قودس و بڕیاره‌كه‌ی تره‌مپ

13/12/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینی: ده‌یڤید ماكوفسكی و ده‌ینیس ڕووس
سه‌رچاوه The Washington Institute for Near East Policy

ئیداره‌ی دۆناڵد ترەمپ ڕایگه‌یاند كه‌ سه‌رۆكی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مەریكا له‌ 6ی دیسه‌مبه‌ر ڕاگه‌یاندنێك له‌سه‌ر قودس ده‌دات، كه‌ تیایدا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ قودس پایته‌ختی ڕه‌سمیی ئیسرائیله‌. به‌ڵام كاتێك قسه‌كردن دێته‌ سه‌ر درووستكردنی ئاشتی له‌ نێوان ئیسرائیل، فه‌ڵه‌ستینییه‌كان و ده‌وڵه‌تانی عه‌ره‌بی، هیچ شتێك به‌ ئه‌ندازه‌ی پرسی قودس هه‌ستیار نییه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر دۆناڵد ترەمپ ده‌خوازێت پارێزگاری له‌ "ئامانجی كۆتایی" كه‌ درووستكردنی ئاشتی و سه‌قامگیرییه‌ بكات ئه‌وا پێویسته‌ زۆر به‌ ئاگایانه‌ لێدوان و بڕیاره‌كانی هه‌ڵبژێرێت.
یه‌كه‌م/ ترەمپ پێویسته‌ ئه‌وه‌ ڕوون بكاته‌وه‌ و دان به‌ ڕاستییه‌كدا ده‌نێت كه‌ زۆربه‌ی ده‌وڵه‌تان و ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ده‌مێكه‌ وه‌ك حه‌قیقه‌ت و واقعێك قبووڵیان كردووه‌: چونكه‌ به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی سنووری داهاتووی شاره‌كه‌ و ڕه‌وشی شاره‌كه‌ له ‌دوای بڕیاره‌كه‌ی ئه‌مەریكا، ئه‌وا به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ به‌شێك له‌ شاره‌كه‌ هه‌میشه‌ و به‌رده‌وام وه‌ك به‌شێك له‌ پایته‌ختی ئیسرائیل ده‌مێنێته‌وه‌. واشنتۆن و وڵاتانی تر به‌رده‌وام كاریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ حكومه‌تی ئیسرائیل قودسی وه‌ك پایته‌ختی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی ڕاگه‌یاندووه‌، به ‌دیاریكراوی دوای جه‌نگی 1948 و دابه‌شكردنی شاره‌كه‌. هاوكات، سه‌رۆكه‌كانی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مەریكا– به‌ دیموكرات و كۆمارییه‌كانه‌وه‌– به‌رده‌وام وه‌ك یه‌ك وتاریان پێشكه‌ش كردووه‌ له‌ باڵه‌خانه‌ی په‌رله‌مانی ئیسرائیل (كنێست - Knesset) له‌ قودس، هه‌روه‌ها وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مەریكا به‌رده‌وام چاویان كه‌وتووه‌ به‌ سه‌رۆكوه‌زیرانه‌كانی ئیسرائیل له‌ ئۆڤیسی خۆی له‌ قودس، به‌هه‌مان شێوه‌ هاوشانه‌ دیبلۆماته‌كانیان له‌ وڵاتانی تر به‌هه‌مان شێوه‌ له‌و شاره‌ به‌رپرسانی ئیسرائیلیان بینیوه‌.
له‌ جه‌نگی 1967، ئیسرائیل به‌ته‌واوی كۆنتڕۆڵی به‌شی ڕۆژهه‌ڵاتی شاره‌كه‌ی كرد، دواتر به‌ره‌ به‌ره‌ سنوری جوگرافی شاره‌وانی خۆی له‌ شاره‌كه‌ فراوانكرد. هه‌ر له‌كاتی ڕێككه‌وتننامه‌ی كامپ ده‌یڤید له‌ ئه‌یلولی 1978ه‌وه‌، حكومه‌تی ئیسرائیل ڕه‌زامه‌ندی پیشان داوه‌ له‌سه‌ر گفتوگۆكردن تایبه‌ت به‌ مامه‌ڵه‌كردنی كۆتایی له‌سه‌ر قودس وه‌ك به‌شێك له‌ گفتوگۆ به‌رده‌وامه‌كانی نێوان ئیسرائیلی و فه‌ڵه‌ستینییه‌كان. بۆیه‌ له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا به‌رده‌وام ئیداره‌كانی ئه‌مەریكا ئه‌وه‌یان ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ هه‌ڵوێستی كۆتایی له‌سه‌ر ڕه‌وشی شاره‌كه‌ وه‌رناگرن تا ئه‌وكاته‌ی ئیسرائیلی و فه‌ڵه‌ستینییه‌كان له‌ گفتوگۆكانی نێوان خۆیان ئه‌و پرسه‌ یه‌كلای نه‌كه‌نه‌وه‌. به‌ڵام كاتێك له‌ ساڵی 1995 كۆنگرێس پرۆژه‌ یاسایه‌كی په‌سه‌ندكرد تایبه‌ت به‌ گواستنه‌وه‌ی باڵیۆزخانه‌ی ئه‌مەریكا له‌ ته‌لئه‌بیب بۆ قودس، ئیداره‌ی كلینتۆن ده‌ستی كرد به‌ گفتوگۆكردن له‌سه‌ر لێكه‌وته‌كانی ئه‌و بڕیاره‌ له‌سه‌ر ئاسایشی نیشتیمانی ئه‌مەریكا. گرتنه‌به‌ری هه‌نگاوێكی له‌وجۆره‌ له ‌لایه‌ن ئیداره‌ی كلینتۆنه‌وه‌ ته‌نها له‌به‌ر پاراستنی ده‌سه‌ڵات و سیاسه‌تی جێبه‌جیكردنی خۆی نه‌بوو، به‌ڵكو بۆ ڕێگه‌دان بوو به‌وه‌ی كه‌ سه‌رۆك بتوانێت ده‌ستنیشانی ئه‌وه‌ بكات گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی وڵاته‌كه‌ی تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ خزمه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌كات و یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ پێشخستنی ئاشتی و ئارامی له‌ ناوچه‌كه‌. دواتر كۆنگرێس داوای له‌ ئیداره‌كانی تر كرد بۆ كاركردن له‌سه‌ر لێكه‌وته‌ ئه‌منییه‌كانی گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی ئه‌مەریكا بۆ قودس له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگ دا، به‌ڵام دواتر ئه‌و ماوه‌یه‌ درێژكرایه‌وه‌ بۆ ته‌واوی سه‌رۆكه‌كانی تر له‌ناویاندا دۆناڵد ترەمپ– ئه‌وه‌ بڕیاری دا كه‌ سازشكردن له‌سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ به‌هۆی لێكه‌وته‌ ئه‌منییه‌كانه‌وه‌ ئه‌بێته‌ هۆی ڕێگه‌دان به‌ دوژمنانی ئاشتی بۆ ئیستغلالكردنی داننانی ڕه‌سمی ئه‌مەریكا به‌ قودس، و ورووژاندنی توندوتیژی و له‌باربردنی هه‌وڵه‌كانی ئه‌مەریكا بۆ بنیادنانی ئاشتی.
ئایا هیچ شتێك له‌م سیاسه‌تانه‌ گۆڕاوه‌؟ چه‌ند شتێكی كه‌م.(1) هیچ گفتوگۆیه‌كی جدی بۆ بنیادنانی ئاشتی له‌ ساڵی 2013-2014ه‌وه‌ ئه‌نجام نه‌دراوه‌. (2) یونسكۆ و كۆمه‌ڵی گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان چه‌ندین بڕیاری به‌سیاسیكراوی ده‌ركردووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی مێژوویی جووله‌كه‌ به‌شاره‌كه‌وه‌ لاده‌بات، كه‌ ئاڵنگارییه‌كی جدی بۆ بونیادی عه‌قیده‌ی یه‌هودییه‌كان درووست كردووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ بڕیارێكی كۆمه‌ڵی گشتیدا له‌ 30ی نۆڤه‌مبه‌ردا ده‌ركراوه‌، بانگهێشتی ته‌واوی ده‌وڵه‌تان ده‌كات بۆ ڕێرگرتن له‌"پێگه‌ی مێژووی ناوچه‌ی پیرۆزی قودس، له‌ناویاندا حه‌ره‌می شه‌ریف به‌ ووشه‌ و به‌كردار." به ‌دڵنیاییه‌وه‌ حه‌ره‌م شوێنێكی پیرۆزی موسڵمانه‌كانه‌ له‌وانه‌ش مزگه‌وتی ئه‌قسا، ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر لێوه‌ی سه‌ركه‌وت بۆ ئاسمانه‌كان. به‌ڵام هاوكات قودس شوێنێكی پیرۆزه‌ بۆ یه‌هودییه‌كان، په‌رستگای چیا " Temple Mount " كه‌ (لای موسڵمانه‌كان پێی ده‌وترێت حه‌ره‌می شه‌ریف)، كه‌ له‌ بڕیاره‌كه‌ی كۆمه‌ڵی گشتیدا بە هیچ شێوه‌یه‌ك ئاماژه‌ی به‌وه‌ نه‌كراوه‌ ناوچه‌یه‌ك مافی یه‌هودییه‌كانی تێدایه‌.
جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌، هه‌نگاوه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كاردانه‌وه‌ی توندی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. یه‌كێك له‌ به‌ڵێنه‌كانی ترەمپ له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیدا ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌ڵوێستی جدی ده‌بێت له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی یه‌هودییه‌كان به‌ شاری قودسه‌وه‌ و هاوشێوه‌ی سه‌رۆكه‌كانی پێشووی ئه‌مەریكا، ئاشكرای كرد باڵوێزخانه‌ی وڵاته‌كه‌ی ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ قودس. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ترەمپ واژووی له‌سه‌ر به‌دواداچوون و سازشه‌كانی به‌رامبه‌ر به‌ بڕیاره‌كه‌ی كرد له‌ مانگی حوزه‌یران، به‌ڵام به ‌پێی ڕاپۆرته‌ میدیاییه‌كان له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كانی به‌رپرسه‌ ڕه‌سمییه‌كانی ئه‌مەریكا، ئه‌شێت ترەمپ دووباره‌ داوای هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌دواداچوونی لێكه‌وته‌كانی بڕیاره‌كه‌ی وڵاته‌كه‌ی بكات. له‌ هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كاندا، هێشتا ترەمپ له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ سه‌ركرده‌ی وڵاتانی عه‌ره‌ب هه‌ڵه‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ بڕیاری گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی وڵاته‌كه‌ی بۆ قودس ده‌كه‌ن و ئه‌شێت ببێته‌ هۆی لاوازكردنی هه‌وڵه‌كانی ئێستای ئیداره‌كه‌ی بۆ درووستكردنی ئاشتی له‌ نێوان ئیسرائیلی و فه‌ڵه‌ستینییه‌كان.
بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی لێكه‌وته‌ سیاسییه‌كانی ئه‌و بڕیاره‌ی ده‌ری ده‌كات و بۆ ئه‌وه‌ی پیشانی بدات كه‌ جیاوازه‌ له‌ سه‌رۆكه‌كانی پێشووی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، ئه‌شێت سه‌رۆك ترەمپ ئاماده‌گی خۆی پیشان بدات بۆ ڕاگه‌یاندنی قودس وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هۆكاری گواستنه‌وه‌ی باڵوێزخانه‌ی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ قودس زۆر هه‌ستیاره‌، به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌بێته‌ ئاماژه‌ی سه‌ره‌كی هه‌ڵویستی ئه‌مەریكا له‌سه‌ر ڕه‌وشی كۆتای شاره‌كه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ی ترەمپ هه‌مان هه‌ستیاری درووست بكات، ئه‌وا ڕه‌نگه‌ ترەمپ هه‌وڵه‌كانی بۆ درووستكردنی ئاشتی به‌ره‌و لاوازبوون بڕوات وه‌ك له‌وه‌ی پارێزگاری لێ بكات.
بۆ خۆبه‌دوورگرتن له‌م ده‌ره‌نجامه‌ش، پێویسته‌ سه‌رۆك ترەمپ ئاماژه‌ به‌وه‌ بدات كه‌ ئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ ده‌ستنیشانكردنی كۆتای ڕه‌وش و سنووری جوگرافی قودس نییه‌ و بڕیاری كۆتای له‌سه‌ر چاره‌نووسی شاره‌كه‌ هێشتا پێویسته‌ له‌ گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆی نێوان ئیسرائیل و فه‌ڵه‌ستین و عه‌ره‌به‌كان (له‌ناویاندا، ئوردن كه‌ ڕۆڵ هه‌بووه‌ له‌ ناساندنی ئه‌و شوێنه‌ پیرۆزه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی ئاشتی له‌گه‌ڵ ئیسرائیل) ده‌درێت. به‌واتایه‌كی تر، ترەمپ دان به‌وه‌دا بنێت كه‌ قودس هه‌میشه‌ پایته‌ختی ئیسرائیل ده‌بێت، به‌ڵام بڕیاری كۆتای له‌سه‌ر ئه‌و شاره‌ له‌ گفتوگۆكانی ئاشتی نێوان هه‌ردوولا بڕیاری لێده‌درێت.
كێشانی ئه‌م جیاوازییه‌ زۆر گرنگه‌، چونكه‌ له‌ دیدێكی عاتفییه‌وه‌ كه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر قودس وه‌ریده‌گرن، ئه‌وا هه‌ر بڕیارێك له‌لایه‌ن ئه‌مەریكاوه‌ ئه‌شێت لێكدانه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی بۆ بكرێت له ‌لایه‌ن توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ و توندوتیژی لێ بكه‌وێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ كاتێك ئیسرائیل له‌ ساڵی 1996 هه‌ستا به‌ داخستنی تونێله‌كه‌ له‌شاره‌ كۆنه‌كه‌، یاسر عه‌ره‌فات بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كرد ئیسرائیل پێشێلی پیرۆزییه‌كانی حه‌ره‌می شه‌ریفی كردووه‌. به‌ڵام بانگه‌شه‌كانی ناڕاست بوون، ته‌نها ئامانج لێی هاندانی جه‌ماوه‌ر بوو بۆ ناڕه‌زایی و خۆپیشاندان بووه‌ كه‌ بۆ چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك به‌رده‌وام بوو و گیان له‌ده‌ستدانی 70 فه‌ڵه‌ستینی و حه‌ڤده‌ سه‌ربازی ئیسرائیلی لێكه‌وته‌وه‌. هه‌روه‌ها، هاوینی ڕابردوو ناڕه‌زای و ئاژاوه‌گێری زیاتر سه‌ری هه‌ڵدا كاتێك حكومه‌تی ئیسرائیل هه‌ستا به‌ دانانی ئامێری ئاشكراكردنی مادده‌كان له‌سه‌ر ده‌رگاكانی حه‌ره‌می شه‌ریف. ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌و وڵاته‌ جێگیركردنی ئه‌و ئامێرانه‌یان به‌ كارێكی لۆژیكی دانا وه‌ك وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ك بۆ كوشتنی دوو پۆلیسی سنوری ئیسرائیلی له‌لایه‌ن گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كانه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌ قاچاخ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نیان بردبووه‌ ناو حه‌ره‌می شه‌ریفه‌وه‌، هه‌مان ئامێری ئاشكراكه‌ر له‌ زۆربه‌ی مزگه‌وته‌كانی ناوچه‌ی پیرۆز زۆر ده‌مێكه‌ جێگیركراون له‌وانه‌ مه‌ككه‌ی پیرۆز (له‌ سعوودییه‌). به‌ڵام هێشتا زۆربه‌ی فه‌ڵه‌ستینییه‌كان ئیسرائیل به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن هه‌وڵی گۆڕینی ڕه‌وشی حه‌ره‌می شه‌ریف ئه‌دات، كه‌ سه‌ره‌نجام بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی ناوچه‌كه‌ هه‌ستن به‌لابردنی ڕێوشوێنه‌ تازه‌ ئه‌منییه‌كان له‌ حه‌ره‌می شه‌ریف.
به‌ كورتی، هیچ بڕیارێك جگه‌ له‌ داننان به‌ قودس وه‌ك پایته‌ختی ئیسرائیل سه‌ركرده‌ عه‌ره‌به‌كان ناخاته‌ دۆخی به‌رگرییه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئیداره‌ی ترەمپ پێویستی به‌ ڕۆڵی ئه‌و سه‌ركردانه‌ هه‌یه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌ی هه‌وڵه‌كانی بنیادنانی ئاشتی، بۆیه‌ پێویسته‌ واشنتۆن دوور بكه‌وێته‌وه‌ له‌ هه‌ر كارێك كه‌ كۆسپ بخاته‌ به‌رده‌م گفتوگۆكان و هه‌ڵوێستی ئیسرائیل له‌سه‌ر شاره‌كه‌ ته‌به‌نی بكات. بۆیه‌ ئاڵنگارییه‌كان بۆ سه‌رۆك ڕوونه‌: كه‌ داننانه‌ به‌ ڕاستییه‌كی واقعی، به‌ڵام هه‌ڵوێستی كۆتایی له‌سه‌ر ڕه‌وشی شاره‌كه‌ وه‌رنه‌گرێت.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure