فه‌رمانڕه‌وایه‌تى خراپ و جه‌نگى ناوخۆی

08/11/2017

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: باربرا ف. واڵته‌ر
سه‌رچاوه‌: ناوه‌ندى ئه‌لبه‌یان بۆ توێژینه‌وه‌ و پلاندانان

زۆرینه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌ هاوچه‌رخه‌كان له‌مڕۆدا دووباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانى پێشووترن، ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ش تیۆرى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر رۆڵى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ى دامه‌زراوه‌ سیاسى و یاساییه‌كان له‌ كۆت و به‌ندكردنى ده‌سته‌بژێرى ده‌وڵه‌تان له‌پاش جه‌نگى ناوخۆیى، چونكه‌ ئه‌و جۆره‌ كۆت و به‌ندانه‌ وه‌ك چاودێرێك به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتى جێبه‌جێكردنه‌وه‌ وه‌هان و یارمه‌تى ده‌سته‌بژێرى ده‌سه‌ڵاتدار ده‌ده‌ن پابه‌ندى ریفۆرمى سیاسى ببن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى ده‌بێته‌ هۆى خوڵقاندنى ئه‌و كه‌شه‌ى كه‌ تیایدا پێویست ناكات یاخیبووه‌كان وه‌ك میلیشیا بۆ دژایه‌تیكردنى ده‌سته‌بژێرى سیاسى بمێننه‌وه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ش ئه‌گه‌رى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ روونى ده‌كاته‌وه‌ كه‌ دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌ به‌هێزه‌كان به‌ته‌نها كاریگه‌ریى گرنگ و نه‌رێنییان له‌سه‌ر جه‌نگى ناوخۆیى نییه‌، به‌ڵكو كاتێك كه‌ وڵاتان ده‌كه‌ونه‌ نێو داوى ململانێوه‌، ئه‌وا دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كان به‌ فاكته‌رى بنچینه‌یى داده‌نرێن. 
له‌مڕۆدا كێشه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى خۆى له‌ دوباره‌بوونه‌وه‌یدا ده‌بینێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ماوه‌ى په‌نجا ساڵى رابردوودا زۆرینه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان یه‌كه‌مجاریان بووه‌ كه‌ روویانداوه‌، واتا جه‌نگى نوێ بوون و له‌لایه‌ن ئه‌و یاخیبووانه‌وه‌ به‌رپاكراون كه‌ پێشتر به‌ره‌نگارى ده‌وڵه‌ت نه‌بوونه‌ته‌وه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هاتنى ده‌یه‌ى یه‌كه‌مى سه‌ده‌ى بیست و یه‌كدا، 90%ـى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانى پێشتر بوون، ئه‌و جه‌نگه‌ كۆنانه‌ى كه‌ یاخیبووه‌كان له‌پاش ماوه‌یه‌ك له‌ به‌رقه‌راركردنى ئاشتى به‌رپایان كردووه‌ته‌وه‌. له‌واقیعیشدا هه‌موو ئه‌و جه‌نگه‌ ناوخۆییانه‌ى له‌ ساڵى 2003ه‌وه‌ ده‌ستیان پێكردووه‌ – جگه‌ له‌ جه‌نگى ئه‌م دواییانه‌ى لیبیا – درێژه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانى پێشتر بوون. دوباره‌بوونه‌وه‌ى زۆرینه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانى ئه‌مڕۆش بابه‌تێكى جێ بایه‌خه‌ له‌به‌ر دوو هۆكار، یه‌كه‌م: جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان له‌ هه‌موو وڵات و ناوچه‌یه‌كدا دووباره‌ نابێته‌وه‌، بۆ نمونه‌ "سلڤادۆر" جه‌نگێكى ناوخۆیى به‌خۆیه‌وه‌ بینى و له‌ ساڵى 1992دا كۆتایى هات، هه‌رگیز دووباره‌ش نه‌بۆوه‌، له‌برى ئه‌وه‌ زۆربه‌ى كات جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان به‌رده‌وام له‌ ئه‌فریقا و باشوورى بیابانى گه‌وره‌ و خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌. دووه‌م: ئه‌و وڵاتانه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى جۆراوجۆریان به‌خۆیانه‌وه‌ بینیوه‌، جه‌نگه‌كانیان جیاواز نه‌بوون یاخود گروپێكى یاخیبووى جیاواز به‌رپاى نه‌كردووه‌، به‌ڵكو زۆربه‌یان له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونى كاتدا هه‌مان جه‌نگیان له‌سه‌ر ده‌ستى هه‌مان گروپى یاخیبوو یان ده‌سته‌یه‌ك له‌نێو ئه‌و گروپانه‌ به‌خۆوه‌ بینیوه‌ته‌وه‌، بۆ نمونه‌ جه‌نگه‌ یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌ ناوخۆییه‌كانى لوبنان به‌رده‌وام له‌نێوان راستڕه‌وه‌ مه‌سیحى و چه‌پڕه‌وه‌ ئیسلامییه‌كاندا به‌رپاكراوه‌، ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌كه‌ به‌وه‌ى چیتر گرفتى سه‌ره‌كیى جه‌نگى ناوخۆیى بریتیى نییه‌ له‌ چۆنیه‌تى رێگریكردن له‌ هه‌ڵگیرساندنى جه‌نگى نوێ، به‌ڵكو بریتییه‌ له‌ چۆنیه‌تى كۆتاییهێنان به‌و جه‌نگانه‌ى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى هه‌میشه‌یى سه‌ریانهه‌ڵداوه‌. 
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ پێى وایه‌ ئه‌و فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌ى كه‌ ره‌چاونه‌كراوه‌ بریتییه‌ له‌ رۆڵى دامه‌زراوه‌ سیاسى و یاساییه‌كان له‌ رێگریكردن له‌ سه‌رهه‌ڵدانى توندوتیژیدا، به‌وپێیه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ ده‌سته‌بژێرى حوكمڕان ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ى جه‌ماوه‌ر نین، قابیلى خۆ دووباره‌ كردنه‌وه‌ن، چونكه‌ راى گشتى به‌شداریى ژیانى سیاسى ناكات و زانیارییه‌كانیش ته‌مومژاوین.
به‌دامه‌زراویبوون كار بۆ به‌دیهێنانى چوار ئامانج ده‌كات، یه‌كه‌م: یه‌كێك له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانى به‌دامه‌زراوه‌یبوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كار بۆ ملكه‌چكردنى ده‌سه‌ڵاتى جێبه‌جێكردن له‌ئاست چاودێریدا ده‌كات، ئه‌و چاودێرییه‌ى كه‌ وا له‌ حكومه‌ت ده‌كات به‌رژه‌وه‌ندى توێژێكى به‌رفراوانترى دانیشتووان به‌دی بهێنێت، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى پاڵنه‌ره‌كانى یاخیبووان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و جه‌نگ، دووه‌م: كار بۆ دۆزینه‌وه‌ى رێگاى جۆراوجۆرى میانڕه‌وانه‌ ده‌كات بۆ كاریگه‌ریى دروستكردن له‌سه‌ر حكومه‌ت، به‌جۆرێك كه‌ وا له‌ توندوتیژى ده‌كات وه‌ك شێوازێك له‌ شێوازه‌كانى گۆڕانكارى بایه‌خى كه‌متر بێت، سێیه‌م: دامه‌زراوه‌ سیاسى و یاساییه‌كان یارمه‌تى ده‌سته‌بژێرى ده‌سه‌ڵاتدار ده‌ده‌ن پابه‌ندى سه‌نگ و قورسایى مه‌رجه‌ سیاسییه‌كان بن بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رى سیاسى، به‌جۆرێك كه‌ به‌رده‌وام ئه‌گه‌رى گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر زیاد ده‌كات، چواره‌م: چاودێریكردنى ده‌سه‌ڵاتى جێبه‌جێكردن دۆخێك دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ تیایدا یاخیبووه‌كان چیتر پێویستیان به‌ هێشتنه‌وه‌ى میلیشیا و هه‌ڕه‌شه‌كردن به‌ به‌كارهێنانى توندوتیژى بۆ لێپێچینه‌وه‌ له‌ ده‌سته‌بژێرى سیاسى نابێت. واتا سه‌ره‌نجام دۆخێك دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ تیایدا شه‌ڕكه‌ره‌كان بۆ چاره‌سه‌كردنى ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كان و پشتیوانیكردن له‌ ئاگربه‌ست ئاسانتر دێن به‌ده‌سته‌وه‌. 

ئایا لێپرسینه‌وه‌ گرنگه‌؟
گه‌وره‌ترین گرێ كوێره‌ له‌ بابه‌تى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كاندا خۆى له‌ هۆكارى پشت به‌رده‌وامبوونى شه‌ڕكه‌ره‌كان له‌سه‌ر شه‌ڕكردن ده‌بینێته‌وه‌، له‌كاتێكدا كه‌ بۆ چه‌ندین ساڵ له‌ ململانێدا ده‌بن و تواناى ئه‌وه‌یان نابێت یه‌كتر ببه‌زێنن. بۆ نمونه‌: ئایا هۆكارى ئه‌وه‌ چییه‌ كه‌ حكومه‌تى میانمار له‌پاش زیاتر له‌ په‌نجا ساڵ له‌ جه‌نگى پچڕپچڕ، به‌رده‌وام شه‌ڕى یاخیبووه‌كانى (شان) ده‌كات؟ 
بۆ هه‌ڵماڵینى په‌رده‌ له‌سه‌ر هۆكارى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى – یش، پێویسته‌ ته‌نها به‌ ده‌ستنیشانكردنى سته‌مه‌كانه‌وه‌ نه‌وه‌ستینه‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت راڤه‌ى هۆكارى پشت چاره‌سه‌رنه‌بوونى ئه‌و سته‌مانه‌ له‌دواى چه‌ندین ساڵ له‌ شه‌ڕكردن بكه‌ین. 
حكومه‌ت و یاخیبووه‌ تێوه‌گلاوه‌كان له‌ جه‌نگى ناوخۆیى، دوو رێگایان بۆ كۆتایهێنان به‌ توندوتیژى و به‌رقه‌راركردنى ئاشتییه‌كى دوورمه‌ودا له‌به‌رده‌مدایه‌: یان به‌سه‌ر نه‌یاره‌كه‌یاندا زاڵ ببن و تواناى شه‌ڕكردنیان نه‌هێڵن، یاخود بتوانن بگه‌نه‌ چاره‌سه‌رێكى ماقوڵى وه‌ها له‌گه‌ڵ نه‌یاره‌كه‌یان، كه‌ ناكۆكییه‌كانیان بڕه‌وێنێته‌وه‌ و چیتر له‌گه‌ڵ یه‌كتردا به‌شه‌ڕ نه‌یه‌ن. زۆربه‌ى جاریش شه‌ڕكه‌ره‌كان بژارده‌ى یه‌كه‌میان به‌لاوه‌ په‌سه‌ندتره‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى زاڵبوونى سه‌ربازى به‌سه‌ر دوژمندا، ده‌بێته‌ هۆى به‌دیهێنانى ده‌ستكه‌وت له‌ئێستا و له‌داهاتوودا و بگره‌ له‌وانه‌یه‌ سوودى بۆ به‌رقه‌راركردنى ئاشتییه‌كى هه‌میشه‌ییش هه‌بێت. بۆ نمونه‌: له‌ سریلانكا "ماهیندا راجاپاكشا" له‌برى گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رێكى ته‌واوفقى، به‌هۆى به‌ڵێنى تێكشكاندنى "پڵنگه‌كانى تامیل"ه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا سه‌ركه‌وت، به‌ڵام له‌ماوه‌ى چوار ساڵدا یاخیبووه‌كان حكومه‌ته‌كه‌یان پلیشانده‌وه‌ و ئاشتییه‌كى وه‌هایان به‌رقه‌راركرد كه‌ پێده‌چێت هه‌میشه‌یى بێت. هاوكات سه‌ركه‌وتنى سه‌ربازیى "ماوتسى تۆنگ" به‌سه‌ر پارتى "كۆومینتانگ – پارتى نیشتمانیى چینى"دا چه‌ندین ده‌یه‌ له‌ ئاشتى و سه‌قامگیرییه‌كى رێژه‌یى بۆچین ده‌سته‌به‌ركرد. هه‌ربۆیه‌ شه‌ڕكه‌ره‌ تێوه‌گلاوه‌كان له‌ جه‌نگى ناوخۆیى تێكشكاندنى نه‌یاره‌كه‌یان له‌ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر له‌گه‌ڵى به‌لاوه‌ په‌سه‌ندتره‌. 
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ره‌نگه‌ شه‌ڕكه‌ره‌كانى نێو جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌ دوباره‌بووه‌كان مه‌یلى ئه‌و چاره‌سه‌ره‌یان نه‌بێت، چونكه‌ هه‌روه‌ك ئاشكرایه‌ زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆرى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان بریتیین له‌و كێشمه‌كێشمانه‌ى كه‌ تیایدا شه‌ڕكه‌ره‌كان به‌شێوه‌یه‌كى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ یه‌كتر تێكده‌شكێنن یاخود نه‌یاره‌كانى دیكه‌ سه‌ركوت ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌ دوباره‌بووه‌كان به‌رجه‌سته‌ى ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌كه‌ن كه‌ هیچ لایه‌ك له‌ دوو لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كه‌ ناتوانێت به‌سه‌رى ئه‌ویتردا زاڵ بێت، هه‌ربۆیه‌ په‌ناده‌به‌نه‌ به‌ر چاره‌سه‌ركردن، ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ش تاكه‌ رێگاى به‌رده‌م شه‌ڕكه‌ره‌كان بێت بۆ كۆتاییهێنان به‌ جه‌نگ. 
سه‌ربارى ئه‌وه‌شى كه‌ پێده‌چێت سه‌ركه‌وتنى چاره‌سه‌رى سیاسى پشت به‌ باوه‌ڕى هه‌ردوولا ببه‌ستێت به‌وه‌ى ئاخۆ  چاكسازییه‌ پێشنیازكراوه‌كان جێبه‌جێ ده‌كرێت و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونى كاتدا پابه‌ند ده‌بن پێوه‌ى؟ به‌ڵام پێناچێت ئه‌و لایه‌نانه‌ى له‌م دواییانه‌دا جه‌نگى ناوخۆییان به‌رپاكردووه‌ متمانه‌یان به‌یه‌كتر هه‌بێت، به‌تایبه‌ت گه‌ر مێژوویه‌ك له‌ شه‌ڕى به‌رده‌وام و ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌ ئاگربه‌ست و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى رێككه‌وتنى ئاشتى له‌نێوانیاندا هه‌بێت، بۆ نمونه‌: حكومه‌تى "ئه‌نگۆلى" و یه‌كێتیى نیشتمانیى سه‌ربه‌خۆیى سه‌رتاسه‌ریى ئه‌نگۆلا "یونیتا" له‌سه‌روبه‌ندى ئه‌و جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌ى بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ به‌رده‌وام بوو، چه‌ندین رێككه‌وتنى ئاشتیان واژووكرد، به‌ڵام هه‌رگیز جێبه‌جێ نه‌كرا و تاڕاده‌یه‌ك سه‌رجه‌میان له‌ به‌رقه‌راركردنى ئاشتیدا شكستیان هێنا. 
لێره‌شدا رۆڵى لێپرسینه‌وه‌ى دامه‌زراوه‌یى دێت، به‌وپێیه‌ى تواناى دانووستانى جه‌نگاوه‌ران بۆ ده‌رچوون له‌ جه‌نگ پشت به‌وه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ تا چه‌ند تواناى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ وا له‌یه‌كتر بكه‌ن به‌تێپه‌ڕبوونى كات به‌رپرسیارێتى مه‌رجه‌كانى رێككه‌وتنه‌كه‌ هه‌ڵبگرن. یاخیبووه‌كانیش له‌وه‌ تێده‌گه‌ن كه‌ به‌ڵێنى چاكسازیكردن كه‌مترین ئه‌گه‌رى هه‌یه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و حكومه‌تانه‌وه‌ جێبه‌جێ بكرێت كه‌ به‌ به‌راورد به‌وانه‌ى زیاتر ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ى راى گشتین، لێپرسینه‌وه‌یه‌كى سنوورداریان لێ ده‌كرێت. چونكه‌ ده‌سته‌بژێرى ده‌سه‌ڵاتدار، ئه‌وانه‌ى له‌لایه‌ن گروپێكى بچووكى كۆمه‌ڵگاوه‌ لێپرسینه‌وه‌یان لێده‌كرێت و رووبه‌ڕووى كۆت و به‌ندى دامه‌زراوه‌یى سنووردار ده‌بنه‌وه‌، دواجار ده‌بنه‌ هاوبه‌شێكى خراپ له‌ دانووستاندا، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ئه‌و حكومه‌ته‌ى ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ى توێژێكى به‌رفراوانى هاووڵاتیانه‌، زیاتر پابه‌ندى دابه‌شكردنى ده‌سه‌ڵات و ئه‌نجامدانى چاكسازى ده‌بێت، كه‌ ئه‌وه‌ش سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى هانده‌ره‌كانى په‌نابردنه‌ به‌ر توندوتیژى. 

كه‌واته‌ ئه‌و خه‌سڵه‌تانه‌ چین كه‌ حكومه‌ت ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ ده‌كات و ئه‌گه‌ره‌كانى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگ كه‌م ده‌كاته‌وه‌؟ 
له‌م نێوه‌نده‌دا سێ خه‌سڵه‌ت هه‌ن كه‌ ده‌كرێت یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بن، یه‌كه‌م: ده‌كرێت چاودێرى یاسایى له‌سه‌ر كاره‌كانى ده‌سه‌ڵاتى جێبه‌جێكردن ببێته‌ هۆى كۆت و به‌ندكردنى سه‌رۆك تا تواناى ئه‌وه‌ى نه‌بێت به‌لاى لایه‌نێكى دیاریكراودا دایبشكێنێت و دواجار له‌سه‌ر بنه‌ماى چاكسازى رێگا بۆ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌ر به‌هۆى دانووستانه‌وه‌ خۆش بكرێت. ئه‌و سه‌ركرده‌ حكومییانه‌شى به‌پێى ده‌ستوورێكى نووسراوى جێبه‌جێكراو له‌لایه‌ن سیستمێكى دادوه‌ریى سه‌ربه‌خۆوه‌ كار ده‌كه‌ن، سه‌رنجڕاكێشترن وه‌ك هاوبه‌شێك له‌ دانووستاندا، له‌به‌رئه‌وه‌ى سه‌روه‌رى یاسا جڵه‌وى حكومه‌ت ده‌كات به‌وه‌ى پابه‌ندى به‌ڵێنه‌كانى خۆى ببێت. دووه‌م: ده‌كرێت لێپرسینه‌وه‌ى سیاسى له‌شێوه‌ى ده‌نگده‌رى كارا و پارتى سیاسیى ركابه‌ردا بێت، به‌وپێیه‌ى له‌وانه‌یه‌ تواناى ئه‌وه‌یان هه‌بێت له‌ڕێگاى هه‌ڕه‌شه‌ى په‌راوێزخستنى سیاسییه‌وه‌ ره‌فتاره‌كانى حكومه‌ت رێكبخه‌ن، واتا گه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران به‌ره‌نگارى چاكسازیش بوونه‌وه‌، ئه‌وا كه‌ناڵه‌ میانڕه‌وه‌كان زامنى دروستكردنى كاریگه‌ریى پێویست له‌سه‌ر ره‌فتاریان ده‌كه‌ن. سێیه‌م: ده‌كرێت ده‌زگا راگه‌یاندنه‌ سه‌ربه‌خۆكان له‌ڕێگاى پێدانى زانیارى له‌سه‌ر هه‌ر ره‌فتارێكى خراپى حكومه‌ت به‌ راى گشتى، ببنه‌ چاودێر به‌سه‌ر ده‌سته‌بژێرى ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌. 
واتا كه‌ یاخیبووه‌كان توانییان له‌ڕێگاى دادگاى سه‌ربه‌خۆ و راى گشتى به‌توانا و میدیاى كراوه‌ و بابه‌تیانه‌وه‌ رووبه‌ڕووى سه‌ركرده‌ حكومییه‌كان ببنه‌وه‌، ئه‌وا ئه‌وكات زیاتر مه‌یلى دانانى چه‌ك و كه‌متر ئاره‌زووى به‌كارهێنانى هێز ده‌كه‌ن وه‌ك رێگایه‌ك بۆ لێپرسینه‌وه‌ له‌ حكومه‌ت. 

كه‌ى لێپرسینه‌وه‌ په‌كى ده‌كه‌وێت؟ 
لانى كه‌م سێ بارودۆخ هه‌ن كه‌ تیایاندا لێپرسینه‌وه‌ گرنگییه‌كى ئه‌وتۆى نابێت یاخود ناتوانێت به‌ته‌نها ركابه‌ره‌ ته‌قلیدییه‌كان به‌ره‌و ئاشتییه‌كى هه‌میشه‌یى ئاڕاسته‌ بكات، ئه‌وانیش بریتیین له‌: یه‌كه‌م: ئه‌و تیۆره‌ى له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا، وه‌هاى مه‌زه‌نده‌ ده‌كات كه‌ حكومه‌ت و یاخیبووه‌كان له‌ قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كانى ململانێدا به‌رده‌وامیدان به‌ جه‌نگیان به‌لاوه‌ په‌سه‌ندتر ده‌بێت، چونكه‌ ده‌سته‌بژێرى حكومڕان ته‌نها چه‌ند هانده‌رێكى كه‌مى بۆ بونیادنانى دامه‌زراوه‌ى به‌هێز هه‌یه‌، به‌وپێیه‌ى دواجار ئه‌و هه‌نگاوه‌ ده‌بێته‌ هۆى دوورخستنه‌وه‌ى له‌ ده‌سه‌ڵات، بۆ نمونه‌: سه‌دام حسێن هۆكارێكى وه‌هاى نه‌بوو بۆ دانووستان له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ى شیعه‌دا، چونكه‌ دواجار پێكهاته‌ى دیمۆگرافى وڵات له‌دواى چه‌ندین ساڵ له‌ حوكمى سه‌ركوتكارى دووچارى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ى ده‌كرده‌وه‌. له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ ره‌نگه‌ سه‌ركرده‌ى یاخیبووه‌كانیش به‌رژه‌وه‌ندییان له‌ چاره‌سه‌كردندا نه‌بێت گه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ جه‌نگ سوودبه‌خش بێت بۆیان، ئه‌وه‌بوو یاخیبووه‌كانى "یونیتا" له‌ ئه‌نگۆلا توندوتیژییان وه‌ك رێگایه‌ك بۆ كۆنترۆڵكردنى ناوچه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان به‌ ئه‌ڵماس و پارێزگاریكردن لێیان به‌كارهێنا. 
دووه‌م: ره‌نگه‌ زۆرینه‌ى هاووڵاتیانیش بایه‌خ به‌ چاره‌سه‌رى ته‌وافوقى نه‌ده‌ن، به‌تایبه‌ت گه‌ر ئۆپۆزسیۆن كه‌مینه‌یه‌ك بوو و داواى سازشى گه‌وره‌ى ده‌كرد، نمونه‌ش بۆ ئه‌وه‌ جه‌نگى درێژخایه‌نى نێوان حكومه‌تى فلیپینى و گروپه‌ ئیسلامییه‌ جیاوازه‌كانى "مینداناو"وه‌، كه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى حكومه‌تى فلیپینى له‌ ئاستێكى به‌رزى لێپرسینه‌وه‌ و به‌شداریكردن و شه‌فافیه‌تدا بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چه‌ندین جه‌نگى جۆراوجۆرى به‌خۆوه‌ بینى، به‌جۆرێك كه‌ واى لێكرد حاڵه‌تێكى بێ هاوتاى نێو لیستى جه‌نگه‌ دوباره‌بووه‌كان بێت، له‌م حاڵه‌ته‌شدا تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ بونیادى دامه‌زراوه‌یى – سیستمى هه‌ڵبژاردنى زۆرینه‌، هه‌روه‌ها دیمۆگرافیا و زۆرینه‌یه‌كى كاسۆلیكى گه‌وره‌ بوونه‌ هۆى ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى یاسادانان بچێته‌ دۆخێكه‌وه‌ كه‌ مه‌حاڵ بێت بۆ هه‌ر سه‌رۆكێك سازشى راسته‌قینه‌ بۆ موسڵمانه‌كان بكات، ته‌نانه‌ت گه‌ر سه‌رۆك ئاماده‌ى ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ ئاشتییانه‌یه‌ش بووایه‌، ئه‌وا تواناى ئه‌وه‌ى نه‌ده‌بوو به‌ تێپه‌ڕبوونى كات ده‌قاوده‌ق ئه‌و رێككه‌وتنه‌ جێبه‌جێ بكات. 
سێیه‌م: گه‌ر سه‌رۆكاریى ده‌ره‌كى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كى به‌هێزى له‌ ململانێكه‌دا هه‌بێت و دوباره‌بوونه‌وه‌ى له‌ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رى ئاشتیانه‌ به‌لاوه‌ باشتر بێت، ئه‌وا ره‌نگه‌ دامه‌زراوه‌ ناوخۆییه‌كان تاڕاده‌یه‌كى زۆر ناپێویست بن، به‌وپێیه‌ى پاڵنه‌رى جه‌نگى سارد، كه‌ تیایدا ئه‌مریكا و یه‌كێتیى سۆڤێت له‌ڕێگاى بریكاره‌كانیانه‌وه‌ به‌رپایان كردبوو، بریتیى بوو له‌ سه‌پاندنى هه‌ژموون به‌سه‌ر جیهاندا نه‌وه‌ك پرسه‌ ناوخۆییه‌كان، هه‌موو ئه‌وانه‌ش ئاماژه‌یه‌كن به‌وه‌ى لێپرسینه‌وه‌ى سیاسى پێویسته‌، به‌ڵام ناتوانێت كه‌شێكى وه‌ها بخوڵقێنێت كه‌ تیایدا بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ رێگا له‌ دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى بگیرێت. 
ئایا پێویست نییه‌ لێپرسینه‌وه‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانى ململانێى ناوخۆییدا بایه‌خى خۆى هه‌بێت؟ 
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا تیۆره‌كه‌ى سه‌ره‌وه‌ بایه‌خ به‌و ململانێیانه‌ ده‌دات كه‌ دوا به‌دواى یه‌ك توندوتیژى و ئاشتى به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌بینن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا گرنگه‌ ره‌چاوى هۆكاره‌ بابه‌تى و مه‌نهه‌جییه‌كانى پشت كاریگه‌ریى لێپرسینه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆیى له‌سه‌ره‌تادا بكه‌ین، چونكه‌ گه‌ر لێپرسینه‌وه‌ى سیاسى گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رى ناكۆكییه‌كانى نێوان هه‌ردوولا ئاسان بكات، ئه‌وا ئه‌وكات ده‌بێت ئه‌و حكومه‌تانه‌ى زیاتر ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ن، كه‌متر دووچارى جه‌نگى ناوخۆیى ببنه‌وه‌، ژماره‌یه‌ك توێژینه‌وه‌ش هه‌ن كه‌ راستى و دروستى ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن، بۆ نمونه‌: له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كى فراواندا "ڤیرۆن" ئاشكراى ده‌كات كه‌ حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌ى لێهاتوو ده‌توانێت پێشبینى هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆیى بكات، به‌ڵام حكومه‌تى نه‌شاره‌زا و دامه‌زراوه‌ى لاواز ده‌بنه‌ هۆى زیادبوونى ئه‌گه‌رى هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆیى له‌ وڵاتدا. 
لێره‌شدا كێشه‌كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ى: گه‌ر دامه‌زراوه‌كان له‌ سه‌ره‌تاى هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆییدا رۆڵێكى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یان بینى، ئه‌وا پێده‌چێت به‌ڕاده‌یه‌كى دیاریكراو كاریگه‌ریى له‌سه‌ر دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى دروست بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ى به‌ده‌ست جه‌نگى ناوخۆییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ڕاستیدا گیرۆده‌ى فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌كى خراپ بوون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هۆكار هه‌ن كه‌ پاڵمان پێوه‌ ده‌نێن پێشبینى ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ لێپرسینه‌وه‌ى سیاسى كاریگه‌رییه‌كى گرنگى له‌سه‌ر دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى هه‌یه‌: 
یه‌كه‌م: ده‌كرێت لێپرسینه‌وه‌ كاریگه‌ریى زۆرى له‌سه‌ر هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى هه‌بێت، چونكه‌ ئه‌و فاكته‌رانه‌ى دیكه‌ كه‌ رۆڵێكى سه‌ره‌كییان له‌ سه‌رهه‌ڵدانى توندوتیژیدا هه‌بووه‌، بایه‌خیان كه‌متر ده‌بێته‌وه‌، به‌وپێیه‌ى فاكته‌ره‌كانى دیكه‌ى وه‌ك جوگرافیا و ئاستى هه‌مه‌چه‌شنى ئیتنى – كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ هه‌موویان به‌شێوه‌یه‌كى پته‌و په‌یوه‌ندییان به‌ سه‌رهه‌ڵدانى جه‌نگى ناوخۆییه‌وه‌ هه‌یه‌ – ئه‌گه‌رى كه‌متریان هه‌یه‌ ببنه‌وه‌ به‌ هۆكارى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى، هه‌مان شت به‌سه‌ر كۆكردنه‌وه‌ى زانیاریشدا جێبه‌جێ ده‌بێت، چونكه‌ پێویسته‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆییه‌وه‌، شه‌ڕكه‌ره‌كان تواناى كۆكردنه‌وه‌ و شیته‌ڵكردنى زانیارى گرنگیان له‌سه‌ر تواناى یه‌كتر هه‌بێت، كه‌ ئه‌وه‌ش وا ده‌كات دوباره‌كردنه‌وه‌ى جه‌نگ كارێكى پێویست نه‌بێت. 
دووه‌م: گه‌ر ده‌ركه‌وت كه‌ ئامرازه‌كانى دیكه‌ى وه‌ك سه‌ركه‌وتنى سه‌ربازى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ یاخود گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رى سیاسى به‌ سه‌رۆكارى لایه‌نى سێیه‌م بۆ چاره‌سه‌ركردنى یه‌كجاره‌كى ململانێ ده‌ست ناده‌ن، ئه‌وا ئه‌وكات لێپرسینه‌وه‌ ده‌بێته‌ گرنگترین ئامراز. 
سێیه‌م: لێپرسینه‌وه‌ دووره‌ له‌وه‌ى رۆڵێكى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌ قۆناغه‌كانى سه‌ره‌تاى سه‌رهه‌ڵدانى ململانێدا بگێڕێت، له‌به‌رئه‌وه‌ى هه‌ندێك ململانێ له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ دامه‌زراوه‌ى به‌هێزیان تێدایه‌، به‌رده‌وام به‌ئاڕاسته‌ى جه‌نگ ده‌چن، هه‌ربۆیه‌ حاڵه‌تێكى زۆرى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى له‌و وڵاتانه‌دا دێنه‌ ئاراوه‌ كه‌ ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ى سیاسین، گه‌ر دۆخه‌كه‌ یاخود ئیراده‌ى شه‌ڕكه‌ره‌كانیش له‌و وڵاتانه‌دا گۆڕا، ئه‌وا ئه‌وكات ده‌كرێت لێپرسینه‌وه‌ى سیاسى رۆڵى خۆى بۆ كۆتاییهێنان به‌ توندوتیژى بگێڕێت. 
چواره‌م: به‌هه‌مان شێوه‌ دامه‌زراوه‌كانیش ده‌توانن له‌سه‌روبه‌ندى ململانێكاندا گۆڕانكارى ئه‌نجام بده‌ن، به‌وپێیه‌ى ئه‌و سه‌ركرده‌ حوكمڕانانه‌ى له‌ جه‌نگێكى ناوخۆیى درێژخایه‌ن له‌گه‌ڵ نه‌یارێكدا تێوه‌ده‌گلێن كه‌ ناتوانن بیبه‌زێنن، ئه‌وا پاڵنه‌رى چاره‌سه‌ركردنیان ده‌بێت، بۆ نمونه‌: حكومه‌تى سلڤادۆر سازشى گه‌وره‌ى بۆ یاخیبووه‌كانى به‌ره‌ى "فارابوندۆ مارتى" كرد، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌شێوه‌یه‌كى رێژه‌یى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌ده‌نگه‌وه‌چوونى فشارى كۆمپانیا بازرگانییه‌كان بۆ وه‌ستاندنى جه‌نگ. 
له‌ئاینده‌شدا ده‌بینین ئه‌و حكومه‌تانه‌ى چاكسازى سیاسیى راسته‌قینه‌یان ئه‌نجامداوه‌، جا له‌سه‌روبه‌ندى جه‌نگى ناوخۆییدا بووبێت یاخود له‌پاش كۆتایهاتنى ئاشتى، زۆرترین ئه‌گه‌ریان هه‌یه‌ ئاشتییه‌كى هه‌میشه‌یى به‌خۆیانه‌وه‌ ببینن. 

سه‌رنجێك
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ وه‌هاى داده‌نێت كه‌ ده‌كرێت چاودێریى سیاسى و یاسایى یارمه‌تى پابه‌ندبوون به‌ چاكسازى بده‌ن و وا له‌ یاخیبووه‌كان بكه‌ن گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ توندوتیژى به‌پێویست نه‌زانن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێده‌چێت ئه‌و ئامرازه‌ى كه‌ ده‌كرێت له‌ڕێگایه‌وه‌ حكومه‌ت رێگریى له‌ دوباره‌بوونه‌وه‌ى توندوتیژى بكات، فره‌ لایه‌ن بێت، چونكه‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ى كه‌ ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ ده‌بێت له‌به‌رده‌م جه‌ماوه‌ردا، ده‌توانێت باشتر فه‌رمانڕه‌وایه‌تى بكات یاخود لانى كه‌م له‌ به‌رژه‌وه‌ندى توێژێكى فراوانتر كار بكات، هه‌ربۆیه‌ ئه‌گه‌رى زۆره‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا سته‌مكردن كه‌متر ببێته‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش پاڵنه‌رى كه‌متر بۆ دژایه‌تیكردنى حكومه‌ت ده‌هێنێته‌وه‌ كایه‌وه‌. 
هاوكات ره‌نگه‌ ئه‌و سه‌ركردانه‌ى كه‌ له‌ وڵاتێكى ده‌سه‌ڵات دابه‌شكراودان، له‌ دۆخێكى باشتردابن بۆ سازش كردن، چونكه‌ ئه‌وكات چاكسازى سیاسى تێچووى كه‌متر ده‌بێت و گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتنیش ئاسانتر ده‌بێت. 
ئه‌و جه‌نگه‌ ناوخۆییانه‌ى دژ به‌و حكومه‌تانه‌ ئه‌نجام ده‌درێن كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى دیاریكراو لێپرسینه‌وه‌یان لێده‌كرێت، زیاتر ئه‌گه‌رى دوباره‌بووه‌نه‌وه‌یان هه‌یه‌ له‌و وڵاتانه‌ى كه‌ حكومه‌ته‌كانیان ملكه‌چى لێپرسینه‌وه‌ى زیاترن. ئه‌وه‌ش راسته‌، چونكه‌ كۆت و به‌نده‌ سه‌پێنراوه‌كانى سه‌ر ره‌فتاره‌كانى حكومه‌ت ده‌بێته‌ هۆى هاتنه‌ ئاراى سه‌روه‌رى یاسا یاخود به‌شداریى جه‌ماوه‌رى یان هه‌ر فاكته‌رێكى دیكه‌ كه‌ وا له‌ حكومه‌ت ده‌كات له‌لایه‌ن توێژێكى فراوانى دانیشتووانه‌وه‌ لێپرسینه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ بكرێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ ملكه‌چبوونى سه‌ركرده‌ حوكمڕانه‌كان له‌به‌رده‌م چه‌ندین لایه‌نى كاراى نێو كه‌مه‌ڵگادا، بیانووى كه‌متر به‌ نه‌یارانى حكومه‌ت ده‌ده‌ن په‌نا به‌ر توندوتیژى ببه‌ن. 
هه‌ندێك راڤه‌ى دیكه‌ى ماقوڵ
ره‌نگه‌ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان به‌هۆى هه‌ندێك هۆكارى جۆراوجۆر له‌ ده‌ره‌وه‌ى دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان سه‌رهه‌ڵبده‌ن (یان دوباره‌ببنه‌وه‌)، له‌ خواریشه‌وه‌ ژماره‌یه‌ك له‌و فاكته‌رانه‌ تاووتوێ ده‌كه‌ین كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سه‌رهه‌ڵدانى جه‌نگى ناوخۆیى و دوباره‌بوونه‌وه‌یان هه‌یه‌، هاوكات كار بۆ شیته‌ڵكردنیشیان ده‌كه‌ین، به‌م شێوه‌یه‌: 
دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى له‌ئه‌نجامى سته‌مى قووڵ
روونترین راڤه‌كردن بۆ دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى په‌یوه‌سته‌ به‌و سته‌مانه‌ى كه‌ هانى گروپه‌كان ده‌ده‌ن بۆ یاخیبوون، ماقوڵیشه‌ واى دابنێین كه‌ تاوه‌كو سته‌مكردن به‌بێ چاره‌سه‌ر به‌رده‌وام بێت، ئه‌وا یاخیبووه‌كان له‌ شه‌ڕكردن به‌رده‌وام ده‌بن. به‌دڵنیاییشه‌وه‌ له‌و وڵاتانه‌ى كه‌ تیایاندا پشكى تاك له‌ تێكڕاى به‌رهه‌مى ناوخۆیى كه‌مه‌ یاخود خزمه‌تگوزارى ته‌ندروستى لاوازه‌ یان هه‌ڵگرى خه‌سڵه‌تى دیكه‌ى په‌یوه‌ست به‌ ئاستى نزمى په‌ره‌پێدانى مرۆیین، گروپى ناڕازى وه‌ها دێنه‌ ئاراوه‌، كه‌ ئاره‌زووى گۆڕانكارى ده‌كه‌ن. 
ره‌نگه‌ جه‌نگى ناوخۆیى سته‌مى ئیتنى یاخود ناكۆكى كۆمه‌ڵایه‌تى - یش كه‌ڵه‌كه‌تر بكات، كه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌گه‌رى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگ زیاتر ده‌كات، له‌گه‌ڵ هه‌ڵگیرسانى توندوتیژیشدا گروپه‌ ئیتنییه‌كان ناچار ده‌بن به‌جۆرێك ره‌فتار بكه‌ن كه‌ هه‌ماهه‌نگى له‌گه‌ڵیاندا ئه‌سته‌م بێت و وا ده‌كات هه‌ڵگیرسانى جه‌نگ له‌ئاینده‌دا ئه‌گه‌رى زیاتر بێت. 
دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى وه‌ك ده‌رئه‌نجامى زۆربوونى ده‌رفه‌ته‌كان 
ره‌نگه‌ دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى به‌هۆى هۆكارى دیكه‌وه‌ بێت، كه‌ ئه‌وانیش بریتیین له‌: یه‌كه‌م: هه‌ژارى، تا وڵات هه‌ژارتر بێت سه‌ركرده‌ى یاخیبووه‌كان ئاسانتر ده‌توانن شه‌ڕكه‌ر به‌سه‌ربازبگرن، دووه‌م: تواناى ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵه‌تى لاواز تواناى كه‌مترى هه‌یه‌ بۆ دروستكردنى ده‌زگایه‌كى پۆلیسى كاراى وه‌ها كه‌ كۆنترۆڵى ته‌واوى وڵات بكات، كه‌ ئه‌وه‌ش یارمه‌تى زه‌ره‌رمه‌نده‌كان ده‌دات بمێننه‌وه‌ و به‌رده‌وامى به‌ شه‌ڕكردن بده‌ن، سێیه‌م: جوگرافیا فاكته‌رێكى گرنگى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگه‌، به‌وپێیه‌ى یاخیبووه‌كان – ئه‌وانه‌ى له‌ وڵاتێكدا ده‌ژین كه‌ شاخاوى یان سه‌خته‌ یاخود مۆڵگه‌یه‌كى ئارامیان له‌ وڵاتێكى دیكه‌دا بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت – باوه‌ڕى ئه‌وه‌یان له‌لا په‌یدا ده‌بێت كه‌ دۆخه‌كه‌ بۆ هه‌ڵهاتن له‌ سه‌ركوتكارى حكومه‌ت له‌باره‌ بۆیان. 
فاكته‌رێكى دیكه‌ى په‌یوه‌ندیدارى دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ قازانجى توندوتیژى، به‌جۆرێك كه‌ هه‌ندێك له‌ وڵاتان یه‌ك له‌دواى یه‌ك رووبه‌ڕووى توندوتیژى ده‌بنه‌وه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى خودى جه‌نگه‌كه‌ قازانج به‌خشه‌. ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدا كه‌ جه‌نگه‌كه‌ هێز ده‌داته‌ به‌ر یاخیبووه‌كان تا كۆنترۆڵى خاك بكه‌ن، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى "یونیتا" له‌ ئه‌نگۆلا ئه‌نجامیدا.
جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان وه‌ك كێشه‌ى گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتن (چاره‌سه‌رى مام ناوه‌ندى) 
ره‌نگه‌ جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان به‌هۆى ژماره‌یه‌ك كێشه‌ى په‌یوه‌ست به‌ گه‌یشتن به‌ رێككه‌وتنه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبده‌ن، واتا ده‌كرێت له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ كۆكردنه‌وه‌ى زانیارى دروست له‌سه‌ر تواناى یاخیبووه‌كان به‌هۆى جوگرافیا یاخود گۆڕینى هاوپه‌یمانێتیه‌كان یان به‌هۆى رووبه‌رى به‌رفراوانى وڵاته‌وه‌ كه‌مه‌وه‌، جه‌نگ رووبدات یان بوه‌ستێت. هه‌روه‌ها ده‌كرێت جه‌نگه‌كان به‌هۆى كه‌میى ماوه‌ى توندوتیژییه‌كه‌وه‌ دووباره‌ ببنه‌وه‌، به‌وپێیه‌ى كاتى پێویست له‌به‌رده‌ست نه‌بووه‌ تا زانیاریى ته‌واو له‌سه‌ر تواناى رێژه‌یى شه‌ڕكه‌ره‌كان كۆبكرێته‌وه‌. 
هاوكات ده‌كرێت جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان به‌هۆى ئاره‌زوونه‌كردن یاخود بێ توانایى شه‌ڕكه‌ره‌كان له‌ئاست دابه‌شكردنى پشكه‌كان دووباره‌ ببنه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و جه‌نگانه‌ى به‌هۆى خاكێكى ده‌وڵه‌مه‌ند یان ژماره‌یه‌ك پرسى گرنگ بۆ گه‌یشتن به‌ڕێككه‌وتن سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، ئه‌گه‌رى زۆره‌ دووباره‌ ببنه‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى ده‌كرێت جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان به‌هۆى بێ توانایى حكومه‌ت له‌ئاست پابه‌ندبوونى به‌ پرۆسه‌ى به‌خشین له‌ سه‌ربازى و داماڵینى چه‌ك و تێكه‌ڵكردنه‌وه‌ى گروپه‌ یاخیبووه‌كانه‌وه‌ دووباره‌ ببنه‌وه‌.
 
ده‌رئه‌نجامه‌كان
چى وا ده‌كات جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌ دوباره‌بووه‌كان له‌وانه‌ جیاواز بن كه‌ دووباره‌ نابنه‌وه‌؟ ئه‌و جه‌نگانه‌ى دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌، زیاتر له‌و دۆخانه‌دا رووده‌ده‌ن كه‌ دامه‌زراوه‌كان تیایاندا لاوازن، به‌وپێیه‌ى ئه‌و كێشمه‌كێشمانه‌ى له‌و وڵاتانه‌دا رووده‌ده‌ن كه‌ خاوه‌نى ژینگه‌یه‌كى سیاسیى كراوه‌ن و كۆت و به‌ندى زیاتر به‌سه‌ر به‌رپرسه‌ جێبه‌جێكاره‌كاندا سه‌پێنراون، كه‌متر ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ توندوتیژى تیایاندا دووباره‌ ببێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش یارمه‌تى راڤه‌كردنى هۆكارێكى دیكه‌ى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى ده‌دات كه‌ زۆربه‌ى كات له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و ئه‌فریقا و باشوورى بیابانى گه‌وره‌ رووده‌ده‌ن، كه‌ دامه‌زراوه‌كانى نێو هه‌ردووكیان لاوازترینن له‌ جیهاندا، واتا دیموكراسى یاخود هه‌ژارى هۆكارى ئه‌و دۆخه‌ نین، به‌ڵكو ئه‌وه‌ ئامرازه‌ سنوورداره‌كانى لێپرسینه‌وه‌ن كه‌ وا ده‌كه‌ن جه‌نگه‌كان تیایاندا دووباره‌ ببنه‌وه‌. 
تاوه‌كو ئێستا رێكخراوه‌كانى وه‌ك بانكى نێوده‌وڵه‌تى وه‌به‌رهێنانى چڕوپڕیان له‌ گه‌شه‌پێدانى ئابووریدا كردووه‌، چونكه‌ پێیان وایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ باشترین رێگایه‌ بۆ رێگریكردن له‌ دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى، واتا پێیان وایه‌ كه‌ زیادكردنى داهاتى دانیشتووان و په‌ره‌پێدانى كه‌رتى ئابوورى ده‌بنه‌ هۆى دابه‌زاندنى ئاستى توندوتیژى، سه‌ربارى ئه‌وه‌شى ئه‌و چاكسازییانه‌ بۆ رێگریكردن له‌ جه‌نگى ناوخۆیى گرنگن، به‌ڵام كاتێك كه‌ چاو ده‌خرێته‌ سه‌ر زۆرێك له‌ ئامرازه‌كانى لێپرسینه‌وه‌ى یاسایى و سیاسى، ئه‌وا ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى هاتنه‌ كایه‌ى چاكسازییه‌كى ته‌واوكارى و بگره‌ زۆر گرنگتر بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ى له‌ژێر بارى قورسى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆییدان، بۆیه‌ گه‌ر كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى ویستى كۆتایى به‌و توندوتیژییه‌ بهێنێت كه‌ له‌ وڵاتانێكى وه‌ك: سۆماڵ و ئۆگه‌ندا و كۆمارى كۆنگۆى دیموكراتیدا هه‌ن، ئه‌وا پێویسته‌ كۆت و به‌ند به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتى جێبه‌جێكردندا بسه‌پێنرێت و جۆره‌ حكومه‌تێك پێكبهێنرێت كه‌ له‌به‌رده‌م دانیشتووانه‌كه‌یدا هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتى بكات. 
سه‌پاندنى كۆت و به‌ندى دامه‌زراوه‌یى كارێكى ئاسان نییه‌، بگره‌ به‌ربه‌ستى روون له‌به‌رده‌م ئه‌و جۆره‌ له‌ حوكمڕانى هه‌یه‌، بۆیه‌ پێناچێت ئه‌و سه‌ركردانه‌ى ملكه‌چى كۆت و به‌نده‌كان نین به‌ئاسانى ده‌ست له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ڵبگرن، ئه‌و سه‌ركردانه‌شى رووبه‌ڕووى گروپى توندڕه‌و ده‌بنه‌وه‌، كتومت ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ئاسانى ده‌ست له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ڵناگرن. خۆ ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تیش توانى بۆ ئه‌و سه‌ركردانه‌ى بسه‌لمێنێت كه‌ ده‌كرێت له‌ڕێگاى ئه‌و كۆت و به‌ندانه‌وه‌ خۆیان له‌ دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى به‌دووربگرن، ئه‌وا ئه‌وكات ده‌توانرێت هه‌ندێكیان به‌ ئه‌نجامدانى چاكسازى قایل بكرێن، سه‌ربارى ئه‌وه‌شى كه‌ به‌ كارێكى قورس داده‌نرێت، به‌ڵام داتاكان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ گۆڕانكارى دامه‌زراوه‌یى له‌ واقیعدا روویانداوه‌ و زۆرێك له‌ حكومه‌ته‌كان ده‌رگاكانى خۆیان بۆ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كاتێكیش كه‌ ئه‌وه‌ روویدا، ئه‌وا ئه‌گه‌رى سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى به‌ راده‌یه‌كى زۆر كه‌م ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تى هه‌نگاو به‌ره‌وپێش هه‌ڵبنێت، پێویسته‌ وه‌ڵامى پرسیارى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ بده‌نه‌وه‌. 
به‌وپێیه‌ى سه‌رجه‌م ئه‌و رێوشوێنانه‌ى حوكمڕانى كه‌ لێره‌دا تیشكیان خرایه‌سه‌ر، وا له‌ هاووڵاتى ده‌كات به‌ئاسانى چاودێرى ره‌فتارى خراپى سه‌ركرده‌كانیان بكه‌ن، هه‌روه‌ها وا له‌ ده‌سته‌بژێره‌كانى ئێستاش ده‌كات به‌شێوه‌یه‌كى راسته‌قینه‌ پابه‌ندى جێبه‌جێكردنى چاكسازى بن، هاوكات سته‌مى كه‌متر بكرێت و ده‌رفه‌تى كه‌متر بۆ به‌سه‌ربازگرتنى شه‌ڕكه‌ر بڕه‌خسێت. 
سه‌ره‌ڕاى ئه‌و پرسیاره‌ به‌رده‌وامانه‌ش، له‌سه‌ر توێژه‌ر و سیاسه‌ت داڕێژه‌ران پێویسته‌ دوو بابه‌ت له‌م توێژینه‌وه‌یه‌وه‌ فێرببن: یه‌كه‌م: هێشتا جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كان كێشه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌ك وڵاتى كه‌مى وه‌ك (چاد، میانمار، فلیپین، سۆماڵ، كۆمارى كۆنگۆى دیموكراتى و ئه‌فغانستان) ناتوانن به‌رده‌وام ئه‌و ململانێیانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن كه‌ به‌ده‌ستیانه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، دووه‌م: پێویسته‌ درك به‌وه‌ بكه‌ن كه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى زۆرێك له‌ فاكته‌ره‌ ئابوورییه‌ جیاوازه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌تدا كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سه‌رهه‌ڵدانى توندوتیژى هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا فاكته‌ره‌ سیاسییه‌كان كاریگه‌ریى به‌هێزیان له‌سه‌ر به‌رقه‌راركردنى ئاشتى و دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگ هه‌یه‌، گه‌ر كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تیش بیه‌وێت سنوورێك بۆ هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆیى له‌سه‌رانسه‌رى جیهاندا دابنێت، ئه‌وا ده‌بێت خاڵه‌ لاوازه‌كانى به‌دامه‌زراوه‌یبوون چاره‌سه‌ر بكات، ئه‌وانه‌ى سه‌رنجى یاخیبووه‌كان راده‌كێشن بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و جه‌نگ. 
له‌كۆتاییشدا پێده‌چێت كێشه‌ى دوباره‌بوونه‌وه‌ى جه‌نگى ناوخۆیى كێشه‌ى حكومه‌ته‌ خاوه‌ن دامه‌زراوه‌ لاوازه‌كان بێت نه‌وه‌ك كێشه‌ى هه‌ژارى یاخود گه‌شه‌پێدانى ئابوورى. 
ئاماده‌كردن ووه‌رگێڕانی : ابراهیم احمد حسین 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure