قه‌یرانى داهاتووی ده‌وڵه‌تى عێراق

16/12/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: یه‌زید سایغ
سه‌رچاوه‌: ناوه‌ندى كارنیگى بۆ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست

ئازادكردنه‌وه‌ى راوه‌، دوایین شارۆچكه‌ى گرنگى ژێر چنگى رێكخراوى داعش، له‌ 17ـى ئه‌م مانگه‌، گفتى كۆتاییهاتنى قۆناغێكى ئێجگار مه‌ترسیدار ده‌دات له‌ وڵاتێكدا كه‌ له‌ ساڵى 1980ه‌وه‌ سێ جه‌نگى كاولكه‌رى گه‌وره‌ و ململانێى چه‌كداریى بێ وچانى به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. به‌ڵام له‌برى ده‌ستپێكردنى قۆناغێكى نوێ له‌ ئاشتى و سه‌قامگیرى، عێراق رووبه‌ڕووى ململانێیه‌كى ئاڵۆزتر و بگره‌ چاره‌نووسساز بووه‌ته‌وه‌، به‌وپێیه‌ى له‌ماوه‌ى سێ ساڵدا، واتا له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كه‌ى رێكخراوى داعش و كۆنترۆڵكردنى شارى موسڵه‌وه‌، هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى دژ به‌و رێكخراوه‌ ئه‌و سێ ئاڵنگارییه‌ گه‌وره‌یه‌ى شاردبۆوه‌ كه‌ له‌ڕاستیدا هه‌ڕه‌شه‌ بۆسه‌ر یه‌كگرتوویى و ئاسایشى ناوخۆیى ده‌وڵه‌تى عێراقى دروست ده‌كه‌ن.
یه‌كه‌م ئاڵنگاریش بریتییه‌ له‌ واقیعى پڕ له‌ كێشه‌ى دامه‌زراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ده‌وڵه‌ت، كه‌ به‌ده‌ست رێژه‌ى به‌رزى گه‌نده‌ڵى و حزبایه‌تییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و به‌رده‌وام شكستى كرداره‌كى خۆیان ده‌سه‌لمێنن. ئه‌وه‌ش به‌ڕوونى له‌ هه‌ره‌سهێنانه‌ كتوپڕه‌كه‌ى هێزه‌ چه‌كداره‌كاندا ده‌ركه‌وت كاتێك رێگا به‌ ژماره‌یه‌كى كه‌م له‌ شه‌ڕكه‌رانى داعش درا له‌ مانگى حوزه‌یرانى 2014دا ده‌ست به‌سه‌ر موسڵدا بگرن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌مان نه‌نگى تووشى دامه‌زراوه‌كانى كه‌رتى ئاسایشى سه‌ربه‌ وه‌زاره‌تى ناوخۆش بووه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ به‌كارهێنانى هێزه‌ چه‌كداره‌كان و یه‌كه‌كانى دژه‌تێرۆریش وه‌ك سه‌ره‌ ڕم له‌لایه‌ن سه‌رۆك وه‌زیرانى پێشوو نورى مالیكییه‌وه‌ بۆ ده‌ستوه‌ردان له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ناوخۆییه‌كان و رووخاندنى چه‌ندین ئه‌نجوومه‌نیى ئیداریى پارێزگاكان، هێنده‌ى تر كارى دامه‌زراوه‌كانى ده‌وڵه‌تى پوكانده‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ى به‌سه‌رۆكایه‌تى ئه‌مریكا له‌ ساڵى 2014ه‌وه‌ هه‌ڵنراون بۆ بونیادنانه‌وه‌ و راهێنانى سوپاى عێراقى، ته‌نها له‌ چه‌ند یه‌كه‌یه‌كى ده‌سته‌بژێرى سوپادا خۆیان بینیوه‌ته‌وه‌ و نه‌ كاریگه‌ریى له‌سه‌ر هێنانه‌كایه‌ى وه‌رچه‌رخانێكى ریشه‌یى له‌ كه‌رتى به‌رگرى و ئاسایشى ناوخۆدا هه‌بووه‌ و نه‌ له‌سه‌ر چاككردنى په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ربازییه‌ – مه‌ده‌نییه‌كانیش، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ى له‌ سه‌رده‌مى مالیكیدا زیانه‌كانى به‌ئاشكرا ده‌ركه‌وتن. 
هه‌رچى ئاڵنگاریى دووه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م عێراقدا، شكستى به‌رده‌وامى دامه‌زراوه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانى ده‌وڵه‌ت و توێژى سیاسیى به‌رپرسیار له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاكانى جێبه‌جێكردن و یاسادانانه‌ له‌ فه‌راهه‌مكردنى خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كاندا، كه‌ ته‌واوى كۆمه‌ڵگاى عێراقى ده‌گرێته‌وه‌. به‌جۆرێك كه‌ سه‌ربارى ئه‌و بۆچوونه‌ باوه‌ى پێى وایه‌ عێراق له‌لایه‌ن حكومه‌تێكى شیعى مه‌زهه‌به‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایى ده‌كرێت، كه‌چى خراپترین رێژه‌ى هه‌ژارى و بێكارى له‌و سێ پارێزگایه‌ى باشوورى به‌غدادان كه‌ زۆرینه‌ى شیعه‌ نشینن. 
به‌پێى ژماره‌یه‌ك ئابووریناس و په‌رله‌مانتاریش بێت، سه‌ربارى خه‌رجكردنى 500 ملیار دۆلار له‌ سامانى گشتى، به‌ڵام له‌نێوان ساڵانى 2003 بۆ 2013 نه‌ یه‌ك نه‌خۆشخانه‌ و نه‌ یه‌ك وێستگه‌ى كاره‌باش دروست نه‌كراون، هاوكات باڵاترین به‌رپرسانى دارایى و نه‌وتیى وڵاتیش جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ بڕى 300 ملیار دۆلار بۆ به‌ڵێنده‌ران خه‌رجكراوه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ى یه‌كێك له‌و پڕۆژانه‌ش جێبه‌جێ بكرێت. له‌پاڵ ئه‌وانه‌شدا حكومه‌ت به‌ڕاده‌یه‌كى كه‌م نه‌بێت شكستى هێناوه‌ له‌وه‌ى پاڵپشتى كه‌رتى تایبه‌ت بكات و په‌ره‌ى پێ بدات و ئابووریى وڵات بكاته‌ ئابوورییه‌كى هه‌مه‌چه‌شن، بگره‌ پاشه‌كشه‌ى كردووه‌ له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى پشت به‌ستنى خه‌زێنه‌ى ده‌وڵه‌ت به‌ داهاتى نه‌وت. 
دواهه‌مین ئاڵنگاریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراق رووبه‌ڕووى گرفتى به‌دیهێنانى ئاشته‌وایى سیاسى راسته‌قینه‌ له‌نێوان لایه‌نه‌كانى كۆمه‌ڵگادا بووه‌ته‌وه‌، سه‌ربارى ئه‌وه‌شى كه‌ سه‌رنجى باو له‌سه‌ر ئاشتكردنه‌وه‌ى عه‌ره‌بى سوننى مه‌زهه‌ب و تێكه‌ڵكردنه‌وه‌یانه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تێكى متمانه‌پێنه‌كراو له‌چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تێكى ناوه‌ندیدا، به‌ڵام لێكترازانه‌كانى دیكه‌ى نێو كۆمه‌ڵگاش له‌وه‌ كه‌متر نین و به‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆسه‌ر عێراق وه‌ك ده‌وڵه‌تێكى نه‌ته‌وه‌یى داده‌نرێن، به‌وپێیه‌ى ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانى نێوان عه‌ره‌بى سوننه‌ یاخود عه‌ره‌بى شیعه‌ش به‌هه‌مان راده‌ى ئه‌و ناكۆكییه‌ قووڵن كه‌ سه‌باره‌ت به‌ ناسنامه‌ى ده‌وڵه‌ت له‌نێوان هه‌ردوولادا هه‌یه‌ به‌وه‌ى ئاخۆ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ئیسلامى بێت یاخود عه‌لمانى، خاوه‌ن سیستمێكى یه‌كگرتوو یان فیدراڵى بێت، له‌ ئێرانه‌وه‌ نزیكتر بێت یاخود له‌ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كانى دیكه‌ یان بێ لایه‌ن بێت. لێره‌شدا ده‌كرێت بڵێین كه‌ عێراق له‌ هاوپه‌یمانێتیه‌ هه‌رێمایه‌تى و سیاسه‌ته‌ ناوخۆییه‌كانیدا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ى كه‌ سه‌قامگیرییه‌كه‌ى ده‌له‌قێنێت، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ى تا ساڵى 1970 ژیانى سیاسیى پڕ له‌ پشێویى وڵاتى پێ ده‌ناسرایه‌وه‌. ئه‌گه‌رى سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى ناكۆكى ئاشكراى نێوان حكومه‌تى به‌غدا و حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستانیش هێنده‌ى تر مه‌ترسییه‌كان زیاد ده‌كات و ده‌رگا بۆ ده‌ستوه‌ردانى ده‌ره‌كى زیاتر ده‌خاته‌ سه‌ر پشت. 
دواجار  ته‌واوى ئه‌م كێشانه‌ رۆڵیان له‌ سه‌رهه‌ڵدان و هه‌ڵكشانى رێكخراوى داعشدا بینى، سه‌ربارى ئه‌وه‌شى حكومه‌ت و په‌رله‌مان به‌فه‌رمى جێبه‌جێكردنى ئه‌و پلانى چاكسازییه‌یان گرته‌ئه‌ستۆ كه‌ حه‌یده‌ر عیبادى له‌ ساڵى 2015دا رایگه‌یاند، به‌ڵام هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ سه‌رجه‌م هه‌وڵه‌كان بۆ خستنه‌به‌رباس و چاره‌سه‌ركردنى كرداریى ئه‌و ئاڵنگارییانه‌ى سه‌ره‌وه‌ له‌ئاست به‌ربه‌ره‌كانێى ره‌گ داكوتاوى نێو حكومه‌تى ناوه‌ندى و په‌رله‌مان و پارته‌ سیاسییه‌ كاریگه‌ر و میلیشیا ده‌ستڕۆشتووه‌كان و گروپه‌ به‌رژه‌وه‌ندیخوازه‌كانى نێو دامه‌زراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ده‌وڵه‌تدا شكستیان هێنا و سه‌ره‌نجام دروشمى "هیچ ده‌نگێك بڵندتر نییه‌ له‌ ده‌نگى شه‌ڕ" ئه‌و دروشمه‌ى كه‌ جه‌مال عه‌بدولناسڕ له‌سه‌روبه‌ندى جه‌نگى نێوان ساڵانى 1968 بۆ 1970 دژى ئیسرائیل به‌رزى كردبۆوه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانى پشتیوانى عه‌ره‌بى، وه‌ك پاساوێك دواى كه‌وتنى موسڵ له‌ ساڵى 2014 بۆ ژێر چنگى داعش په‌ناى بۆ برا تاوه‌كو چاو له‌سه‌ر ئاڵنگارییه‌كانى به‌رده‌م ده‌وڵه‌تى عێراقى لاببه‌ن. 
كه‌واته‌ له‌ شه‌ڕى موسڵ گرنگتر بریتییه‌ له‌و شه‌ڕه‌ى كه‌ له‌داهاتوودا بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ى پرسى ده‌سه‌ڵات له‌ به‌غدا به‌رپا ده‌كرێت، به‌وپێیه‌ى هێشتا مه‌ترسى رێكخراوى داعش یاخود گروپه‌ عه‌ره‌به‌ سوننى مه‌زهه‌به‌كانى دیكه‌ له‌ئارادان و ته‌نها له‌ماوه‌ى نێوان ئازادكردنى موسڵ و مانگى نیسانى رابردوودا به‌نزیكه‌یى 1500 هێرشى چه‌كدارى له‌ شانزه‌ شارى عێراق و سوریادا روویانداوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پاشهاته‌ مه‌ترسیدارتره‌كان له‌دوورمه‌ودادا بریتییه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامى ململانێى نێوان ئه‌و گروپه‌ سیاسییانه‌ى مۆركى شیعه‌ به‌سه‌ریاندا زاڵه‌، به‌تایبه‌ت له‌كاتێكدا كه‌ له‌ناو دامه‌زراوه‌ سیادییه‌كانى ده‌وڵه‌تدان و جێ پێى خۆیان قایم ده‌كه‌ن بۆ كۆنترۆڵكردنیان، ده‌كردنى یاسایه‌كیش له‌ مانگى تشرینى دووه‌مى 2016دا له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ بۆ حه‌شدى شه‌عبى، كه‌ به‌پێى یاساكه‌ كرا به‌ به‌شێك له‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كان، له‌ پێشه‌نگى ئه‌و نمونانه‌یه‌ كه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ له‌به‌رده‌ستن. 
ره‌نگه‌ ئه‌و ململانێیه‌ نه‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ توندوتیژى، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناكرێت نكوڵى له‌ مه‌ترسییه‌كانى ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ بكه‌ین، چونكه‌ هه‌روه‌ك زۆرێك له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان، توندوتیژى بووه‌ته‌ رێگایه‌ك بۆ سیاسه‌تكردن له‌ عێراقدا، بگره‌ لانى كه‌م گرتنه‌ ده‌ستى ئامرازه‌كانى توندوتیژى و هێزى رێكخراو بووه‌ته‌ مه‌رجى پێویستى چوونه‌ نێو گۆڕه‌پانى سیاسه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش رێگا بۆ گروپه‌ چه‌كدارییه‌ بچووكتره‌كان خۆشده‌كات كێبڕكێ له‌گه‌ڵ پارته‌ سیاسییه‌ گه‌وره‌كان و ئه‌و لیستانه‌دا بكه‌ن كه‌ ده‌نگێكى زۆریان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى پێشوودا به‌ده‌ستهێناوه‌ و ته‌نانه‌ت په‌راوێزیشیان بخه‌ن. له‌گه‌ڵ نوێنه‌رایه‌تیكردنى چه‌ندین میلیشیاش له‌ په‌رله‌مانى ئێستادا، ره‌نگه‌ به‌سه‌ربازیكردنى سیاسه‌ت، كه‌ به‌هۆى هاتنه‌وه‌ كایه‌ى مه‌ترسى سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى كێشمه‌كێشم له‌سه‌ر سنوورى داهاتووى هه‌رێمى كوردستان و سنوورى ناوخۆیى ناوچه‌ى ئۆتۆنۆمى ئه‌و گریمانه‌یه‌ به‌هێزتر ده‌بێت، ره‌نگدانه‌وه‌ى له‌سه‌ر ده‌رئه‌نجامى ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌ ده‌بێت كه‌ بڕیار وایه‌ له‌ مانگى ئایارى 2018دا به‌ڕێوه‌بچێت. 
مێژوو خۆى دووباره‌ ناكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌و سیاسه‌ته‌ حزبیه‌ى كه‌ سوپاى عێراقى ئیفلیج كرد و بووه‌ هۆى ئه‌نجامدانى چه‌ندین كوده‌تاى سه‌ربازى له‌ ساڵانى په‌نجا و شه‌سته‌كانى سه‌ده‌ى رابردوودا، ئێستا به‌نێو دامه‌زراوه‌كانى ده‌وڵه‌تدا بڵاوبووه‌ته‌وه‌ و بووه‌ته‌ خه‌سڵه‌تێكى گشتى. 
له‌كۆتاییدا، ده‌كرێت كێبڕكێى سیاسیى جۆراوجۆر و گۆڕینى هاوپه‌یمانێتیه‌كان له‌ مه‌ترسى سه‌رهه‌ڵدانى ململانێى چه‌كدارى له‌ عێراق كه‌م بكه‌نه‌وه‌ و رۆڵ له‌و هه‌وڵانه‌دا بگێڕن كه‌ ده‌وڵه‌تانى ده‌ره‌كى و به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا و ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ئه‌نجوومه‌نى هاریكاریى كه‌نداو و توركیا و ته‌نانه‌ت ئێرانیش له‌ كپكردنه‌وه‌ى قه‌یرانه‌كه‌دا ده‌یگێڕن، به‌ڵام گه‌ر خۆ له‌ توندوتیژییه‌كى گشتگیریش به‌دووربگیرێت، ئه‌وا كێشمه‌كێشمى سیاسى توند وا له‌ چاكسازییه‌ پێویسته‌كانى كه‌رتى كارگێڕى و ئابوورى و سیاسى ده‌كات به‌ئه‌سته‌م بێنه‌دى، گه‌ر مه‌حاڵ نه‌بن، نه‌بوونى ئه‌و چاكسازییه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى عێراق به‌شه‌كه‌تى له‌ ده‌ستى خلۆربوونه‌وه‌دا بمێنێته‌وه‌ و تواناى ئه‌وه‌ى نه‌بێت حوكمڕانیه‌كى كارا ده‌سته‌به‌ر بكات و به‌رده‌وام ناسه‌قامگیر و نائارام بێت. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure