ئایا عێراق كۆتایى به‌ فه‌رمانڕه‌واى نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆى كوردستان ده‌هێنێت؟

08/11/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینى: باتریك كوكبرن
سه‌رچاوه‌: ئیندیپێندێنت

له‌ چاوپێكه‌وتنێكى تایبه‌تدا له‌گه‌ڵ باتریك كوكبرن، سه‌رۆك وه‌زیرانى عێراق حه‌یده‌ر عه‌بادى ئاشكراى ده‌كات كه‌ چۆن به‌غداد سه‌ركه‌وتنه‌ هه‌مه‌ لایه‌نه‌كانى به‌ده‌ست ده‌هێنێت به‌سه‌ر داعش و هه‌رێمى كوردستان. 
سه‌رۆك وه‌زیرانى عێراق حه‌یده‌ر عه‌بادى سه‌ركه‌وتوو بوو له‌ ئاڕاسته‌ كردنى هێزه‌كانى ئاسایشى وڵاته‌كه‌ى بۆ وه‌ده‌رنانى داعش له‌ دوا مۆڵگه‌یان له‌ ڕۆژئاواى عێراق. له‌ چاوپێكه‌ونێكدا له‌گه‌ڵ ئیندیپێندنێت له‌ به‌غداد ئه‌و ده‌ڵێت " پێشڕه‌ویه‌كانمان سه‌رسوڕهێنه‌ر بوونه‌،". ئێمه‌ هه‌ڵده‌ستین به‌ پاكردنه‌وه‌ى هه‌موو ناوچه‌كان له‌ ئه‌وان (مه‌به‌ستى داعشه‌) تاوه‌كو سنورى سوریا." داعش له‌ عێراق ڕیشه‌كێش ده‌كرێت له‌ ماوه‌ى سێ ساڵدا دواى ئه‌وه‌ى ئه‌وان هه‌ڕه‌شه‌ى داگیركردنى به‌غدادیان ده‌كرد.  
كاتێك حه‌یده‌ر عه‌بادى بوو به‌سه‌رۆك وه‌زیران له‌ ئابى 2014، ڕه‌خنه‌ى لێگیرا به‌وه‌ى كه‌سێكى لاواز و قه‌له‌قه‌ – به‌ڵام له‌ ئێستادا دوو له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانى ئه‌و ده‌نگیداوه‌ته‌وه‌ له‌ به‌غداد له‌ماوه‌ى چوار مانگى ڕابردوودا: یه‌كێكیان ئازادكردنه‌وه‌ى موصڵ بوو له‌ ده‌ستى داعش له‌ مانگى ته‌موز دواى نۆ مانگ له‌ ئابڵوقه‌دان: ئه‌وی تر داگیركردنه‌وه‌ى كه‌ركوك بوو له‌ ماوه‌ى چه‌ند سه‌عاتێكى كه‌م له‌ 16 ئۆكتۆبه‌ر به‌بێ بوونى هیچ به‌رگریه‌ك له‌ لایه‌ن هێزى پێشمه‌رگه‌وه‌. 
حه‌یده‌ر عه‌بادى ته‌من 65 ساڵ، بۆ ماوه‌ى زیاتر له‌ 20 ساڵ ژیانى له‌ تاراوگه‌ بردۆته‌ سه‌ر له‌ به‌ریتانیا پێش ڕووخانى صه‌دام. مه‌شقى كردووه‌ وه‌ك ئه‌ندازیارى كاره‌با، ئه‌و دكتۆراى به‌ده‌ست هێناوه‌ له‌ زانكۆى مانچسته‌ر، پێش ئه‌وه‌ى له‌ چه‌ند لقێكى جیاوازى پیشه‌سازى كاربكات. ئه‌و ئه‌ندامى پارتى ده‌عوه‌ى شیعى ئۆپۆزیسیۆن بووه‌ له‌ ته‌مه‌نى منداڵیه‌وه‌، دووان له‌ براكانى كوژراوه‌ له‌ لایه‌ن ڕژێمى صه‌دام حسینه‌وه‌ و سێیه‌میان خراوه‌ته‌ زیندانه‌وه‌. ئه‌و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ عێراق له‌ ساڵى 2003، بووه‌ ئه‌ندام په‌رله‌مان و كه‌سێكى دیارى ناو پارتى فه‌رمانڕه‌واى ده‌عوه‌ بوو. 
وه‌ك كه‌سێك كه‌ داده‌نرێت به‌ ئه‌ندازیارى دوو گه‌وره‌ترین سه‌ركه‌وتن كه‌ برابێته‌وه‌  له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تى عێراقه‌وه‌، عه‌باده‌ى ناوبانگى زیادى كردووه‌ له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌. ئه‌و به‌ تایبه‌تى خۆشحاڵ بوو كه‌ چه‌ند زیانێكى مرۆى كه‌م هه‌بوو كاتێك هێزه‌كانى عێراق ناوچه‌ جێ ناكۆكه‌كانیان داگیركرده‌وه‌، كه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ له‌ سوریا له‌ ڕۆژئاواوه‌ بۆ ئێران له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌. ئه‌و ده‌ڵى " من فه‌رمانم كردووه‌ به‌ هێزه‌كانى ئاسایش كه‌ نابێت خۆێن ڕشتن هه‌بێت،" ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ى لێده‌خوێنرێته‌وه‌ كه‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌ واده‌كات كه‌ پێكهاتنه‌وه‌ له‌ نێوان كورد و حكومه‌تى ناوه‌ند قورس بكات. 
عه‌بادى خۆى یه‌كلا كردۆته‌وه‌ بۆ كۆتایى هێنان به‌ نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان كه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كاتى دۆڕانى صه‌دام حسین دواى داگیركردنى كویت له‌ 1991. ئه‌و ده‌ڵێت " هه‌موو سنوره‌كانى عێراق له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ پێویسته‌ له‌ ژێر كۆنترۆڵى ته‌واوى ده‌وڵه‌تى فیدراڵیدا بێت." له‌ ناو ئه‌واندا هێڵى گواستنه‌وه‌ى نه‌وتى كوردستان بۆ توركیا له‌ فیشخابور، ئه‌و هێڵه‌ى كه‌ كورده‌كان هیواخواز بوون بۆ به‌ده‌ستهێنانى سه‌ربه‌خۆى ئابورى له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌، هه‌روه‌ها ڕێگاى سه‌ره‌كى ووشكانى نێوان توركیا و عێراق له‌ ده‌روازه‌ى سنورى ئیبراهیم خه‌لیل له‌ باكورى ڕۆژئاواى كوردستانى عێراق. ئه‌م ده‌روازه‌ سنوریه‌ سه‌رچاوه‌ى ژیانى كوردستان بووه‌ بۆ دنیاى ده‌ره‌وه‌ بۆ ماوه‌ى چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك. به‌رپرسه‌ عێراقیه‌كان پێده‌چێت كۆنترۆڵى فرۆكه‌خانه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بكه‌ن له‌ شاره‌كانى كوردستان (هه‌ولێر و سلێمانى). 
ئه‌م گۆڕانكاریه‌ ئیدارایانه‌ هێشتا گۆڕانكارى ڕیشه‌ی نین، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كى فعلى كۆتایى به‌و نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ى كوردى عێراق ده‌هێنت كه‌ ئه‌وان بۆ ماوه‌ى 26 ساڵى ڕابردوو كاریان له‌سه‌ریكردووه‌. مه‌سعود به‌رزانى، ئه‌م ده‌سكه‌وتانه‌ى خسته‌ مه‌ترسیه‌وه‌ كاتێك ڕیفراندۆمى له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆى كوردستان ئه‌نجامدا له‌ 25 ئه‌یلولى 2017. 
عه‌بادى له‌ پێگه‌یه‌كى به‌هێزدایه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى دوو دراوسێى هه‌رێمى كوردستان كه‌ توركیا و ئێرانن هاوڕان له‌ گه‌ڵ عه‌بادى بۆ دووباره‌ گێرانه‌وه‌ى كۆنترۆڵ له‌سه‌ر سنوره‌كان و هه‌نارده‌ى نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان. عه‌بادى ده‌ڵێت كه‌ توركه‌كان دانیان به‌وه‌دا ناوه‌ كه‌ " ئه‌وان هه‌ڵه‌یان كردووه‌" له‌ ڕابردوودا له‌ مامه‌ڵه‌كردنى ڕاسته‌وخۆ له‌ گه‌ڵ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و مامه‌ڵه‌ نه‌كردنیان له‌ گه‌ڵ حكومه‌تى ناوه‌ندى له‌ به‌غداد.  عه‌بادى جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌وه‌ى كه‌ ڕازى نابێت چه‌ند به‌رپرسێكى ڕه‌مزى له‌ خاڵه‌ سنوریه‌كان جیاوازه‌كان هه‌بێت له‌سه‌ر سنور، به‌ڵكو ئه‌وان پێویسته‌ كۆنترۆڵى ته‌واوى سنوره‌كان و گه‌شته‌ ئاسمانیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بكه‌ن. 
ئه‌و ده‌یه‌وێت هێزى پێشمه‌رگه‌ یان ببێت به‌ به‌شێك له‌ هێزه‌كانى ئاسایشى حكومه‌تى عێراق یان ببێت به‌ هێزێكى بچوكى لۆكاڵى. ئه‌و به‌په‌رۆشه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بزانێـت ژماره‌ى حه‌قیقى پێشمه‌رگه‌ چه‌نده‌، ئه‌و به‌گومانه‌ له‌وه‌ى كه‌  300 هه‌زار پێشمه‌رگه‌ هه‌بێت هه‌روه‌ك له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانى كوردستانه‌وه‌ ڕاگه‌یاندراوه‌. ئه‌و ده‌ڵێت " هه‌ندێك سه‌ركرده‌ى كورد پێیان ووتووم كه‌ هێزێكى چه‌كدارى كه‌م هه‌یه‌ و ئه‌وانى تر له‌ ماڵه‌وه‌ن."
ئه‌و به‌بیرى ده‌هێنته‌وه‌ كاتێك بووه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانى عێراق له‌ ساڵى 2014 دواى ئه‌وه‌ى داعش به‌شێوه‌یه‌كى پێشبینى نه‌كراو موصڵى داگیركرد، ئه‌و لێپرسینه‌وه‌ى ده‌ستپێكرد ده‌رباره‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ بۆچى پێنچ فیرقه‌ى هێزى عێراق هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌. بۆیى ده‌ركه‌وت كه‌ هۆكارى سه‌ره‌كى گه‌نده‌ڵى بووه‌ و له‌ زۆربه‌ى یه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كانیش نیوه‌ى سه‌ربازه‌كان مووچه‌كانیان وه‌رگرتووه‌ و به‌ڵام ده‌وامیان نه‌كردووه‌ و له‌ماڵه‌وه‌ بوون. ئه‌و گومانى هه‌یه‌ له‌وه‌ى كه‌ ده‌شێت هه‌مان گه‌نده‌ڵى و هه‌مان سیسته‌م له‌ ناو پێشمه‌رگه‌ جێ به‌جێبكرێت، ئه‌مه‌ى ئه‌و ده‌یڵێت ڕوونى ده‌كاته‌وه‌، " كه‌ بۆچى ئه‌وان نه‌یانتوانی به‌رگری له‌ سنوره‌كانى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان بكه‌ن به‌رامبه‌ر داعش و وایكرد عێراق داوا یارمه‌تى له‌ ئێران و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بكات."
ژماره‌ى هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌ له‌وانه‌یه‌ جێگه‌ى ناكۆكى بێت، به‌ڵام عه‌بادى ئینكاره‌ له‌وه‌دا و ئه‌و ده‌ڵێت " من ئاماده‌م مووچه‌ى ئه‌و پێشمه‌رگانه‌ بده‌م كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵى ده‌ڵه‌وتى فیدراڵدان. ئه‌گه‌ر ئه‌وان ده‌یانه‌وێت هێزێكى بچوكى لۆكاڵیان هه‌بێت  - پێویست ناكات ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ بێت – كه‌واته‌ ئه‌وان ده‌بێت مووچه‌كانیان بده‌ن." ئه‌و ده‌ڵێت كه‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان نابێت ببێت به‌  " پاره‌ كێشه‌ره‌وه‌ى بێ كۆتا " بۆ حكومه‌تى فیدراڵ. هه‌روه‌ها ئه‌و پێشبینى كرد كه‌ خه‌رجیه‌كانى حكومه‌تى هه‌رێم پێویسته‌ ده‌قیق بێت به‌هه‌مان شێوه‌ى خه‌رجیه‌كان له‌ به‌غداد.
ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ جێ به‌جێبكرێت كه‌واته‌ ئۆتۆنۆمى كوردستان به‌ره‌و لاواز بوون ده‌چێت. كه‌واته‌ ئاسانه‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ى كه‌ بۆچى مه‌سعود به‌رزانى وازی هێنا له‌ پۆسته‌كه‌ى له‌ پێناو خۆلادان له‌شه‌رمه‌زاركردنى وازهێنان له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى. به‌رگریكردن له‌ لایه‌ن سه‌ركرده‌ كورده‌كان زۆر قورس ده‌بێـت له‌و كاته‌ى ئه‌وان دابه‌شبوون و متمانه‌ نه‌ماوه‌ له‌ نێوانیان به‌هۆى ڕووداوه‌كانى كه‌ركوك و ناوچه‌ جێ ناكۆكه‌كان. به‌ڵام خاڵى به‌هێزى عه‌بادى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌م جاره‌ له‌ساڵى 1980، كه‌ كورد پشتگیرى هیچ یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌تانى دراوسێیى نیه‌ و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش هیچ هه‌ڵوێستێكى واى نه‌بوو كه‌ جێگه‌ى باسكردن بێت. ئه‌و كاته‌ى به‌رزانى ناژیرانه‌ واشنتۆنى ناچار كرد كه‌ هه‌ڵبژێرێت له‌ نێوان به‌غداد و هه‌ولێر، ئه‌مریكیه‌كان هه‌میشه‌ ده‌وڵه‌تى عێراق هه‌ڵده‌بژێرن. 
گومانه‌كان ده‌رباره‌ى كاریگه‌رى ئێرانیه‌كان له‌سه‌ر حكومه‌تى عێراق عه‌بادى بێزار ده‌كات  به‌تایبه‌تى ده‌رباره‌ى قاسم سوله‌یمانى، به‌رێوبه‌رى ئۆپه‌راسیۆنه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى سوپاى پاسداران كه‌ گفتوگۆكانى له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ كورده‌كان ڕۆلێكى گرنگى هه‌بووه‌ بۆ كشانه‌وه‌ى هێزه‌كان پێشمه‌رگه‌ له‌ كه‌ركوك.  عه‌باد ده‌ڵێت " ئه‌و هیچ ڕۆلێكى سه‌ربازى نه‌بووه‌ له‌ قه‌یرانى كه‌ركوكدا،" عه‌بادى ده‌ڵێت ده‌توانم تۆ دڵنیا بكه‌مه‌وه‌ كه‌ ئه‌و هیچ كاریگه‌ریه‌كى نه‌بووه‌ له‌وه‌ى له‌ كه‌ركوك ڕوویدا." عه‌بادى ده‌ڵێت ئه‌وه‌ ئه‌و خۆى بوو (قاسم سوله‌یمانى) كه‌ داواى دانوستانى كرد له‌ گه‌ڵ سه‌ركرده‌ كورده‌كان و قه‌ناعه‌تى به‌وان كرد شه‌ڕ نه‌كه‌ن و پێشمه‌رگه‌ بكشێننه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ جێ ناكۆكه‌كان. 
بابه‌تێكى تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حه‌شدى شه‌عبى، میلیشا شیعیه‌ به‌هێزه‌كان كه‌ شان به‌شانى هێزه‌كانى عێراق جه‌نگیان كردووه‌، زیاتر تائیفه‌ گه‌رایه‌ و له‌ ژێر كاریگه‌رى یان كۆنترۆڵى ئێراندایه‌. پرسیار له‌ عه‌بادى كرا ده‌باره‌ى كۆبوونه‌وه‌ نوێیه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ ریكس تیلرسون وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ ووتبووى حه‌شدى شه‌عبى پێویسته‌ بچنه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ یان هه‌ڵوه‌شێنه‌وه‌،  عه‌بادى له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت كه‌ ئه‌و یان به‌ هه‌ڵه‌ وه‌ریگرتووه‌ یان هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنه‌ و تیلرسون واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ژێر كاریگه‌رى ئه‌و بۆچوونه‌ بێت كه‌ سوپاى پاسداران له‌ عێراق شه‌ڕ ده‌كه‌ن و ئه‌و نازانێت كه‌ حه‌شدى شه‌عبى هه‌موویان عێراقین. 
عه‌بادى ووتى كه‌ عێراق ژماره‌یه‌ك زۆر له‌ ڕاوێژكارى بیانى هه‌یه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا و شوێنه‌كانى تر له‌ ناویشیاندا ئێران، به‌ڵام ژماره‌ى ڕاوێژكاره‌كان ته‌نها 30 كه‌سن. هه‌روه‌ك ئه‌و ده‌رباره‌ى حه‌شدى شه‌عبى ووتى ئه‌وان ده‌بێت له‌ ژێر كۆنترۆڵى حكومه‌تدا بن، به‌باشى ڕێكبخرێن و ڕۆڵى سیاسیان نه‌بێت، به‌ تایبه‌تى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتیه‌كانى عێراق له‌ 12 ئایارى 2018 كه‌ ئه‌و به‌ڵێنى داوه‌ دواى نه‌خات. 
عه‌بادى له‌ ئێستادا له‌ پێگه‌یه‌كى به‌هێزدایه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌و یه‌كه‌م سه‌ركرده‌ى عێراقیه‌ كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ى په‌یوه‌ندیه‌كى باشى هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێكانى عێراق: توركیا، ئێران، كویت، سعودیه‌، ئوردن و سوریا. عێراق وڵاتێكه‌ به‌شێوه‌یه‌كى قوڵ دابه‌شبووه‌ له‌ نێوان گروپه‌ ئیسنى و تائیفیه‌كان، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ ئۆپۆسیۆنه‌ لۆكاڵیه‌كان دژ بن له‌ گه‌ڵ حكومه‌تى ناوه‌ندى و پشتگیرى له‌ ده‌وڵه‌تانى ده‌ره‌وه‌ وه‌ربگرن. له‌ ئێستا ئه‌وه‌ بوونى نیه‌، له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كان زۆر گۆشه‌گیرن. 
به‌شێك له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كان عه‌بادى له‌ كاتى قه‌یرانى كه‌ركوكدا له‌ خراپ لێكدانه‌وه‌كانى به‌رزانیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ كردبووى ده‌رباره‌ى كاردانه‌وه‌كانى به‌غداد و جیهان بۆ ڕیفراندۆمى سه‌ربه‌خۆى. به‌ڵام عه‌بادى زۆر به‌وردى پیشانیدا كه‌ چۆن هه‌له‌كان ده‌قۆزێته‌وه‌. توركیا و سعودیه‌، كه‌ پشتگیرى له‌ ڕێكخراوه‌كانى هاوشێوه‌ى قاعیده‌ ده‌كه‌ن و یان لێبورده‌ بوونه‌ به‌رامبه‌ریان كه‌ له‌ عێراق چالاكیان كردووه‌، له‌ ئێستادا ده‌ترسن لێیان و ترساون له‌ بڵاوبوونه‌وه‌یان هه‌روه‌ك خه‌لافه‌ته‌كه‌ له‌ عێراق داڕووخا. 
عه‌بادى ده‌ڵێت " كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیمان له‌ پشت بوو" بۆ كاردانه‌وه‌كان ده‌رباره‌ى قه‌یرانى كه‌ركوك. ئێمه‌ زۆر ئاسانمان كرد: ئێمه‌ ووتمان كه‌ یه‌كگرتووى خاكى عێراق زۆر گرنگه‌ بۆ شه‌ڕكردن دژى تیرۆریزم." دابه‌شبوونى عێراق، له‌ حاڵه‌تى سه‌ربه‌خۆى كوردستان، ده‌بێته‌ هۆى دروستكردنى درزێك كه‌ داعش ده‌یقۆزێته‌وه‌. عه‌بادى به‌ دڵنیایه‌وه‌ زانى فشار له‌سه‌ر چى خاڵێك بكات له‌ گه‌ڵ وڵاتانى دراوسێ بۆ ئه‌وه‌ى بێنه‌ هاوسۆز بن له‌ گه‌ڵى. عه‌بادى ئارامگره‌ و عه‌قلێكى به‌هێزى هه‌یه‌ و ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ى كه‌ خه‌ریك بوو عێراق به‌ش بكات ئێستا له‌ به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌ودا شكاوه‌ته‌وه‌. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure