ململانێی نێو گروپه‌ سیاسییه‌ سونییه‌كان

22/11/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینی: مه‌حه‌مه‌د نوروزه‌مان
سه‌رچاوه‌: Strategic Analysis
وه‌رگێڕانی: قاره‌مان عه‌لی

پێشه‌كی
دابه‌شبوونه‌ كلاسیكییه‌كه‌ی نێوان سونه‌و شیعه‌و ململانێكانی نێوان ئه‌م دوو گروپه‌، زۆرینه‌یه‌كی سونه‌و كه‌مینه‌یه‌كی شیعه‌، له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموون به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان  ناكۆكییه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی نێوان گروپه‌ ئیسلامییه‌كانی پێكهێناوه‌ . ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانی نێوان، یان نێوخۆی، گروپه‌ ئیسلامییه‌كان، ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌ چی سونی یان شیعی بن، نادیده‌كراوه‌و بایه‌خێكی ئه‌وتۆی پێنه‌دراوه‌. ئه‌م نووسینه‌دا، به‌مه‌به‌ستی ئاشنابوون به‌ ناكۆكییه‌ نێوخۆییه‌كانی ناو مه‌زهه‌بێك له‌ دوو مه‌زهه‌به‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ئیسلام، له‌ ململانێ سیاسی و ئایدیۆلۆجیاكانی نێوان دوو گروپی سه‌ره‌كی جیهانی سونه‌: ئیسلامییه‌ سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیزه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن سعودێ-وه‌ ڕابه‌رایه‌تی ئه‌كرێت وئیسلامییه‌ سونییه‌ جیهادییه‌كان كه‌ سه‌ره‌تا له‌ ڕێكخراوی ئه‌لقاعیده‌و دواتر له‌ "ده‌وڵه‌تی ئیسلامی"دا (داعشدا) خۆیان ڕێكخستبوو، ئه‌توێژێته‌وه‌. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، به‌كورتی، ڕه‌گ و ڕیشه‌ی هه‌ردوو گروپه‌ سونییه‌كه‌ ئه‌خاته‌ڕوو و ئامانج و ستراتیجه‌كانیان دیاری ئه‌كات و  دواتر كاریگه‌ری و لێكه‌وته‌ی ململانێكانی نێوان ئه‌م دوو گروپه‌ سیاسییه‌ سونییه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا ڕوونئه‌كاته‌وه‌.
 ئه‌م توێژینه‌وه‌، له‌ كۆتایدا، گه‌یشتووه‌ به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ ئیسلامی جیهادی سونی وه‌كو كیانێكی به‌هێز ده‌ركه‌وتووه‌و توانای دروستكردنی گۆڕانكاری، ئه‌گه‌ر كاتیش بێت، له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌یه‌و ئه‌م جۆره‌ له‌ ئیسلامی سونه‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا.  
هه‌رچه‌نده‌ ئیسلام ئاینی یه‌كتاپه‌رستییه‌ به‌ڵام ئاینێك نییه‌ كه‌ به‌ته‌نها بۆ یه‌ك گروپ هاتبێت. جیاوازییه‌ سیاسی و ئایدیۆلۆجی و ئاینییه‌كان یه‌كێكن له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ مسوڵمانه‌كان. جیاوازییه‌ ئاینی و سیاسییه‌كانی نێوان سونه‌و شیعه‌، كه‌ مێژووه‌كه‌ی بۆ سه‌ده‌ی حه‌وت ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌، تا ئێستاش بوونی هه‌یه‌. سیاسه‌تكردن و په‌یوه‌ندییه‌ نێوخۆییه‌كانی نێوان لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زاده‌ی ململانێكانی نێوان هه‌ردوو مه‌زهه‌به‌ ڕكابه‌ره‌كه‌ی ئیسلامه‌. شیعه‌و سونه‌كان به‌تایبه‌تی له‌ دوای ڕوودانی "جه‌نگی كه‌ربه‌لا"وه‌، كه‌ له‌ 680 كۆچی له‌ نێوان یه‌زیدی فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌مه‌وییه‌كان و حوسێنی كوڕی ئیمامی عه‌لی-دا ڕوویدا، یه‌كتر به‌ سته‌مكارو هه‌ڵگه‌ڕاوه‌و له‌ ئیسلام ده‌رچوو تۆمه‌تبار ئه‌كه‌ن. له‌ودیوی ئه‌م یه‌كتر تۆمه‌تباركردنه‌وه‌، هه‌ردوو گروپه‌كه‌ به‌مه‌به‌ستی یه‌كتر په‌راوێزخستن، هه‌وڵیانداوه‌ بگه‌ن به‌ده‌سه‌ڵات و ده‌ستبه‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ جۆربه‌جۆره‌كانی ناوچه‌كه‌دا بگرن. ئه‌و شه‌پۆله‌ توندوتیژییه‌ تائیفی و مه‌زهه‌بییه‌ی كه‌ ئێستا له‌ به‌حره‌ین و  عێراق و سوریاو یه‌مه‌ن ڕووئه‌ده‌ن ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ململانێ و ناكۆكییه‌ جیۆسیاسییه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان سونه‌و شیعه‌دا بوونی هه‌یه‌. هه‌ندێ جار، به‌هۆی پاڵنه‌ری ئاینییه‌وه‌، شیعه‌و سونه‌كانی باشورو ناوه‌ڕاستی ئاسیاو باكوری ئه‌فریقا به‌شداریانكردووه‌ له‌ ململانێكانی نێوان شیعه‌و سونه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست. 
به‌هۆی زۆری و قوڵی ململانێكانی نێوان شیعه‌و سونه‌وه‌ ململانێ و ناكۆكییه‌كانی نێوان گروپه‌ سونییه‌كان یان ناكۆكی نێوان گروپه‌ شیعییه‌كان په‌راوێزخراون و توێژینه‌وه‌یه‌كی كه‌میان له‌باره‌وه‌ نووسراوه‌. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ تیشك ئه‌خاته‌ سه‌ر دوو تێڕوانینی جیاوازو به‌یه‌ك ناكۆكی نێوان سونه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ڕۆژئاوای ئاسیا. ئه‌م دوو جۆره‌ له‌ ئیسلامی سونی: سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان- كه‌ له‌لایه‌ن سعودییه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌كرێن- و سونییه‌ جیهادییه‌كان، كه‌ له‌ ئێستادا له‌ جه‌نگدان له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات و سه‌پاندنی هه‌ژموونی خۆیان به‌سه‌ر جیهانی ئیسلامی سونیدا، هه‌ردوو گروپه‌كه‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن ئه‌وان نوێنه‌رایه‌تی ئیسلامی دروست و ڕاسته‌قینه‌ ئه‌كه‌ن. مێژووی ململانێكانی نێوان ئه‌م دوو گروپه‌ سونییه‌ بۆ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌. بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌م ململانێیه‌ی نێوان سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان و سونییه‌ جیهادییه‌كان له‌ ساڵی 1991 له‌كاتی جه‌نگی كه‌نداودا، كاتێك ئه‌مه‌ریكی و سعودییه‌كان چونه‌ یه‌ك به‌ره‌وه‌و هێزه‌كانی سه‌دامیان له‌ وڵاتی كوه‌یت وه‌ده‌رنا، ده‌ركه‌وت. دوای دروستبوونی هاوپه‌یمانیه‌تییه‌كه‌ی نێوان سعودێ و ئه‌مه‌ریكا، "عه‌ره‌به‌ ئه‌فغانه‌كان" ،جیهادییه‌كانی سونه‌ كه‌ به‌سه‌رپه‌رشتی ئوسامه‌ بن لاده‌ن له‌ ئه‌فغانستان له‌دژی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت "جیهاد"یانكردبوو، ڕه‌خنه‌یان له‌ هاوپه‌یمانیه‌تییه‌كه‌ی نێوان سعودێ و ئه‌مه‌ریكا گرت و سعودییه‌یان، كه‌ نوێنه‌رایه‌تی به‌شێك له‌ ئیسلامی سونه‌ ئه‌كات، به‌ هێنانی ئه‌مه‌ریكییه‌كان بۆ ناو "زه‌وی پیرۆز"ی مسوڵمان و دژایه‌تی كردنی مسوڵمانان و دوژمنی ئیسلام تۆمه‌تباركرد. جیهادییه‌كانی سونه‌ دژی نزیكبوونه‌وه‌ی نێوان پادشاكانی عه‌ره‌ب و ئه‌مه‌ریكییه‌كان وه‌ستانه‌وه‌و ئه‌و نزیكبوونه‌وه‌یان به‌ دژایه‌تیكردنی "ئومه‌ی ئیسلامی" لێكدایه‌وه‌. ئوسامه‌ بن لادن، وه‌ك یه‌كێك له‌سه‌ركرده‌ی جیهادییه‌ سونه‌كان، له‌ ساڵی 1996دا جه‌نگی "پیرۆز"ی له‌ دژی ئه‌مه‌ریكا ڕاگه‌یاندو ڕووداوه‌كانی 11ی سێپته‌مبه‌ریش یه‌كێك بوو له‌ به‌رهه‌مه‌كانی جه‌نگه‌ ڕاگه‌ندراوه‌كه‌ی ئوسامه‌ی ڕابه‌ری ئه‌لقاعیده‌ له‌ دژی ئه‌مه‌ریكییه‌كان.  
جیهادییه‌ سونه‌كانی سه‌ر به‌ ئه‌لقاعیده‌و داعش، سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌كانی نێوانیان، تێڕوانینێكی دوژمنكارانه‌یان بۆ فه‌رمانڕه‌وا سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كانی كه‌نداو ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌یه‌. جیهادییه‌كان فه‌رمانڕه‌وا سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ كه‌سانی خۆسه‌پێن و هاریكاری ڕۆژئاوا ئه‌زانن. هه‌روه‌ها جیهادییه‌كان تێڕوانینێكی ڕادیكاڵ و جیاوازتریان ده‌رباره‌ی بابه‌تی خیلافه‌تی ئیسلامی هه‌یه‌و ئه‌وان ڕقیان له‌ ڕۆژئاوایه‌كانه‌ چونكه‌ ڕۆژئاوا، به‌بڕوای ئه‌وان، هاوكاری فه‌رمانڕه‌وا سونییه‌كان، له‌دژی جیهادییه‌كان، ئه‌كات و له‌ڕووی سه‌ربازی و كلتورییه‌وه‌ هه‌ژموونی خۆیان به‌سه‌ر ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا سه‌پاندووه‌. ئه‌وه‌ی سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان له‌ جیهادییه‌كان جیائه‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان دژایه‌تی ئه‌و واقیعه‌ سیاسییه‌ ناكه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵیدا ئه‌ژین. له‌به‌رانبه‌ردا، جیهادییه‌كان دژی واقیعه‌ سیاسییه‌كه‌ن و ئه‌یانه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی ڕاگه‌یاندنی "ده‌وڵه‌تی ئیسلامی"یه‌وه‌ سستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی ناوچه‌كه‌ بگۆڕن. به‌كورتی ناكۆكییه‌كانی نێوان گروپه‌ سیاسییه‌ سونییه‌كان له‌ڕووی "توندی و قوڵی و زۆری"یه‌وه‌ هیچی كه‌متر نییه‌ له‌و ناكۆكیانه‌ی كه‌ له‌ نێوان شیعه‌و سونه‌دا بوونی هه‌یه‌.  
جیهادییه‌ سونییه‌كان و شیعه‌و ئیسلامی كۆنزه‌رڤاتیڤی سونی سێ كۆڵه‌گه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی سیلامی سیاسی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێكئه‌هێنن و ئه‌م سێ گروپه‌، جیهادی و كۆنزه‌رڤاتیڤی سونی و شیعه‌، له‌ ئێستاو به‌هۆی ململانێكانیانه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و نوێنه‌رایه‌تیكردنی ئیسلامی ڕاسته‌قینه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا سه‌رقاڵی جه‌نگكردنی یه‌كترن. ئه‌م به‌ره‌وپێشچونه‌ نوێیه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌خێرایی ده‌رده‌كه‌وێت و هیچ یه‌كێك له‌و سێ گروپه‌ ڕكابه‌ره‌ توانای سڕینه‌وه‌ی ئه‌ویتری نییه‌. ده‌سوه‌ردانه‌كانی لایه‌نه‌كانی تر، ڕوسیاو ئه‌مه‌ریكا وه‌ك نموونه‌، بابه‌ته‌كه‌ ئاڵۆزتر ئه‌كات.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌ته‌نها له‌ ململانێكانی نێوان ئیسلامییه‌ سونییه‌ جیهادییه‌كان و ئیسلامییه‌ سونییه‌ كۆنزه‌ررڤاتیڤه‌كان ئه‌كۆڵێته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا ئامانجه‌ جوداو جیاوازه‌كانی هه‌ردوو گروپه‌كه‌و ئه‌و ستراتیجانه‌ی كه‌ هه‌ردوو گروپه‌كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان گروتویانه‌ته‌به‌ر خراوه‌ته‌ڕوو. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ باسكردنی لێكه‌وته‌و كاریگه‌رییه‌كانی ململانێ نێوخۆیه‌كانی سونه‌كان له‌سه‌ر ڕۆژهه‌ڵات به‌تایبه‌تی و ڕۆژئاوا به‌گشتی، توێژینه‌وه‌كه‌ گه‌یشتووه‌ به‌م دوو ده‌رئه‌نجامه‌ گرنگه‌: یه‌كه‌م/ ململانێ و ناكۆكییه‌ ئاینی و سیاسییه‌كانی نێوان سونه‌كان، كه‌ تا ئێستا ته‌نها ڕه‌خنه‌ی لێگیراوه‌، له‌ ڕووی مه‌ترسییه‌وه‌ هیچی له‌ ناكۆكییه‌كانی نێوان سونه‌و شیعه‌ كه‌متر نییه‌. دووه‌م/ چه‌كداره‌ سونه‌كان مه‌ترسین له‌سه‌ر ئاسایش و ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیان له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا. 

بنه‌مایه‌كی هاوبه‌ش
سونییه‌ جیهادی و كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان، سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌ زۆره‌كانی نێوانیان، ڕه‌گی بیرۆبۆچونه‌كانیان له‌ ده‌قه‌ ئاینی (قورئان و فه‌رمووده‌)و ڕاقه‌ی ده‌قه‌ ئاینییانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. قورئان و فه‌رمووده‌ كۆمه‌ڵێك تێكستی هه‌میشه‌یین كه‌ مرۆڤ توانای ده‌ستكاریكردنیانی نییه‌. مسوڵمانه‌ كلاسیكانه‌ له‌و بڕوایه‌دان كه‌ تێكسته‌ ئاینییه‌كان هه‌موو شتێكیان، هه‌موو ڕێنماییه‌ك كه‌ مسوڵمانان پێویستیان پێیبێت، له‌خۆگرتووه‌و سه‌رفرازی مسوڵمانان، چی وه‌ك تاك و چی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌، له‌ پابه‌ندبوون و جێبه‌جێكردنی ئه‌و تێكستانه‌دایه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م مسوڵمانه‌ سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤانه‌ (كلاسیكانه‌) تێڕوانینێكی نه‌رێنیان بۆ ڕۆژئاوا هه‌یه‌و ئه‌وان جیهانیان به‌ سه‌ر "دارولكوفر"و "دارولحه‌رب"دا دابه‌شكردووه‌ و ئه‌م بۆچوونه‌ش زیاتر بۆچوونی شه‌رعناسه‌كانی مه‌زهه‌بی حه‌نه‌فییه‌. شه‌رعناسه‌كانی سێ مه‌زهه‌به‌ سونییه‌كه‌ی تر، شافعی و مالیكی و حه‌نبه‌لی، ئه‌م دابه‌شكردنه‌ به‌ شتێكی كاتی، نه‌ك بڕیارێكی قورئانی، ئه‌زانن و به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌ڵێن نابێت مسوڵمانان له‌لایه‌ن نامسوڵمانانه‌وه‌ حوكم بكرێن. 
به‌ پێچه‌وانه‌ی مسوڵمانه‌ كلاسیكه‌كانه‌وه‌، گروپێك له‌ زانایانی سونی، كه‌ به‌ مسوڵمانه‌ مۆدێرنیسته‌كان ناسراون، دنیابینییه‌كی جیاوازتریان بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌ گه‌ڵ بابه‌ته‌ دنیایی و ئاینییه‌كان خستووه‌ته‌ڕوو. بۆ نموونه‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا بیرمه‌نی ئیسلامی جه‌ماله‌دینی ئه‌فغانی و مه‌حه‌مه‌د عه‌بده‌ی خوێنكاری؛ بیروباوه‌ڕه‌ باوه‌كانی مسوڵمانانیان خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌و ئه‌م دوو بیرمه‌نده‌ ئیسلامییه‌ تێكه‌ڵاوبوون و كرانه‌وه‌ی مسوڵمانانیان به‌ڕووی ژیاره‌ (شارستانییه‌ته‌) نامسوڵمانه‌كان پێ باشبووه‌و داوای ئه‌وه‌یانكردووه‌ كه‌ لۆجیك و زانست بكرێت به‌ بنه‌مای فێربوونی زانسته‌  شه‌رعییه‌كان. جه‌ماله‌دینی ئه‌فغانی و مه‌حه‌مه‌د عه‌بده‌ پێیان وابووه‌ كه‌ ئیسلام ئایدیۆلۆجیه‌و ئه‌م ئایدیۆلۆجیه‌ش  شوناس و ڕێنماییه‌ مۆراڵیه‌كانی بۆ مسوڵمانان فه‌راهه‌مكردووه‌. به‌هێزبوونی دامه‌زراوه‌ ئاینییه‌كان و فێربوونی بابه‌ته‌ ئاینییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی زانستی، به‌بڕوای ئه‌فغانی و عه‌بده‌، گرنگن بۆ به‌ره‌وپێشچوونی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی. ئه‌م بۆچوونانه‌ی جه‌ماله‌دینی ئه‌فغانی و مه‌حه‌مه‌د عه‌بده‌، كه‌ كرانه‌وه‌و عه‌قڵانی بوونی زۆر پێوه‌دیاره‌، په‌رچه‌كرداربوون له‌به‌رانبه‌ر داخستنی ده‌رگای "ئیجتیهاد"و ده‌سوه‌ردانه‌كانی ڕۆژئاوا له‌ جیهانی ئیسلامیدا. ئه‌وان ویستیان له‌ ڕێگه‌ی به‌هێزكردنی عه‌قڵانی بوون له‌ ئیسلامدا، ئیسلام به‌هێزبكه‌ن له‌به‌رانبه‌ر مۆدێرنه‌ی ڕۆژئاوادا. ئه‌م میتۆده‌ی ئه‌وان، له‌ فیهی ئیسلامیدا، به‌ ئیجتیهاد دائه‌نرێت. زانا ئیسلامییه‌ هاوچه‌رخه‌كانی هاوشێوه‌ی یوسف قه‌رزاوی و تارق ڕه‌مه‌زان له‌ژێر كاریگه‌ری بۆچوونه‌كانی ئه‌فغانی و عه‌بده‌دان. ئه‌م زانایانه‌، یوسف قه‌رزاوی وه‌ك نموونه‌، به‌رده‌وام كار بۆ به‌هێزكردنی "وه‌سه‌تیه‌ت" له‌ ئیسلامدا ئه‌كه‌ن و "وه‌سه‌تیه‌ت" به‌و مانایه‌ی كه‌ ئیسلام نه‌ به‌ته‌واوه‌تی دژی جیهانی نامسوڵمانانه‌، نه‌ به‌ته‌واوه‌تی هه‌موو ئه‌و جیهانه‌ی پێپه‌سه‌نده‌ كه‌ نامسوڵمانان دروستیان كردووه‌. قه‌رزاوی له‌ نووسینه‌كانیدا دژایه‌تی توندڕه‌وی ئاینی ئه‌كات و له‌هه‌مان كاتدا دژی ده‌سوه‌ردانه‌كانی ڕۆژئاوایه‌ له‌ جیهانی ئیسلامیدا. تارق ڕه‌مه‌زان توانیوێتی له‌ ئیسلامی كلاسیك بێته‌ده‌ره‌وه‌و زاراوه‌ی "مسوڵمانه‌ ڕۆژئاوای"یه‌كانی بۆ ئه‌و مسوڵمانانه‌ به‌كارهێناوه‌ كه‌ به‌ره‌و ڕۆژئاوا كۆچیانكردووه‌و له‌گه‌ڵ پابه‌ندبوونیان به‌ پره‌نسیپه‌كانی ئیسلامه‌وه‌، توانیویانه‌ كه‌ڵك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاواییه‌كان وه‌ربگرن و ببن به‌به‌شێك له‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی كه‌ كۆچیان بۆ كردووه‌. به‌بڕوای تارق ڕه‌مه‌زان، ئه‌م مسوڵمانانه‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌م مسوڵمانن هه‌م ڕۆژئاوایی؛ بۆیه‌ ناكرێت جیاوازی بكرێت له‌ نێوان ڕۆژئاواو ئیسلامدا. به‌ڵام ڕووداوه‌كانی 11ی سێپته‌مبه‌رو داگیركردنی عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ له‌ 2003و گرژبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مسوڵمانان و مه‌سیحییه‌كانی ڕۆژئاوا ئه‌م بۆچوونانه‌ی تارق ڕه‌مه‌زانی لاوازكرد. زۆربوونی ئه‌و ده‌نگانه‌ی كه‌ ئه‌نتی- مسوڵمانانن له‌ ڕۆژئاوا ئه‌كرێت ببێته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ "مسوڵمانه‌ ڕۆژئاواییه‌كان" زیاتر وه‌ك گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ك ئاینی، ببینرێت. 
بۆچوونی ئیسلامییه‌ نه‌ریتپارێزه‌كان ده‌رباره‌ی بیروباوه‌ڕه‌ ئیسلامییه‌كان توندتره‌. ئه‌وان هه‌موو ئه‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ پێچه‌وانه‌ی ئیسلامن، بتپه‌رستی وه‌ك نموونه‌، ڕه‌د ئه‌كه‌نه‌وه‌و ئه‌یانه‌وێت ئیسلام له‌و بیروبۆچوونانه‌ی كه‌ پێچه‌وانه‌ی ئیسلامن پاكبكه‌نه‌وه‌و هه‌میشه‌ ئاره‌زووی ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن كه‌ شوێنی په‌یامبه‌ر بكه‌ون. هه‌ربۆیه‌ ئه‌بینین كه‌ ئیسلامییه‌ نه‌ریتپارێزه‌كان  پێیان باشه‌ كه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و مۆدێله‌ له‌ ده‌وڵه‌تی ئاینی كه‌ په‌یامبه‌ر له‌ سه‌ده‌ی حه‌وتی زاینی له‌ مه‌دینه‌ دروستیكردو دواتر ئه‌م مۆدێله‌ له‌ده‌وڵه‌ت بووه‌ به‌ پێشه‌نگ بۆ سه‌له‌فی سالح به‌گشتی و چوار خه‌لیفه‌كه‌، ئه‌بو به‌كرو عومه‌رو عه‌لی و عوسمان، به‌تایبه‌تی. ئیسلام له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ماندا بوو گه‌شته‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و هه‌ر له‌سه‌رده‌می حكومڕانی ئه‌م چوار خه‌لیفه‌یه‌دابوو كه‌ مسوڵمانان، وه‌ك گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌هێزتر بوون. پاشه‌كشه‌كردنی مسوڵمانان له‌م سه‌رده‌مه‌دا، به‌بڕوای زانایانی نه‌ریتپارێز، بۆ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ مسوڵمانان ده‌سبه‌رداری ئه‌و مۆدێله‌ له‌ ده‌وڵه‌تداری بوونه‌ كه‌ په‌یامبه‌ر له‌ سه‌ده‌ی حه‌وت له‌ شاری مه‌دین بنیادینا. به‌ده‌ربڕینێكیتر، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و مۆدێله‌ له‌ سیاسه‌تكرد كه‌ له‌ سه‌رده‌می په‌یامبه‌رو هاوه‌ڵانی په‌یڕه‌و ئه‌كرا، ڕێگری له‌ پاشه‌كشه‌كردنی مسوڵمانان ئه‌كات. 
هه‌ردوو گروپه‌كه‌ سونییه‌كه‌، نه‌ریتپارێزو جیهادییه‌كان له‌وه‌دا هاوڕان كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و مۆدێله‌ ڕه‌سه‌نه‌ی ئیسلام و پاككردنه‌وه‌ ئیسلام له‌ بیروبۆچوونه‌ پووچه‌كان كارێكی پێویسته‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌كرێت هه‌ردوو گروپه‌كه‌، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، وه‌ك سه‌له‌فی پۆلێن بكرێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م دوو گروپه‌ سونییه‌ له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ ناكۆكن به‌ڵام كاتێك بابه‌ته‌كه‌ دێته‌ سه‌رباسی شیعه‌، ئه‌وا سونه‌ نه‌ریتپارێزو جیهادییه‌كان یه‌ك بیركردنه‌وه‌یان هه‌یه‌و هه‌ردوكیان شیعه‌ به‌ گروپێكی ده‌رچوو له‌ ڕاسته‌ڕێی ئیسلام هه‌ژمارئه‌كه‌ن و هه‌ردوولاش هاوڕان كه‌ ئه‌بێت شیعه‌كان، چی عه‌ره‌ب بن یان نا، په‌راوێز بخرێن و به‌گۆشه‌گیركراوی بهێڵرێنه‌وه‌. به‌ده‌ربڕینێكی تر، هێشتنه‌وه‌ی هه‌ژموونه‌ مێژووییه‌كه‌ی مه‌زهه‌بی سونه‌ به‌سه‌ر شیعه‌دا ئامانجی هاوبه‌شی ئیسلامییه‌ جیهادی و كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كانه‌. له‌ ساڵی 680ه‌وه‌ بۆ 2011 سونه‌كان ده‌سه‌ڵاتداری بێ ڕكابه‌ری نیشتیمانی عه‌ره‌بی، جگه‌ له‌ عێراق كه‌ له‌ دوای ڕووخاندنی ڕژێمه‌كه‌ی سه‌دامه‌وه‌ شیعه‌ باڵاده‌ست بووه‌ تێیدا، بوونه‌. به‌هاری عه‌ره‌بی  شیعه‌و سونه‌ی له‌ یه‌مه‌ن و به‌حره‌ین و سوریا كرد به‌گژی یه‌كداو ده‌رفه‌تی بۆ ململانێی نێوان هه‌ردوو مه‌زهه‌به‌كه‌، كه‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌، ڕه‌خساند.
هۆكاره‌كانی پشت ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كان و ڕێگه‌كانی گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كان به‌قوڵی سونه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤ و جیهادییه‌كانی دابه‌شكردووه‌و ناكۆكییه‌كی زۆری خستووه‌ته‌ نێوانیانه‌وه‌. به‌شه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كه‌ی سونه‌ جگه‌ له‌ مه‌ترسییه‌كانی شیعه‌ هیچ شتێتی تر به‌مه‌ترسی بۆ سه‌ر خۆی نازانێت. ئه‌م به‌شه‌ له‌ سونه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن سعودیه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌كرێت به‌و سستمه‌ سیاسییه‌ی كه‌ له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دروستبووه‌ ڕازییه‌و ئاماده‌یه‌ له‌ ڕووی سیاسی و ئابووری وسه‌ربازییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتری نامسوڵماندا مامه‌ڵه‌و هه‌مه‌هه‌نگی بكات. پادشاكانی كه‌نداو تاڕاده‌یه‌كی زۆر له‌ ڕووی سه‌ربازی و ئه‌منییه‌وه‌ پشتیان به‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ستووه‌و ئاماده‌ن په‌یوه‌ندییه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوا به‌گشتی و واشنتن به‌تایبه‌تی به‌هێزبكه‌ن. ڕێكخراوی هاریكاری ئیسلامی، كه‌ له‌ 1969 له‌لایه‌ن ئیسلامییه‌ كۆنزه‌رڤاتیه‌ڤه‌كانی سعودیه‌وه‌ دروستكرا، به‌نوێنه‌رایه‌تی 57 وڵاتی زۆرینه‌ مسوڵمان و به‌فه‌رمی، به‌و بارودۆخه‌ سیاسییه‌ ڕازییه‌ كه‌ له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ دروستبووه‌. له‌به‌رانبه‌ردا، وڵاتانی ڕۆژئاوا به‌هۆی بوونی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ باشه‌ی كه‌ له‌ نیوان ڕۆژئاواو گه‌نداودا هه‌یه‌، چاوپۆشی له‌ گرفته‌كانی نه‌بوونی ئازادی ئاینی و پێشێلكردنی مافه‌كانی مرۆڤ له‌ وڵاتانی كه‌نداودا ئه‌كه‌ن. به‌پێچه‌وانه‌ی سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كانه‌وه‌، سونییه‌ جیهادییه‌كان به‌و وافیعه‌ سیاسییه‌ی (دابه‌شكردنی وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی) كه‌ له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ دروستبووه‌ ڕازی نین و ئه‌یانه‌وێـت له‌ ڕێگه‌ی دامه‌زراندنی خه‌لافه‌تی ئیسلامییه‌وه‌ دووباره‌ نه‌خشه‌ی ناوچه‌كه‌ داڕێژنه‌وه‌و شوێنه‌واری سایكس-پیكۆ له‌ جیهانی ئیسلامیدا بسڕنه‌وه‌. سونییه‌ جیهادییه‌كان، به‌مه‌به‌ستی نه‌هێشتنی ده‌سوه‌ردانه‌كانی ڕۆژئاوا له‌ كاروباری وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ڕابه‌رایه‌تیكردنی جیهانی ئیسلامی چونه‌ته‌ جه‌نگێكی سه‌ربازییه‌وه‌ له‌ دژی ڕۆژئاوا. له‌ڕووی بڕوابوون به‌ به‌كارهێنانی هێز بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان، سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان سه‌له‌فییه‌كی ناجیهادین و سونییه‌  توندڕه‌وه‌كان (جیهادییه‌كان) سه‌له‌فییه‌كی جیهادین. جیاوازییه‌كانی نێوان هه‌ردوو گروپه‌كه‌ی ئیسلامی سیاسی سونی زاده‌ی ئه‌و ژینگه‌یه‌ن، كه‌ له‌خواره‌وه‌ به‌كورتی باسیان ئه‌كه‌ین، كه‌ تێیدا ده‌ركه‌وتنه‌و كه‌شه‌یانكردووه‌. 

ئیسلامی سیاسی سونی كۆنزه‌رڤاتیڤ
ئیسلامی سیاسی سونی كۆنزه‌رڤاتیڤی هاوچه‌رخ مێژوویه‌كی دوورودرێژی هه‌یه‌. دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئیمپراتۆرێتی عوسمانییه‌كان له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌، كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان ڕۆڵێكی سیاسی سه‌ره‌كیان گێڕا له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا. ئه‌م گروپه‌ سونییه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌ دوای ئه‌وه‌ی شا عه‌بدولعه‌زیز ئال –سعود له‌ 1932 وڵاتی سعودێ-ی دامه‌زراند، بووه‌ به‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی خۆی. شا عه‌بدولعه‌زیز بۆ دامه‌زراندنی شانشینی سعودێ پشتی به‌ دوو فاكته‌ر به‌ست: (أ) سه‌ركه‌وتووبوو له‌ یه‌كخستنی هۆزه‌ ناكۆكه‌كان و بۆ ئه‌م كاره‌ش سودی له‌ بۆچوونه‌ ئاینییه‌كانی مه‌حه‌مه‌دی كوڕی عه‌بدولوه‌هاب، كه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئیسلام ئه‌كرد، وه‌رگرت. (ب) هاوپه‌یمانێتییه‌كی له‌ دژی عوسمانییه‌كان له‌گه‌ڵ به‌ریتانییه‌كان پێكهێنا. مه‌حه‌مه‌دی كوڕی عه‌بدولوه‌هاب و مه‌حه‌مه‌دی كوڕی سعود ڕێكه‌وتنێكیان واژووكردو هه‌ردوولا توانیان سود له‌و ڕێكه‌وتنه‌ی نێوانیان وه‌رگرن و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كاربهێنن. به‌پێی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ بێت، مه‌حه‌مه‌د ئیبن سعودو نه‌وه‌كانی له‌ ڕووی سیاسییه‌ حكومی سعودی ئه‌كه‌ن و مه‌حه‌مه‌دی كوڕی عه‌بدول وه‌هاب و نه‌وه‌كانی، كه‌ به‌ "ئالی شێح"به‌ناوبانگن، كاروباری ئاینی وڵاتی سعودێ به‌ڕێوه‌ ئه‌به‌ن. مه‌حه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب كه‌وتبووه‌ ژێركاریگه‌ری بۆچوونه‌ ئاینییه‌كانی ئیبن ته‌یمیه‌وه‌و ئیبن ته‌یمیه‌ ئاینزانێكی سونی سه‌ده‌ی سیازده‌یه‌م بوو و له‌ناومه‌زهه‌به‌كاندا، مه‌یلی به‌ره‌و لای مه‌زهه‌بی حه‌نبه‌لیدا ئه‌ڕۆشت. ئیبن ته‌یمیه‌ داوای گه‌ڕأنه‌وه‌ی بۆ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئیسلام، قورئان و فه‌رمووده‌، ئه‌كردو ئه‌و پێی وابوو كه‌ جێبه‌جێ كردنی قورئان و سونه‌ (فه‌رموده‌) له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ ئه‌بێته‌هۆی پاراستنی ڕه‌سه‌نێتی ئیسلام. ده‌وڵه‌تی سعودێ به‌رهه‌می ڕێكه‌وتنێكی ئاینی و سیاسی نێوان مه‌حه‌مد بن سعودو مه‌حه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هابه‌و ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ سیاسی و ئاینییه‌ تا ڕۆژگاری ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامه‌. وڵاتی سعودێ به‌هۆی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ ئاینی و سیاسییه‌ی كه‌ بووه‌هۆی دروستبوونی، له‌مڕۆدا، نوێنه‌رایه‌تی زۆرینه‌یه‌ك له‌ مسوڵمانی سونی، چی عه‌ره‌ب بن یان عه‌جه‌م، ئه‌كات و ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌مه‌به‌ستی مانه‌وه‌ی، به‌گشتی، پشت به‌ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان ئه‌به‌ستێت. 
بوون به‌ هاوپه‌یمانی به‌ریتانییه‌كان هاوكاری شا عه‌بدولعه‌زیزی كرد كه‌ سه‌ركه‌وتووبێت له‌جه‌نگه‌گه‌یدا له‌گه‌ڵ شه‌ریف عه‌لی بن حوسێنی شه‌ریفی مه‌ككه‌، كه‌ پرۆژه‌ی دامه‌زراندنی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی عه‌ره‌بی هه‌بوو كه‌ له‌ به‌شێك له‌ سعودێ و یه‌مه‌ن وسوریا پێكئه‌هات و، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ سعود ئیبن ڕه‌شید كه‌ فه‌رمانڕه‌وای "جه‌به‌ل ئه‌ل-شه‌ممه‌ر"بوو له‌ ناوه‌ڕاستی سعودێ. به‌پشت به‌ستن به‌ هاوكارییه‌كانی به‌ریتانییه‌كان شا عه‌بدول عه‌زیز له‌ 1922 به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌شیدییه‌كان له‌ ناوه‌ڕاستی سعودێ-دا سه‌ركه‌وت و له‌ ساڵی 1924، هه‌مان ئه‌و ساڵه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان ڕووخا، شا عه‌بدولعه‌زیز په‌لاماری شه‌ریف حوسێنی شای شانیشینی حیجازیداو له‌ سه‌ره‌تای مانگی یه‌كی 1926 مه‌ككه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌كه‌ی شا عه‌بدولعه‌زیزه‌وه‌ كۆنترۆڵكراو دواتر شا عه‌بدولعه‌زیز حیجازی خسته‌سه‌ر ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیی و له‌ ساڵی 1932دا، به‌فه‌رمی، شانشینی سعودێی ڕاگه‌یاند. 
شانشینه‌ نوێكه‌ كه‌ له‌ڕووی سیاسیه‌وه‌ له‌لایه‌ن نه‌وه‌كانی ئال-سعودو له‌ڕووی ئاینییه‌وه‌ له‌لایه‌ن نه‌وه‌كانی ئال-شێخه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ئه‌برێت، بره‌وی به‌چه‌ند تایبه‌تمه‌ندییه‌كدا. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی كه‌ سعودێی پێ جیائه‌كرێته‌وه‌ بریتین له‌: (أ) یه‌كتاپه‌رستی (التوحید)ی وه‌ك مه‌زهه‌بی فه‌رمی وڵاتی سعودێ په‌سه‌ندكردو زیاره‌ته‌كانی شیعه‌ی بۆ گۆڕی پاوچاكان وه‌ك هاوبه‌ش په‌یداكردن (الشرك) ناساندو شیعه‌ به‌گروپێكی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ ئه‌زانێت. (ب) له‌ڕێگه‌ی چه‌ند جه‌نگێكه‌وه‌ به‌رده‌وامبوو له‌سه‌ر سیاسه‌تی فراوانكردنی ڕووبه‌ری جۆگرافی شانشینه‌كه‌ی؛ له‌ ساڵی 1934 په‌لاماری یه‌مه‌ن-یداو دواتر توانی پارێزگاكانی عه‌سیرو نه‌جران و جیزان له‌ باكوری یه‌مه‌ن بخاته‌ سه‌ر سعودێ. تا ئێستاش سعودێ به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر ئه‌م سیاسه‌تی فراوانخوازییه‌. بۆنموونه‌، له‌ ساڵی 2011 سعودێ هێزێكی سه‌ربازی نارد بۆ به‌حره‌ین بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ دیموكراسییه‌ شیعییه‌ی كه‌ له‌ به‌حره‌ین سه‌ریهه‌ڵدابوو سه‌ركوت بكات و هه‌روه‌ها له‌ 2015 هێرشی ئاسمانی له‌ دژی حوسییه‌كانی یه‌مه‌ن ئه‌نجامدا. (ج) گۆڕانكاری له‌ هاوپه‌یمانییه‌تییه‌كه‌یداكردو هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی له‌ به‌ریتانییه‌كانه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ ئه‌مه‌ریكییه‌كان.  هه‌رچه‌نده‌ شا عه‌بدولعه‌زیز له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا چووه‌ به‌ره‌ی به‌ریتانییه‌كان و له‌ دژی عوسمانییه‌كان جه‌نگا، به‌ڵام پلانه‌كانی به‌ریتانیا بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست شا عه‌بدولعه‌زیزی توشی گومانكردو شا عه‌بدولعه‌زیر بڕیاریدا په‌ره‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاتێكی دووری وه‌كو ئه‌مه‌ریكا بدات. یه‌كتربینینه‌كه‌ی شا عه‌بدولعه‌زیزو ڕۆزڤێڵدی سه‌رۆكی ئه‌و كاته‌ی ئه‌مه‌ریكا له‌ سه‌ر كه‌شتییه‌كی جه‌نگی له‌ كه‌ناڵی سوێس له‌ ساڵی 1945 بووه‌هۆی دروستبوونی ئه‌وه‌ی كه‌ پێی ئه‌وترێت "په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌ت" له‌ نێوان ئه‌مه‌ریكاو سعودێ-دا. ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌ی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای "نه‌وت به‌رانبه‌ر به‌ ئاسایش" دامه‌زرابوو به‌رده‌وام بوو تا 2001. به‌ڵام كاتێك ئه‌لقاعیده‌ له‌ 11ی سێپته‌مبه‌ری 2001 هێرشی كرده‌ سه‌ر ئه‌مه‌ریكا، له‌ كۆی 19 هێرشبه‌ر 17 هێرشبه‌ر سعودی بوون، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان سعودێ و ئه‌مه‌ریكا ساردی تێكه‌وت و به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان گۆڕانی به‌سه‌ردا هات. یه‌كێك له‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ئه‌م خراپیوونه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان سعودێ و ئه‌مه‌ریكا ئه‌و یاسایه‌بوو، یاسای "جاستا"، كه‌ له‌لایه‌ن كۆنگرێسه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو به‌پێی یاسای "جاستا" خانه‌واده‌ی قوربانییه‌كانی هێرشه‌كانی 11ی سێپته‌مبه‌ر ئه‌توانن سكاڵایی یاسای له‌سه‌ر سعودێ تۆمار بكه‌ن و داوای قه‌ره‌بوو له‌ وڵاتی سعودێ بكه‌ن. 
له‌دوای دامه‌زراندنی شانشینی سعودییه‌وه‌، شا عه‌بدولعه‌زیزو هاوه‌ڵه‌كانی چه‌ند ئامانجێكیان بۆ سعودێ دیاریكردو تا ئێستاش له‌ سعودێ-دا كار بۆ به‌دیهێنان و پاراستنی ئه‌و ئامانجانه‌ ئه‌كرێت. به‌پێی تێپه‌ڕبوونی كات و گۆڕانی هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌، چه‌ند ئامانجێكی تر بۆ لیستی ئامانجه‌كان زیادكراون. ئه‌و ئامانجانه‌ش بریتین له‌: (أ) پاراستنی حوكمی بنه‌ماڵه‌ی ئال-سعودو (ب) پارێزگاریكردن له‌و ئیسلامییه‌ سونییه‌ی كه‌ مه‌حه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب بانگه‌شه‌ی بۆ ئه‌كردو (ج) ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی باڵاده‌ستبوونی ئێران له‌ دوای 2003 له‌ ناوچه‌كه‌داو (د) هێشتنه‌وه‌و به‌هێزكردنی "په‌یوه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی" نێوان ئه‌مه‌ریكاو سعودێ. كاربه‌ده‌ستانی وڵاتی سعودێ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م ئامانجانه‌ پشت به‌ دوو ستراتیجی، ناوخۆیی و ده‌ره‌كی، ئه‌به‌ستن.
له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ، فه‌رمانڕه‌واكانی بنه‌ماڵه‌ی ئال-سعود په‌ره‌یان به‌ ستراتیجێك داوه‌و به‌پێی ئه‌و ستراتیجه‌؛ هه‌ركه‌س و گروپ و لایه‌نێك ببن به‌هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسی بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و حوكمی بنه‌ماڵه‌ی ئال-سعود، ئه‌وا ده‌سه‌ڵأتدارانی سعودێ ڕووبه‌ڕووی ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ئه‌بنه‌وه‌و مه‌ترسییه‌كانیش له‌ڕه‌گه‌وه‌ هه‌ڵئه‌ته‌كێنن. بۆ پاراستنی شانشینه‌كه‌یان، ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودێ كه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئال-سعودن له‌هه‌مه‌هه‌نگییه‌كی به‌رده‌وامدا بوونه‌ له‌گه‌ڵ خانه‌واده‌ی ئال-شێخدا. ئال-شێخ هه‌میشه‌ به‌رگێكی ئاینی به‌ سیاسه‌ت و مامه‌ڵه‌ی حكومه‌تی سعودێ به‌خشیوه‌. به‌مدوایانه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئال-سعود ڕووبه‌ڕووی دوو مه‌ترسی جدی بوونه‌ته‌وه‌. ئه‌م مه‌ترسیانه‌ش له‌لایه‌ن جیهادییه‌ سونه‌كان، ئه‌لقاعیده‌و داعش وه‌ك نموونه‌، و ئه‌و كه‌مینه‌ شیعییه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی سعودێ-دا ئه‌ژین، كه‌ به‌به‌رده‌وامی ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودێ به‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی جیاكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری وسیاسی له‌ دژی شیعه‌كان تۆمه‌تبار ئه‌كه‌ن، دروستكراون. قاعیده‌ توانی له‌ ماوه‌ی نێوان 2003 بۆ 2006 ئاسایش له‌ سعودێ بخاته‌ مه‌ترسییه‌. به‌ڵام حكومه‌تی سعودێ توانی له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی هێزو پرۆگرامی دیڕادیكاڵیزه‌یشنه‌وه‌ به‌سه‌ر مه‌ترسییه‌كانی قاعیده‌دا سه‌ركه‌وێت و شكست به‌ به‌ پرۆژه‌ی قاعیده‌ له‌ سعودێ بهێنێت. داعش كه‌ به‌ته‌واوه‌تی دژی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌نداوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكادا هه‌یه‌، مه‌ترسییه‌ له‌سه‌ر سعودێ و مه‌ترسی داعشیش به‌رده‌وام ئه‌بێـت تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ ڕێكخراوه‌كه‌ له‌ عێراق و سوریا به‌ته‌واوی له‌ ناو ئه‌برێت. به‌مه‌به‌ستی كۆتایهێنان به‌ توڕه‌یی شیعه‌كانی سعودێ، حكومه‌تی سعودێ هێزی به‌كارهێناوه‌و هه‌وڵیداوه‌ كه‌ "ته‌نازول" بۆ شیعه‌كان نه‌كات. سیاسیه‌ته‌ چاكسازیخوازه‌كانی شا عه‌بدوڵا، كه‌ خۆی له‌ باشتركردنی كه‌رتی ئابووری له‌و ناوچانه‌ی كه‌ زۆرینه‌ شیعه‌ نشینن ئه‌بینییه‌وه‌، ڕۆڵی هه‌بوو له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی توڕه‌یی شیعه‌كاندا. به‌ڵام خۆنیشاندانه‌كانی شیعه‌كانی سعودێ، كه‌ به‌هاری عه‌ره‌بی بووه‌ هانده‌ریان، كۆتای به‌پرۆسه‌ی ئاشته‌وایی، ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی كه‌ شا عه‌بدوڵا ده‌ستی پێكردبوو، هێنا. سه‌ره‌ڕای ئه‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ باسكران، ئه‌و ئیسلامه‌ سیاسییه‌ سونییه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن سعودییه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌كرێت به‌پارێزراوی ئه‌مێنێته‌وه‌و توانای هه‌ڵكردنی له‌گه‌ڵ گۆڕانكاری ناوچه‌كه‌ هه‌یه‌. 
ئه‌وه‌ ستراتیجه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ بووه‌ كه‌ پێویستی به‌ وزه‌یه‌كی زۆربووه‌و بووه‌به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م چه‌ند ساڵانه‌ی دواییدا سعودێ زۆر سه‌رقاڵ ببێت. ئه‌و ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ سونییه‌ی كه‌ سعودێ ڕابه‌رایه‌تی ئه‌كات ڕووبه‌ڕووی دوو ئاڵنگاری ده‌ره‌كی بووه‌ته‌وه‌: (أ) گۆڕینی ڕژێمه‌كانی ئه‌فغانستان و عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ كه‌ به‌ قازانجی ئێران (شیعه‌) كۆتایهیات و (ب) ده‌ركه‌وتنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی پرۆ (لایه‌نگری) دیموكراسی و دژی ئه‌و  سستمه‌ سیاسییه‌ی كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا بوونی هه‌یه‌ له‌ به‌حره‌ین و سوریاو یه‌مه‌ن. هه‌ردوو پێشهاته‌كه‌، نه‌مانی سه‌دام و تاڵیبان و به‌هێزبوونی شیعه‌كانی به‌حره‌ین و یه‌من و سوریا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئێرانی شیعی دایه‌ كه‌ ڕكابه‌رێكی سه‌رسه‌ختی سعودێ-یه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا. 

ئیسلامی سیاسی سونی جیهادی
دژایه‌تیكردنی ده‌سوه‌ردانه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و قایلنه‌بوون به‌بوونی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان وڵاتانی كه‌نداوو ئه‌مه‌ریكاو ئاره‌زووی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیسلامی ڕه‌سه‌ن و دووباره‌ دامه‌زراندنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی ڕۆڵیان هه‌بوو له‌ ده‌ركه‌وتن و گه‌شه‌كردنی ئیسلامی سیاسی سونی جیهادیدا. دوو ڕووداوی گرنگ، داگیركردنی ئه‌فغانستان له‌ 1979 له‌لایه‌ن یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و داگیركردنی كوه‌یت له‌ 1991 له‌لایه‌ن سه‌دام حوسێنه‌وه‌، ڕۆڵیان هه‌بوو له‌ به‌هێزبوونی چه‌كداره‌ سونییه‌ جیهادییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا. شكستی سوپای سوری سۆڤیه‌ت له‌ ئه‌فغانستان و پاشه‌كشه‌كه‌ی سۆڤیه‌ت له‌و وڵاته‌ له‌ 1988 ئوسامه‌و چه‌كداره‌ سونه‌كانی تری گه‌یاند به‌و بڕوایه‌ی كه‌ "جیهاد"ه‌كه‌ی ئه‌وان بووه‌هۆی تێكشكاندنی سۆڤیه‌ت و هه‌روه‌ك چۆن سوپای سوری سۆڤیه‌ت له‌ ژێر فشاری (جه‌نگی) جیهادییه‌كاندا ئه‌فغانستانی به‌جێهێشت، ئه‌وا به‌هه‌مان شێوه‌ چه‌كداره‌ سونه‌كان ئه‌توانن له‌ ڕێگه‌ی جه‌نگ و به‌رده‌وامیدان به‌ "جیهاد"كردن له‌ دژی ئه‌مه‌ریكییه‌كان له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست؛ ئه‌مه‌ریكا ناچار به‌ پاشه‌كشێ بكه‌ن له‌ ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.  
جه‌نگی 1991ی كه‌نداو، كه‌ به‌ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ دوای جه‌نگه‌كه‌ی نێوان جیهادییه‌كان و سوپای سوری سۆڤیه‌ته‌وه‌ ڕوویدا، بووه‌هۆی سه‌ركه‌وتنی ئه‌مه‌ریكا به‌سه‌ر عێراق و به‌هێزبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌مه‌ریكاو وڵاتانی كه‌نداو. سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ی ئه‌مه‌ریكاو به‌هێزبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌مه‌ریكاو وڵأتانی كه‌نداو به‌هێزبوونی هه‌ژموونی ئه‌مه‌ریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ئوسامه‌و گروپه‌كه‌ی به‌ته‌واوه‌تی نیگه‌رانكرد. دوای ئه‌و ڕووداوانه‌، ئوسامه‌و هاوكاره‌كانی دوژمنه‌كانیان بۆ دوو جۆر دوژمن: دوژمنی دوورو دوژمنی نزیك پۆلێنكرد. مه‌به‌ست له‌ دوژمنی دوور ئه‌مه‌ریكاو هاوپه‌یمانه‌كانێتی كه‌ له‌ ڕرژئاواوه‌ هاتوون بۆ ڕۆژهه‌ڵات و دوژمنه‌ نزیكه‌كانیش وڵاتانی كه‌نداون كه‌ هاوكاری ئه‌مه‌ریكییه‌كانن و كار بۆ سه‌رخستنی پرۆژه‌ی ئه‌مه‌ریكییه‌كان ئه‌كه‌ن له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا. گروپه‌ جیهادییه‌ سونییه‌كان، به‌ڕابه‌رایه‌تی ئوسامه‌، بڕیاریاندا كه‌ سه‌ره‌تا جه‌نگی "دوژمنه‌ دووره‌كه‌" بكه‌ن و ناچاری بكه‌ن كه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌جێبهێڵێت و پاشان ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ له‌ هه‌ژموون و بوونی "دوژمنه‌ نزیكه‌كان" پاكبكه‌نه‌وه‌. چه‌كداره‌ جیهادییه‌ سونییه‌كانی تری ناوچه‌كه‌، به‌تایبه‌تی جیهادییه‌كانی میسر، بڕیاریاندا به‌مه‌به‌ستی په‌لاماردانی ڕۆژئاواو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌گه‌ڵ ئه‌لقاعیده‌دا هه‌مه‌هه‌نگی بكه‌ن. به‌مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌یان، ناچاركردنی ئه‌مه‌ریكا به‌جێهێشتنی ناوچه‌كه‌، ئه‌لقاعیده‌ له‌ 1998 و له‌ ژێر دروشمی "به‌ره‌ی جیهانی ئیسلامی بۆ جیهاد له‌ دژی جوله‌كه‌و خاچپه‌رستان" جه‌نگیان له‌ دژی ئه‌مه‌ریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌ ناوچه‌كه‌ ڕأگه‌یاندو داوایان له‌ هه‌موو مسوڵمانانكرد مه‌به‌ستی "جیهاد"كردن له‌ دژی ئه‌مه‌ریكییه‌كان په‌یوه‌ندی به‌و به‌ره‌یه‌وه‌ بكه‌ن. 
په‌یام و دنیابینینه‌ ئایدیۆلۆجیه‌كه‌ی ئه‌لقاعیده‌ به‌ته‌واوی كه‌وتبووه‌ ژێركاریگه‌ری دوو ئیسلامی ڕادیكاڵی میسرییه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش حه‌سه‌ن به‌ناو سه‌ید قوتب بوون. حه‌سه‌ن به‌نا وه‌ك په‌رچه‌كردارێك له‌ دژی بوونی به‌ریتانیای داگیركه‌ر له‌ میسرو هاتنی به‌لێشاوی بۆچوون و به‌ها عه‌لمانییه‌ ئه‌وروپییه‌كان بۆ میسرو وڵاتانی تری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ ساڵی 1928 برایانی مسوڵمانی "ئیخوان موسلیمینی" دامه‌زراند. ئه‌و ویستی له‌ڕێگه‌ی ئه‌م ڕێكخراوه‌وه‌ وڵاتانی مسوڵمان له‌ داگیركاری ئه‌وروپییه‌كان پاكبكاته‌وه‌و وڵاتێكی ئیسلامی داابمه‌زرێنێـت كه‌ شه‌ریعه‌ت تێیدا حوكم بكات. به‌نا پێیوابوو كه‌ دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی باشترین ڕێگه‌یه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی مسوڵمانان بپارێزێت و ئه‌و له‌و بروایه‌دابوو كه‌، "قورئان مسوڵمانانی كردووه‌ به‌ پارێزه‌ری مرۆڤایه‌تی و بۆ پاراستنی مرۆڤایه‌تی، قورئان مافی ئه‌وه‌ی به‌ مسوڵمانان به‌خشیوه‌ كه‌ ده‌ستبه‌سه‌ر جیهاندا بگرن و هه‌ژموونی خۆیانی به‌سه‌ردا بسه‌پێنن." حه‌سه‌ن به‌نا تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ له‌ ساڵی 1949 به‌ فه‌رمانی شا فاروق تیرۆر كرا، به‌رده‌وامبوو له‌كاركردن بۆ به‌دیهێنانی هه‌ردوو خه‌ونه‌كه‌ی، وه‌ده‌رنانی وڵأته‌ ئه‌وروپییه‌ داگیركه‌ره‌كان له‌ وڵاتانی مسوڵمانان و دووباره‌ دامه‌زراندنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی. 
بۆچوونه‌كانی حه‌سه‌ن به‌نا به‌دروستكه‌ری سه‌ید قوتب دا ئه‌نرێن. سه‌ید قوتب له‌ كتێبه‌كه‌یدا، مه‌شخه‌ڵانی ڕێگا/ معالم فی الگریق، خوێندنه‌وه‌یه‌كی تونڕه‌وانه‌ بۆ ئیسلام ئه‌كات و خوازیاری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا. چه‌مكی نه‌فامی (جاهیلیه‌ت) جه‌وهه‌ری بۆچوونه‌كانی سه‌ید قوتب پێكئه‌هێنێت. ئه‌و ئه‌م چه‌مكه‌ "نه‌فامی" بۆ وه‌سفكردنی ڕۆژئاواییه‌كان و ئه‌و مسوڵمانانه‌ی كه‌ له‌ جیهانی ئیسلامیدا هه‌مه‌هه‌نگی له‌گه‌ڵ ڕۆژۆاوایه‌كاندا ئه‌كه‌ن، به‌كارئه‌هێنێت. سه‌ید قوتب نه‌فامی وه‌ك دژایه‌تی كردنی حوكمی خوداو ڕازینه‌بوون به‌ سه‌روه‌ربوونی حوكمی خودا ئه‌بینێت. ئه‌و له‌ كاتی ڕاڤه‌كردنی چه‌مكی "نه‌فامی"دا ڕه‌خنه‌ له‌و سستمه‌ی ڕۆژئاوا ئه‌گرێت كه‌ داوای سه‌روه‌ربوونی حوكمی مرۆڤ، نه‌ك خودا، ئه‌كات له‌سه‌ر زه‌ویدا. دوای ئه‌وه‌ی سه‌ید قوتب بێ ئومێدبوو له‌وه‌ی كه‌ جه‌مال عه‌بدالناصر به‌ها ئیسلامییه‌كان بۆ میسر بگێڕێته‌وه‌و قورئان بكات به‌بنه‌مای حوكمه‌ته‌كه‌ی، ئه‌و ڕووبه‌ڕووی حكومه‌ته‌كه‌ی عه‌بدالناصر بوویه‌وه‌و حكومه‌ته‌كه‌ی عه‌بدالناصری وه‌ك به‌رهه‌می نه‌فامی (جاهیلییه‌ت) ناساند. سه‌ید قوتب ویستی له‌ڕێگه‌ی حوكمكردن به‌قورئانه‌وه‌ دووباره‌ ئیسلام وه‌ك ئاینێك ببوژێنێته‌وه‌و داوای جیهادكردنی كرد بۆ له‌ڕه‌گه‌وه‌ ده‌رهێنانی نه‌فامی (جاهیلییه‌ت)و سه‌روه‌ركردنی حوكمی خودا له‌ سه‌ر زه‌ویدا. بانگه‌وازه‌كه‌ی سه‌ید قوتب بۆ جیهادكردن له‌ دژی جاهیلییه‌ت، ڕۆژئاواو  ئه‌میرو شاو سه‌رۆكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كه‌ پرۆ (لایه‌نگری) ڕۆژئاوا بوون كرد به‌ دوژمنی سه‌ره‌كی خۆیی و له‌ ئۆگه‌ستی 1966 حوكمه‌ته‌كه‌ی عه‌بدالناصر سه‌ید قوتبی له‌سێداره‌دا. 
ئیخوان موسلیمین له‌سه‌ره‌تادا كاریگه‌ربوون به‌ بۆچوونه‌ تونده‌كانی سه‌ید قوتب و ئه‌و چه‌كدارانه‌ی كه‌ له‌ هه‌ناوی ئیخوان موسلیمینه‌وه‌ ده‌رچوون له‌سێداره‌دانه‌كه‌ی سه‌ید قوتبیان له‌لایه‌ن حوكمه‌تی میسره‌وه‌ وه‌ك چه‌وسانه‌وه‌ی مسوڵمانان و دژایه‌تی كردنی ئیسلام لێكدایه‌وه‌و هه‌ربۆیه‌ میسریان به‌ ده‌وله‌تێكی "جاهیل" ناساند. توندوتیژییه‌كانی نێوان چه‌كداره‌ ئیخوانی و حكومه‌تی میسر له‌ ساڵانی حه‌فتاو هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا زیانی به‌پێگه‌ی میسر گه‌یاند. سه‌ركردایه‌تی ئیخوان له‌ژێر فشاردا، له‌ نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا به‌كارهێنانی توندوتیژیان ڕه‌دكرده‌وه‌. له‌به‌رانبه‌ردا، ئه‌لقاعیده‌ له‌سه‌رتای نه‌وه‌ده‌كاندا باوشی بۆ دیدو بۆچوونه‌ ئاینییه‌ تونده‌كانی سه‌ید قوتب كرده‌وه‌و بانگه‌وازه‌كه‌ی سه‌ید قوتبیان بۆ جیهادكردن له‌ دژی جاهیلییه‌ت قه‌بوڵكردو له‌ 11ی سێپته‌مبه‌ردا هێرشیان كرده‌ سه‌ر ئه‌مه‌ریكا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكا ناچاربكه‌ن كه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌جێبهێڵێت. ڕێكخراوی قاعیده‌ له‌ عێراق له‌ 2003وه‌ چووه‌ جه‌نگه‌وه‌ له‌دژی ئه‌مه‌ریكاو ئه‌م جه‌نگه‌ی ئه‌لقاعیده‌ به‌رده‌وامبوو تا ساڵی 2011، ئه‌و ساڵه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ریكییه‌كان به‌فه‌رمی له‌ عێراق پاشه‌كشه‌یان كرد. 
ده‌سپێكردنی به‌هاری عه‌ره‌بی نه‌فه‌سێكی تری به‌ ئه‌لقاعیده‌ به‌خشی. به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان سه‌ركردایه‌تی جه‌نگه‌كه‌یان به‌ "داعش" به‌خشی كه‌ پێشتر به‌شێك بوون له‌ ئه‌لقاعیده‌ له‌ عێراق.  ده‌وڵه‌تی ئیسلامی كه‌ له‌ 29/6/2014 خۆی ڕاگه‌یان، به‌هۆی زنجیره‌یه‌ك جیابوونه‌وه‌وه‌ له‌ ڕێكخراوی ئه‌لقاعیده‌وه‌ دروستبوو. به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌لقاعیده‌وه‌، داعش له‌ په‌ناگه‌كان (حه‌شارگه‌كان) هاته‌ده‌ره‌وه‌و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی گرت و خۆی وه‌ك ده‌وڵه‌ت ناساند. كۆنترۆڵكردنی ناوچه‌ سنورییه‌كانی نێوان عێراق و سوریا له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ دوو پرسی هێنایه‌ ئاراوه‌: (أ) داعش به‌كرده‌یی به‌ره‌و دامه‌زراندنی خه‌لافه‌تی ئیسلامی، كه‌ خه‌ونی چه‌ندین ساڵه‌ی ئه‌لقاعیده‌یه‌و هه‌رگیز قاعیده‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو له‌به‌دیهێنانی ئه‌م خه‌ونه‌دا، هانگاوینا و (ب) به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی داعش سه‌ركه‌وتووبوو له‌ سڕینه‌وه‌ی ئه‌و نه‌خشه‌ سیاسییه‌ی كه‌ فه‌ڕه‌نساو به‌ریتانییه‌كان به‌سه‌ر ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا سه‌پاندوویانه‌. دروستبوونی "خه‌لافه‌ت" ئه‌و سستمه‌ سیاسییه‌ی، ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ ڕۆژئاوایه‌كان ئه‌ندازیاری بوون ئه‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و فه‌لسه‌فه‌ی مه‌رۆڤ سه‌روه‌ری له‌سه‌رزه‌وی و عه‌لمانییه‌ت، كه‌ دیسانه‌وه‌ به‌هایه‌كی ڕۆژئاواییه‌، ڕووبه‌ڕووی له‌ناوچوون ئه‌كاته‌وه‌.  
داعش، وه‌ك زۆربه‌ی قوتابخانه‌ كلاسیكه‌كانی ئیسلام، جیهان بۆ جیهانی ئیسلامی و جیهانی نائیسلامی دابه‌ش ئه‌كه‌ن. ئه‌بو به‌كر ئه‌لبه‌غدادی له‌ وتارێكیدا جیهانی بۆ "به‌ره‌ی ئیسلام و باوه‌ڕ"و "به‌ره‌ی كوفرو دووڕووی" دابه‌ش كرد. ئه‌م دابه‌شكردنه‌ی داعش هه‌مان ئه‌و دابه‌شكرنه‌یه‌ كه‌ پێشتر له‌لایه‌ن شه‌رعناسه‌كانی مه‌زهه‌به‌ كلاسكییه‌كانه‌وه‌ ئاماژه‌ی بۆ كرابوو. 

ده‌رئه‌نجام  
هه‌رچه‌نده‌ دابه‌شبوونه‌كه‌ی نێوان شیعه‌و سونه‌ به‌ دیارترین دابه‌شبوونی نێوان مسوڵمانه‌كان دائه‌نرێت، به‌ڵام ئه‌م دابه‌شبوونه‌، دابه‌شبوونی نێوان شیعه‌و سونه‌، هه‌موو دابه‌شبوونه‌كانی نێوان مسوڵمانان پێكناهێنێت. ململانێكانی نێوان سونه‌كان، به‌تایبه‌تی ململانێی نێوان كۆنزه‌رڤاتیڤ و جیهادییه‌ سونییه‌كان، له‌ ڕووی ترسناكی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاكانمان، هیچی كه‌متر نییه‌ له‌ دابه‌شبوونه‌كه‌ی نێوان شیعه‌و سونه‌كان. هه‌ردوو گروپه‌ سونییه‌كه‌، كۆنزه‌رڤاتیڤ و جیهادییه‌كان، له‌نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌ تا ئێستا له‌ جه‌نگدان و ئه‌م دوو گروپه‌ سونییه‌ سه‌ره‌ڕای بوونی خاڵی هاوبه‌ش له‌ نێوانیاندا، له‌ ڕووی ئامانج و ئه‌و ڕێگایانه‌ی كه‌ به‌كاری ئه‌هێنن بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان جیاواز و ناكۆكن. 
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌ سونه‌كان، كه‌ له‌لایه‌ن سعودییه‌وه‌ ڕابه‌رایه‌تی ئه‌كرێـت، ئێران به‌ دوژمن و نه‌یاری خۆیان ئه‌زانن به‌ڵام كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كان نه‌ سه‌رسامن به‌ بۆچوونه‌ جیهادییه‌كانی حه‌سه‌ن به‌ناو سه‌ید قوتب نه‌ ئاماده‌ن بۆچوونه‌ جیهادییه‌كانی ئه‌و دوو ئیسلامییه‌ی میسر په‌یڕه‌و بكه‌ن. به‌پێچه‌وانه‌ی جیهادییه‌ سونییه‌كانه‌وه‌، كۆنزه‌رڤاتیڤه‌ سونییه‌كان ئاماده‌ن په‌یوه‌ندی ئابوری و سه‌ربازی له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوا دابمه‌زرێنن و سود له‌ توانا سه‌ربازییه‌كانی ڕۆژئاواو ئه‌مه‌ریكا وه‌رگرن بۆ پاراستنی خۆیان له‌ مه‌ترسییه‌ ده‌ره‌كی و ناوخۆیه‌كان. 
جیهادییه‌ سونییه‌كان، به‌پێچه‌وانه‌ی كۆنزه‌رڤاتیڤه‌ سونییه‌كانه‌وه‌، كارئه‌كه‌ن بۆ دووباره‌ دروستكردنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی و دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی سیاسی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. جیهادییه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ سیاسییه‌كانیان پشت به‌ به‌كارهێنانی هێزی سه‌ربازی (جیهادكردن) ئه‌به‌ستن. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure