه‌ ره‌نگه‌ عێراق یه‌كه‌م قوربانیى ئه‌و بڕیاره‌ بێت. دووه‌م: هه‌ڵگیرسانى توندوتیژى بابه‌تى گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر قورستر ده‌كات گه‌ر مه‌حاڵى نه‌كات، به‌تایبه‌ت گه‌ر ئه‌و لایه‌نانه‌ى پێداویستى سیاسیى ناوخۆیى هانیان ده‌دات، دۆخه‌كه‌ ئاڵۆتر نه‌كه‌ن. بۆ خۆبه‌دوورگرتن له‌و ده‌رئه‌نجامه‌ش، پێویسته‌ ده‌ستبه‌جێ هه‌وڵ بۆ نێوه‌ندگیرییه‌كى كارا بدرێت. له‌م نێوه‌نده‌شدا ره‌نگه‌ رۆڵى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بێت، به‌وپێیه‌ى ده‌كرێت ببێته‌ چه‌ترێك بۆ ئه‌و هه‌وڵانه‌ى هه‌رسێ وڵات به‌شێوه‌ى تاك لایه‌نه‌ ده‌یده‌ن. 
جگه‌ له‌وه‌ گه‌ر شه‌ڕ بووه‌ستێت، یاخود كاتێك كه‌ شه‌ڕ وه‌ستا، ئه‌وا ئه‌وكات رێڕه‌وێكى ئاشتیانه‌ بۆ یه‌ككاڵاكردنه‌وه‌ى ئه‌و پرسه‌ قووڵانه‌ى ده‌بنه‌ هۆى هه‌ڵگیرسانى ململانێ دێته‌ئاراوه‌. 
له‌واقیعدا قه‌یرانه‌كه‌ى ئێستا بوارى ره‌خساندووه‌ تا ئه‌و رێڕه‌وه‌ بگیرێته‌وه‌به‌ر كه‌ له‌سه‌روبه‌ندى هه‌ڵبژاردنه‌كانى 2008 – 2009 ده‌ستى لێ هه‌ڵگیرا. 
كاتى خۆیشى "یونامى" توێژینه‌وه‌یه‌كى گشتگیرى سه‌باره‌ت به‌ "سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كانى عێراق" پێشكه‌شكرد، كه‌ تیایدا چه‌ند رێگایه‌كى دیاریكراوى بۆ چاره‌سه‌ركردنى بابه‌تى سنوورى هه‌رێمى كوردستان و دابه‌شكردنى داهاتى نه‌وت و غاز پێشنیار كردبوو. 
خۆى له‌خۆیدا چاره‌سه‌ركردنى سنووره‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان له‌لایه‌ن هه‌ردوولاوه‌ هه‌نگاوێكه‌ به‌ره‌و یه‌ككاڵاكردنه‌وه‌ى بابه‌ته‌ جیاوازه‌كانى دیكه‌، جگه‌ له‌وه‌ى خزمه‌تى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى ئێران و توركیاش ده‌كات، كه‌ هه‌ردووكیان مافى به‌كارهێنانى "ڤیتۆ"یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تى كوردى. 
پێشتریش ده‌وڵه‌تانى خۆرئاوا پشتیوانى خۆیان بۆ ئه‌و نزیكبوونه‌وه‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌، بۆیه‌ زیندووكردنه‌وه‌ى به‌ ده‌ستكه‌وت بۆ هه‌موو لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ سه‌ره‌كییه‌كان داده‌نرێت. 
ئه‌وه‌ى له‌ئێستادا پێویسته‌، سه‌رله‌نوێ پێدانه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ "یونامى" له‌لایه‌ن ئه‌نجوومه‌نى ئاسایشى سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌، ئه‌ویش به‌پاڵپشتیى سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان بۆ چاره‌سه‌ركردنى سنووره‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، به‌وپێیه‌ى هه‌وڵێكى راسته‌قینه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى ئه‌و پرسه‌ پارێزگاریى له‌ یه‌كپارچه‌یى عێراق ده‌كات به‌بێ خێراكردنى پرسى چاره‌ى خۆنووسینى كورد و بڕیاردانى پێشوه‌خته‌ له‌سه‌ر چۆنیه‌تى گۆڕینى ئه‌و مافه‌ له‌ ئاینده‌دا. 

راپرسى بۆ سه‌ربه‌خۆیى 
له‌ 25ـى ئه‌یلول حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستانى عێراق راپرسییه‌كى له‌ ناوچه‌كانى ژێر ده‌ستى خۆى (له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ى سنووره‌كانى هه‌رێم) ئه‌نجامدا و داواى له‌ ده‌نگده‌ران كرد هێما له‌ "به‌ڵێ" یاخود "نه‌خێر" بده‌ن وه‌ك وه‌ڵامێك بۆ پرسیارى ئه‌وه‌ى "ئاخۆ ده‌ته‌وێت هه‌رێمى كوردستان و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ئیداره‌ى هه‌رێم ببێته‌ ده‌وڵه‌تێكى سه‌ربه‌خۆ؟". ئه‌نجامه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ نزیكه‌ى 93%ى ده‌نگده‌ران به‌ به‌ڵێ وه‌ڵامى ئه‌و پرسیاره‌یان داوه‌ته‌وه‌ ئه‌ویش به‌ به‌شداریى 72%ى خه‌ڵك له‌ راپرسییه‌كه‌دا. 
راپرسییه‌كه‌ به‌بێ پاڵپشتى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و به‌بێ هه‌بوونى چاودێرییه‌كى نێوده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆ به‌ڕێوه‌چوو، كه‌ زۆرینه‌ى ده‌وڵه‌تان و حكومه‌تى فیدراڵى به‌غداش دژایه‌تییان ده‌كرد. به‌بێ بوونى چاودێرییه‌كى نێوده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆش، هیچ رێگایه‌ك نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بزانین ئاخۆ ده‌نگدانه‌كه‌ سه‌ربه‌ستانه‌ و پاك و بێگه‌رد بووبێت یاخود نا، كه‌ ئه‌وه‌ش بابه‌تێكى گرنگه‌ به‌تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كاندا، جگه‌ له‌وه‌ى كۆمسیۆنى باڵاى هه‌ڵبژاردن و راپرسى هه‌رێمیش رێژه‌ى به‌شداریكردن و ئه‌نجامى یه‌ك به‌یه‌كى ناوچه‌كانى به‌جیا بڵاونه‌كرده‌وه‌. 
بڕیارى به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى راپرسى قه‌یرانێكى مه‌ترسیدارى هێنایه‌ كایه‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌ هه‌ڵوێسته‌كانیاندا توندتر بوون، له‌به‌ر رۆشنایى ئه‌و مێژووه‌شى كه‌ كورده‌كان له‌ هه‌ركوێ بن وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك بێبه‌شكراون له‌ ده‌رفه‌تى دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌ت، هه‌روه‌ها به‌له‌به‌رچاوگرتنى ئه‌وه‌ى كه‌ یاریزانه‌ هه‌رێمییه‌كان ترسیان له‌ سه‌ربه‌خۆبوونى كورده‌كانى عێراق هه‌یه‌ تا نه‌بێته‌ هانده‌رێك بۆ كوردى ناوچه‌كانى دیكه‌، كاردانه‌وه‌كان پێشبینى كراوبوون، هاوكات له‌مێژه‌ مه‌سعود بارزانى چه‌له‌حانێى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چیتر دۆخى ئێستاى عێراق ته‌حه‌مول ناكرێت و ده‌بێته‌ هۆى تێكدانى سه‌قامگیرى له‌ وڵات و كورده‌كانیش مافى خۆیانه‌ چاره‌نووسى خۆیان دیاریى بكه‌ن، هه‌ر دواخستنێكیش ده‌رهه‌ق به‌و مافه‌ له‌لایه‌ن به‌غداوه‌ ده‌بێته‌ هۆى پچڕاندنى ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ى كه‌ له‌ سه‌ره‌مه‌رگدایه‌ له‌نێوان هه‌ولێر و به‌غدادا. 
راپرسییه‌كه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كى توندى به‌غدا و ئێران و توركیا و ته‌نانه‌ت ئه‌مریكا و ئه‌وروپاشى به‌دواى خۆیدا هێنا، سه‌ره‌تاش كاردانه‌وه‌ى به‌غدا و ئێران و توركیا له‌ گوتارى توند و هه‌ڕه‌شه‌كردن و هه‌ندێك رێكارى وه‌ك داخستنى كایه‌ى ئاسمانى كوردستان و ئه‌نجامدانى مانۆڕى سه‌ربازیى هاوبه‌ش له‌سه‌ر سنووردا خۆى ده‌بینییه‌وه‌، به‌رده‌وامیش ئه‌گه‌رى هه‌ڵگیرسانى توندوتیژى له‌ئارادابووه‌. 

كورده‌كان چییان چنییه‌وه‌؟
هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌بوو ئاخۆ ده‌نگدانى زۆرینه‌ى ره‌ها به‌ "به‌ڵێ" گۆڕانكارى زۆر به‌سه‌ر دۆخى هه‌رێمى كوردستاندا ده‌هێنێت؟ له‌كاتێكدا كه‌ نه‌بوونى ده‌روازه‌ى ئاویى له‌ هه‌رێم ده‌یخاته‌ ژێر ره‌حمه‌تى هه‌رچوار دراوسێیه‌كه‌یه‌وه‌، ئه‌وانه‌ى به‌ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى كوردى له‌ هیچ جێگایه‌ك قایل نین، به‌وپێیه‌ى هه‌ریه‌كه‌یان رێژه‌یه‌كى زۆرى دانیشتووانه‌كه‌یان كوردن و خه‌ونى تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌. 
دامه‌زراوه‌كانى كوردستان، ئه‌وانه‌ى دووبه‌ره‌كى ناوخۆیى پارته‌كان و دامه‌زراندن له‌سه‌ر بنه‌ماى دڵسۆزى لاوازى كردوون، له‌به‌رده‌م ده‌ستوه‌ردانى ده‌ره‌كیشدا بێ هێزبوون، هه‌ریه‌ك له‌ توركیا و ئێران كادرى هه‌واڵگرى و ئه‌منى كارایان له‌ هه‌رێم هه‌یه‌، هه‌روه‌ها مێژوویه‌كى ده‌وڵه‌مه‌ندیشیان به‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ كاروبارى كورد هه‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان پاڵپشتییه‌كى نێوده‌وڵه‌تى به‌هێزى بۆ پرسى سه‌ربه‌خۆبوونى نییه‌، ئه‌ویش به‌له‌به‌رچاوگرتنى مه‌ترسییه‌كانى په‌یوه‌ست به‌و سنووره‌ى له‌پاش جه‌نگى جیهانیى یه‌كه‌مه‌وه‌ داڕێژراوه‌. 
به‌كورتى، ته‌نانه‌ت راگه‌یاندنى سه‌ربه‌خۆییش له‌پاش راپرسییه‌كه‌ پێشبینى ئه‌وه‌ى لێ نه‌ده‌كرا ده‌وڵه‌تێكى سه‌ربه‌خۆى قابیل به‌ ژیانى لێ بكه‌وێته‌وه‌. 
له‌واقیعدا جێگیركردنى سیستمى فیدراڵى هه‌رێمى كوردستان به‌پێى ده‌ستوورى ساڵى 2005ـى عێراق، كه‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كان به‌شدارییان له‌ داڕشتنیدا كرد و كورده‌كانیش به‌زۆرینه‌ى ره‌ها له‌ راپرسییه‌كدا ده‌نگیان پێدا، ئازادییه‌كى گه‌وره‌ى به‌ هه‌رێم به‌خشیبوو، هه‌نگاوه‌ تاك لایه‌نه‌كانى حكومه‌تى هه‌رێمیش له‌وكاته‌وه‌ ئه‌و ئازادییه‌ى فراوانتر كرد تا گه‌یشته‌ دۆزینه‌ى سه‌رچاوه‌ى داهاتى سه‌ربه‌خۆ له‌ هه‌نارده‌كردنى نه‌وته‌وه‌، چه‌ندین ساڵیشه‌ ئاڵاى كوردستان له‌ هه‌رێمدا هه‌ڵكراوه‌، بۆیه‌ راگه‌یاندنى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆ هیچى دیكه‌ى بۆ ئه‌و دۆخه‌ زیاد نه‌ده‌كرد جگه‌ له‌ دانپێدانانى نێوده‌وڵه‌تى نه‌بێت. 
كه‌واته‌ بۆچى بارزانى و پارته‌كه‌ى له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى ئه‌و راپرسییه‌ رۆشتن؟ وه‌ڵامه‌كه‌ روون نییه‌، به‌ڵام له‌ڕووى شه‌خصیه‌وه‌ بارزانى وه‌ك كوڕى دامه‌زرێنه‌رى بزووتنه‌وه‌ى نه‌ته‌وه‌یى كوردى "مه‌لا موسته‌فاى بارزانى" پێگه‌ى خۆى به‌هێز كرد، به‌جۆرێك كه‌ ده‌توانێت به‌هۆى هاندانى راى گشتییه‌وه‌ ئه‌گه‌رى دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تێكى سه‌ربه‌خۆى كوردى نزیك بكاته‌وه‌، به‌ڵام رووداوه‌كانى دواترى كه‌ركوك پێچه‌وانه‌ى ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ى ده‌رخست. 
ئه‌وه‌بوو پێشتر بارزانى له‌ڕووى سیاسییه‌وه‌ پێگه‌ى نه‌ته‌وایه‌تى خۆى به‌هێزكرد له‌كاتێكدا به‌هۆى خراپ ئیداره‌دانى بوارى سیاسى و ئابوورییه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌كه‌ى وه‌ك سه‌رۆكى هه‌رێم دووچارى ره‌خنه‌ى توند بووه‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ به‌رده‌وامبوونى له‌ پۆسته‌كه‌ى پاش درێژكردنه‌وه‌ى ماوه‌ى سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ى به‌ رێككه‌وتنێك له‌ ساڵى 2013 و دواتر داخستنى په‌رله‌مان له‌ ساڵى 2015، كه‌ ئه‌وه‌ش وایكرد به‌بێ هه‌ڵبژاردن دووجار سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ى درێژبكرێته‌وه‌. هاوكات باڵى مه‌سرور بارزانى ئیراده‌ى به‌سه‌ر باڵى ركابه‌رى خۆى به‌سه‌رۆكایه‌تى نێچیرڤان بارزانیدا زاڵكرد، به‌تایبه‌ت له‌كاتێكدا كه‌ نێچیرڤان بارزانى په‌یوه‌ندییه‌كى باشترى له‌گه‌ڵ به‌غدا و ئه‌نقه‌ره‌ هه‌یه‌، هه‌ردووكیشیان كێبڕكێ له‌سه‌ر جێگرتنه‌وه‌ى مه‌سعود بارزانى ده‌كه‌ن كاتێك دیمه‌نه‌كه‌ به‌جێده‌هێڵێت. 
سه‌ربارى ئه‌و ده‌ستكه‌وته‌ ناوخۆییانه‌ى پارتى دیموكراتى كوردستان به‌ده‌ستى هێنان، به‌ڵام پێده‌چێت راپرسییه‌كه‌ گورزێكى ئاشكراى له‌ خه‌ونى كورد بۆ دروستكردنى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆ دابێت، به‌وپێیه‌ى ئێرانى نه‌یارى بارزانى و پارتى دیموكراتى كوردستان و توركیاى هاوڕێ و هاوپه‌یمانى له‌ كاردانه‌وه‌كانیاندا یه‌ك بوون، له‌كاتێكیشدا كه‌ ئه‌و دوو هێزه‌ زۆربه‌ى كات له‌سه‌ر پرسه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كان دژبه‌یه‌ك بوون، به‌ڵام دروستكردنى ده‌وڵه‌تى كوردى یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌تانه‌ى له‌سه‌رى كۆك بوون. 

پێویستیى به‌غدا و هه‌ولێر به‌ دانووستان
له‌ مانگى حوزه‌یرانى 2014دا سوپاى عێراقى له‌به‌رده‌م هێرشى رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامیدا هه‌ره‌سى هێنا، به‌هۆى ئه‌و بۆشاییه‌شى كه‌ هاته‌ئاراوه‌، هێزه‌ ئه‌منییه‌كانى سه‌ربه‌ پارته‌ كوردییه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ر كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانى پارێزگاى كه‌ركوكدا گرت، ئه‌وه‌بوو پارتى دیموكراتى كوردستان ده‌ستى به‌سه‌ر كێڵگه‌ى نه‌وتى هاڤانا و باى حه‌سه‌ن و خورمه‌ڵه‌دا گرت. حكومه‌تى عێراقییش به‌وه‌ قایل نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌وكات تواناى ئه‌وه‌ى نه‌بوو دۆخه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بكاته‌وه‌. 
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سه‌ركه‌وتنه‌كان به‌سه‌ر رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامیدا سوپاى عێراقى نوێ كرده‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ تێكشكاندنى رێكخراوى داعش له‌ حه‌ویجه‌ له‌ سه‌ره‌تاى مانگى تشرینى یه‌كه‌م هێزه‌ هاوبه‌شه‌كانى حكومه‌تى فیدراڵى خسته‌ پێگه‌یه‌كى ستراتیژییه‌وه‌ و یارمه‌تیدا به‌رده‌وامیى به‌ پێشڕه‌وییه‌كانى بدات. 
به‌له‌به‌رچاوگرتنى دوایین په‌ره‌سه‌ندنه‌كانیش، تاكه‌ رێگاى دانایانه‌ خۆى له‌ هێوركردنه‌وه‌ى دۆخى سه‌ربازى و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دانووستان ده‌بینێته‌وه‌، حكومه‌تى عیبادى – یش هۆكارى خۆى هه‌یه‌ بۆ قایلبوون به‌ دانووستان، به‌وپێیه‌ى ره‌نگه‌ هێزه‌ ده‌سته‌بژێره‌كانى تواناى گێڕانه‌وه‌ى كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانیان هه‌بێت، به‌ڵام هێشتا سوپاكه‌ى هه‌ر لاوازه‌. تائێستاش واشنتۆن جووڵه‌كانى به‌غداى به‌لاوه‌ په‌سه‌نده‌، به‌ڵام هه‌ڵگیرسانى كوشتار له‌نێوان ئه‌و دوو هاوپه‌یمانه‌ى ئه‌مریكادا كارێكى مه‌ترسیداره‌ و ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆى له‌ده‌ستدانى ئارامییه‌كه‌ى. بابه‌تى له‌وه‌ گرنگتریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ چاره‌سه‌رێكى ئه‌منى دوورمه‌ودا بۆ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ پێویستى به‌ دانووستان هه‌یه‌. 
هاوكات پێویسته‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان – یش، كه‌ پارتى دیموكراتى كوردستان باڵاده‌سته‌ به‌سه‌ریدا، هه‌نگاو به‌ره‌و دانووستان هه‌ڵبنێت. به‌وپێیه‌ى پێشتر بارزانى زیاده‌ڕه‌وى به‌ كارتى كورده‌كانه‌وه‌ كرد و سه‌ربارى دژایه‌تیكردنى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى، پێداگریى له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى راپرسى كرد و ره‌تیكرده‌وه‌ دانووستان له‌سه‌ر هه‌ر شتێك بكات جگه‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیى. له‌وچوارچێوه‌یه‌شدا لایه‌نگره‌كانى تویته‌ریان بۆ راكێشانى سۆزى نێوده‌وڵه‌تى و به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا به‌كارهێنا و بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌یانكرد كه‌ ئێران ده‌ستێكى باڵاى له‌ ره‌تكردنه‌وه‌ى راپرسى له‌لایه‌ن به‌غداوه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌مریكا هه‌نگاوى هه‌ڵنه‌نا و ده‌ستى به‌ ئامانجه‌ ستراتیژییه‌كه‌ى خۆیه‌وه‌ گرت كه‌ خۆى له‌ پاراستنى یه‌كپارچه‌یى عێراقدا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى هه‌ستى به‌ توڕه‌یى كرد له‌مه‌ڕ ره‌تكردنه‌وه‌ى پێشنیاره‌ گشتگیره‌كانى له‌لایه‌ن بارزانییه‌وه‌ بۆ دواخستنى راپرسى له‌به‌رامبه‌ر پشتیوانى واشنتۆن له‌ دانووستانێكى خێرا له‌نێوان به‌غدا و هه‌ولێر سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو پرسه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان. 
كه‌واته‌ ده‌كرێت بڵێین كه‌ بارزانى له‌برى به‌ره‌وپێشبردنى، پرسى سه‌ربه‌خۆیى كورستانى په‌كخست، بۆیه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیى خۆى له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانى پێشووى چاك بكاته‌وه‌. 

نه‌وت و سنوور
گه‌ر هه‌ردوولا بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر مێزى گفتوگۆ، واتا كاتێك كه‌ ئه‌وه‌ روویدا، پێویسته‌ له‌ دانووستانه‌كاندا بایه‌خ به‌و پرسه‌ بدرێت كه‌ ماوه‌یه‌كى دووره‌ به‌غدا و هه‌ولێر له‌سه‌رى ناكۆكن، به‌وپێیه‌ى چاره‌سه‌رنه‌كردنى یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت بۆ راڤه‌كردنى بێ ئومێدیى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و بڕیارى سوربوونى له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى راپرسى، ئه‌و راپرسییه‌ى كه‌ بووه‌ هۆى هه‌ڵگیرسانى ئه‌و توندوتیژییه‌ى ئێستا. ئه‌و پرسه‌ش له‌ ده‌ستوورى عێراقیدا پێى ده‌وترێت چاره‌سه‌ركردنى پرسى "ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان" و داهاته‌كانى ئه‌و نه‌وت و غازه‌ى كه‌ له‌و ناوچانه‌دایه‌، واتا نه‌خشه‌ڕێژكردنى سنوورى هه‌رێمى كوردستان و ناوچه‌كانى دیكه‌ى عێراق. 
ده‌كرێت حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان راپرسى ئه‌نجام بدات و ته‌نانه‌ت سه‌ربه‌خۆییش رابگه‌یه‌نێت، به‌ڵام به‌هۆى ئه‌وه‌ى سنوورى هیچ قه‌واره‌یه‌كى بۆ نه‌خشه‌ڕێژ نه‌كراوه‌ تا حكومدارێتى بكات، ئه‌وا سنوورى پان و به‌رینى نێوان عێراقى كوردى و عێراقى عه‌ره‌بى، ئه‌وه‌ى له‌ ئێرانه‌وه‌ تا سوریا درێژ ده‌بێته‌وه‌، هه‌ر ده‌بێته‌ خاڵى جێناكۆك و له‌ به‌رامبه‌ریشدا هۆكارى ناسه‌قامگیرى. به‌له‌به‌رچاوگرتنى یه‌ده‌گى نه‌وتى كه‌ركوك – یش كه‌ به‌ كه‌متر له‌ نۆ ملیار به‌رمیل مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت، ئه‌وا حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان بۆ كۆنترۆڵكردنى ئه‌و ناوچه‌یه‌ دووچارى ئاڵنگاریى به‌رده‌وام ده‌بێته‌وه‌. كورده‌كانیش سه‌لماندوویانه‌ كه‌ له‌ شاخه‌كاندا شه‌ڕكه‌رێكى به‌هێزن، به‌ڵام به‌رگریكارێكى خراپن له‌ شاره‌كانیان، هه‌روه‌ك چۆن كۆنترۆڵكردنى ئاسانى كه‌ركوك له‌لایه‌ن سوپاى عێراقه‌وه‌ له‌ 16 – 17ـى تشرینى یه‌كه‌م ده‌ریخست. 
نه‌خشه‌ڕێژكردنى سنوورێكى هه‌میشه‌یى له‌ ناوچه‌یه‌كدا، كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كى ئیتنى و ئایینى له‌خۆده‌گرێت، كارێكى قورس ده‌بێت، ئاڵنگاریى سه‌ره‌كیش دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێكه‌ بۆ كه‌ركوك، جا هه‌میشه‌یى بێت یاخود كاتیى، ئه‌ویش به‌ ره‌چاوكردنى پێكهاته‌ى دیمۆگرافى ئاڵۆزى ئه‌و پارێزگایه‌ و بوونى كێڵگه‌ى نه‌وتى زه‌به‌لاح تیایدا. له‌مێژیشه‌ كورده‌كان بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ موڵكى ئه‌وانن و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ رژێمه‌كانى پێشوو هه‌ر له‌ ساڵانى شه‌سته‌كانى سه‌ده‌ى رابردووه‌وه‌ بوونى دیمۆگرافى ئه‌وانیان له‌ڕێگاى سیاسه‌تى "به‌عه‌ره‌ب – كردنه‌وه‌" كه‌م كردووه‌ته‌وه‌.  

به‌رژه‌وه‌ندى یاریزانه‌ ده‌ره‌كییه‌كان
به‌لاى ئێران و توركیاوه‌ هه‌ر گفتوگۆیه‌ك باس له‌ دانه‌مه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى كوردى بكات جێگاى قبووڵكردنه‌ و بگره‌ دڵخوازانه‌یه‌. ئێران كه‌ خاوه‌نى قه‌ڵه‌مڕه‌وییه‌كى به‌هێزه‌ له‌ عێراق، پێداگریى له‌سه‌ر پاراستنى یه‌كپارچه‌یى عێراق و مانه‌وه‌ى كه‌ركوك له‌ژێر كۆنترۆڵى به‌غدا كرد، به‌ڵام لارى نه‌بوو له‌و هه‌وڵانه‌ى كاتى خۆى "یونامى" بۆ هاریكاریكردنى عێراق ده‌یدا، له‌به‌رئه‌وه‌ى دانووستانه‌كانى نێوان هه‌ولێر و به‌غدا و دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێكى ئاشتیانه‌ بۆ پرسى سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان ده‌بووه‌ هۆى پته‌وكردنى په‌یوه‌ندیى نێوان هه‌ردوولا و پاراستنى یه‌كپارچه‌یى عێراق، ته‌نانه‌ت گه‌ر هه‌رێمى كوردستان سه‌ربه‌خۆییه‌كى به‌رفراوانیشى هه‌بووبێت. 
ئێران په‌یوه‌ندییه‌كى پته‌وى له‌گه‌ڵ پارتى دیموكراتى كوردستاندا نییه‌، به‌ڵام به‌رپرس و ئه‌فسه‌ره‌ باڵاكانى، به‌ فه‌رمانده‌ى فه‌یله‌قى قودس "قاسم سوله‌یمانى"یشه‌وه‌ به‌رده‌وام سه‌ردانى هه‌ولێر ده‌كه‌ن و خودى "سلێمانى"یش له‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كى ئه‌م قه‌یرانه‌دا بوونى هه‌بوو. ئامانجى سه‌ره‌كیى ئێران پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ى جووڵه‌ى كورده‌ به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیى، ئه‌ویش له‌ڕێگاى هێشتنه‌وه‌ى قه‌واره‌ى كوردى به‌ په‌رته‌وازه‌یى. 
سه‌ربارى ئه‌وه‌شى ئێران ده‌یه‌وێت باسكى هاوپه‌یمانه‌ عێراقییه‌كانى ئه‌ستوور بكات، به‌ڵام له‌ئێستادا هه‌وڵده‌دات له‌برى گروپه‌ شیعى مه‌زهه‌به‌ نافه‌رمییه‌كان یاخود حه‌شدى شه‌عبى له‌ڕێگاى حكومه‌ته‌كه‌ى عیبادییه‌وه‌ هێزه‌ فیدراڵییه‌كان بجووڵێنێت. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا پێده‌چێت كارته‌كانى به‌ كارامه‌یى به‌كاربهێنێت، به‌وپێیه‌ى وه‌ك یه‌ك پاڵپشتى عیبادى و هاوپه‌یمانه‌ شیعه‌كانى ده‌كات و زامنى پشت به‌ستنى به‌غدا به‌ تاران ده‌كات و ترسى له‌ له‌ده‌ستدانى هه‌یه‌. سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌شى بارگرژییه‌كانى نێوان ئه‌مریكا و ئێران به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌چن، به‌ڵام تاران له‌ڕێگاى فراوانكردنى رۆڵى خۆى له‌ هه‌مان ئه‌و حكومه‌ته‌ى ئه‌مریكا پاڵپشتیى ده‌كات، واشنتۆن دووچارى ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ ده‌كاته‌وه‌. 
به‌لاى توركیاشه‌وه‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ى دانووستانى نێوان هه‌ولێر و به‌غدا گرنگه‌، له‌كاتێكدا هه‌ست به‌ بێزارى ده‌كات له‌مه‌ڕ راده‌ستكردنى عێراق به‌ ئێران له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌، به‌وپێیه‌ى دركى به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ باشترین به‌رگرى دژ به‌ په‌لهاویشتنى ئێران خۆى له‌ دانانى ئابووریى هه‌رێمى كوردستان له‌نێو كایه‌ى قه‌ڵه‌مڕه‌وى توركیا و هاریكاریكردنى به‌غدا و هه‌ولێر بۆ گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتنێك له‌سه‌ر كه‌ركوك و نه‌وته‌كه‌ى ده‌بینێته‌وه‌، چونكه‌ سیناریۆیه‌كى له‌وجۆره‌ تواناى ئه‌وه‌ى پێ ده‌به‌خشێت ده‌ستى به‌ بازاڕى عێراق و ده‌رفه‌تى وه‌به‌رهێنان و كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانى باشوورى ئه‌و وڵاته‌ بگات. 
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناپاكى بارزانى به‌رامبه‌ر به‌و متمانه‌یه‌ى له‌نێوان توركیا و حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان له‌ كۆتاییه‌كانى ساڵى 2007 بونیادنرا، ئه‌نقه‌ره‌ى توڕه‌ كردووه‌، چونكه‌ ئه‌نقه‌ره‌ پێویستى به‌ پارتى دیموكراتى كوردستان و باشتربوونى په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان به‌غدا و هه‌ولێر هه‌یه‌، ئه‌ویش له‌به‌ر دوو هۆكار، یه‌كه‌میان: بۆ دژایه‌تیكردنى پارتى كرێكارانى كوردستان، دووه‌میشیان: پارێزگاریكردن له‌ ره‌وانه‌كردنى نه‌وت و غازى عێراق بۆ به‌نده‌رى جه‌یهان. ره‌نگه‌ ئه‌م واقیعه‌ش هه‌ندێك قه‌ڵه‌مڕه‌وى به‌ بارزانى ببه‌خشێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توركیا قورساییه‌كى ئابوورى گه‌وره‌ى وه‌هاى هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت له‌ڕێگاى فشارى دیپلۆماسى و ئابوورییه‌وه‌ ره‌فتاره‌كانى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان بگۆڕێت. 
به‌هه‌مان شێوه‌ روسیاش به‌رژه‌وه‌ندى ئابوورى له‌ هه‌رێم هه‌یه‌، به‌وپێیه‌ى له‌ مانگى ئه‌یلولى 2017دا كۆمپانیاى رۆزنه‌فتى روسى گرێبه‌ستێكى له‌گه‌ڵ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان واژووكرد. به‌ڵام له‌گه‌لأ ئه‌وه‌شدا هه‌مان ئه‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وییه‌ى له‌ عێراق نییه‌ كه‌ له‌ سوریا هه‌یه‌تى. سه‌ربارى ئه‌وه‌شى له‌گه‌ڵ خه‌ونه‌كانى كورددا هاوسۆزه‌ و ئاره‌زووى هێشتنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى خۆى له‌گه‌ڵ كوردانى عێراق و سوریادا ده‌كات، به‌ڵام ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ به‌رده‌وام پشتیوانى له‌ یه‌كپارچه‌یى عێراق ده‌كات. واتا ئه‌ویش ناتوانێت به‌غدا و عه‌ره‌ب له‌خۆى بكات، به‌تایبه‌ت له‌كاتێكدا كه‌ هه‌وڵده‌دات جێ پێى خۆى وه‌ك هێزێكى سه‌ره‌كى له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست قایم بكات. 
هه‌رچى یه‌كێتیى ئه‌وروپاشه‌ ده‌توانێت رۆڵى له‌ ئاڕاسته‌كردنى كێشمه‌كێشمه‌كان به‌ره‌و دانووستان هه‌بێت. پێش ئه‌نجامدانى راپرسییه‌كه‌ش به‌ هه‌فته‌یه‌ك "فیدریكا مۆگرینى" ئاماژه‌ى به‌وه‌دا كه‌ كاریگه‌ریى نه‌رێنى ده‌بێت و داواى له‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان كرد خۆى له‌ رێكارى تاك لایه‌نه‌ به‌دوور بگرێت، هاوكات پێشنیارى پشتیوانیكردنى یه‌كێتیى ئه‌وروپاى له‌ گفتوگۆیه‌كى بونیادنه‌رانه‌ له‌نێوان به‌غدا و هه‌ولێر كرد له‌چوارچێوه‌ى ده‌ستوورى عێراقدا، به‌رده‌وامبوونیش له‌سه‌ر ئه‌و رێچكه‌یه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى یه‌كێتیى ئه‌وروپادایه‌، چونكه‌ هاوشێوه‌ى ئه‌مریكا په‌یوه‌ندى باشى له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌ به‌غدا و هه‌ولێر هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ پێگه‌یه‌كى به‌هێزدایه‌ بۆ به‌شداریكردن له‌و هه‌وڵه‌ دیپلۆماسییانه‌ى كه‌ به‌مه‌به‌ستى هاندانى لایه‌نه‌كان به‌ره‌و مێزى گفتوگۆ و بونیادنانى هه‌وڵى هاوبه‌ش بۆ تێكشكاندنى داعش ده‌درێن. 

به‌كورتى
له‌پێناو دانانى سنوورێك بۆ كوشتار له‌ كه‌ركوك، له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و یاریزانه‌كانى پابه‌ند به‌ سه‌قامگیرى عێراق و هه‌رێمى كوردستان پێویسته‌ له‌چوارده‌ورى نه‌خشه‌ڕێگایه‌ك بۆ پاراستنى ئاشتى نێوانیان كۆببنه‌وه‌، پێویسته‌ ئامانجه‌كه‌ش گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتن بێت له‌سه‌ر ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و دابه‌شكردنى داهاتى نه‌وت. هاوكات پاڵپشتیكردن له‌ باشتركردنى ئیداره‌ و به‌شداریكردنى سیاسى له‌ هه‌ریه‌ك له‌ به‌غدا و هه‌ولێر. 
له‌و جۆره‌ دانووستانانه‌شدا، پێویسته‌ كارى له‌پێشینه‌ بونیادنانى رایه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌نێوان هه‌ردوولا به‌مه‌به‌ستى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ گفتوگۆیه‌كى پشت به‌ستوو به‌وه‌ى نه‌ كورده‌كان سازشیان له‌ مافى چاره‌ى خۆنووسین كردووه‌ و نه‌ به‌غداش ده‌ستى له‌ پاراستنى یه‌كپارچه‌یى خاكه‌كه‌ى هه‌ڵگرتووه‌. پاشان ده‌ستبكرێت به‌ دانووستان له‌سه‌ر سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان و دابه‌شكردنى داهاتى نه‌وت. واتا پێویسته‌ به‌ئاشكرا و به‌نهێنى له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى خۆرئاوا و توركیا و ئێرانه‌وه‌ هانى ئه‌و هه‌نگاوه‌ بدرێت. 
هه‌نگاوى دووه‌میش پێویسته‌ ئه‌نجوومه‌نى ئاسایشى سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیار له‌سه‌ر دیاریكردنى ئامرازه‌كانى هێوركردنه‌وه‌ى گرژییه‌كان و پێدانه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات به‌ "یونامى" بدات، به‌جۆرێك كه‌ به‌ڕاشكاوانه‌ بایه‌خ به‌ چاره‌سه‌كردنى ململانێكانى په‌یوه‌ست به‌ سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان بدات. 
واشنتۆن رۆڵێكى بنچینه‌یى له‌ دووباره‌ ده‌ستپێكرده‌وه‌ى گفتوگۆى نێوان به‌غدا و هه‌ولێردا هه‌یه‌، سه‌باره‌ت به‌وه‌شى ئاخۆ ئیداره‌ى ئه‌مریكا، كه‌ له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ رووبه‌ڕووى ئاڵنگاریى گه‌وره‌ بووه‌ته‌وه‌، ئاماده‌یى و تواناى ئه‌وه‌ى تێدایه‌ له‌و كاره‌ هه‌ستیاره‌وه‌ خۆى بگلێنێت؟ ئه‌وا هه‌ر به‌ كراوه‌یى ده‌مێنێته‌وه‌. هاوكات له‌سه‌ر یه‌كێتیى ئه‌وروپاش پێویسته‌ ده‌ستوه‌ربدات بۆ پاڵپشتیكردنى هه‌ر هه‌وڵێك كه‌ واشنتۆن ده‌یدات، یاخود خۆیان له‌ ئه‌نجوومه‌نى ئاسایش ده‌ستپێشخه‌رى بكه‌ن. 
به‌له‌به‌رچاوگرتنى هه‌ڵوێستى دیارى هه‌ریه‌ك له‌ ئێران و توركیاش سه‌باره‌ت به‌ سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان و نه‌وت، پێناچێت ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ هه‌وڵى په‌كخستنى ئه‌و دانووستانانه‌ بده‌ن كه‌ "یونامى" سه‌رۆكارییان ده‌كات، بگره‌ له‌وانه‌یه‌ پشتیوانى راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆى لێ بكه‌ن. 
بێگومان ئه‌و بارگرژییه‌ى ئێستاى نێوان واشنتۆن و تاران سه‌باره‌ت به‌ چاره‌نووسى رێككه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ فاكته‌رێكى ناپێویسته‌ و دۆخه‌كان ئاڵۆزتر ده‌كات و ره‌نگه‌ كاریگه‌ریى له‌سه‌ر عێراقیش دروست بكات، ته‌نانه‌ت گه‌ر واى دابنێین كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ به‌غدا و هه‌ولێریش له‌برى ئێران چاویان له‌ ئه‌مریكایه‌ بۆ زامنكردنى گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتن، ئه‌وا تاران و هاوپه‌یمانه‌ عێراقییه‌كانى توانایه‌كى زۆریان بۆ گێڕانى رۆڵى تێكده‌رانه‌ هه‌یه‌ دژ به‌و رێككه‌وتنه‌. 
وه‌رگێڕانى: ابراهیم احمد حسین 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure