خه‌ونى دیموكراسى له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست مردووه‌

20/12/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: ئاسلى ئایدینتاشباش
سه‌رچاوه‌: پێگه‌ى ئه‌لغه‌د

پێش حه‌وت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، فرۆشیارێكى تونسى بۆ به‌رگرى له‌ شكۆى خۆى – خۆى سوتاند، به‌بێ ئه‌وه‌ى بزانێت كه‌ ده‌بێته‌ هۆكارى هه‌ڵگیرسانى شه‌پۆلێك له‌ خۆپیشاندان و ناڕه‌زایه‌تى جه‌ماوه‌رى له‌ سه‌رتاسه‌رى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا. 
خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ده‌یانویست ئه‌وه‌ به‌ده‌ستبهێنن كه‌ ماوه‌ى نزیكه‌ى یه‌ك سه‌ده‌ بوو لێى بێ به‌شبوون: سیستمێكى دادپه‌روه‌ر، ژیانێكى باشتر و كه‌مێك بوار بۆ هه‌ناسه‌دان. به‌ڵام له‌برى ئه‌وه‌ پاش تێپه‌ڕبوونى حه‌وت ساڵ خه‌ڵكى به‌ زۆردارى و پشێوى زیاتر گه‌یشتن.
بێگومان "وتى وتى" به‌ڵگه‌یه‌كى متمانه‌پێكراو نییه‌ تا له‌ كاروبارى جیهانیدا پشتى پێ ببه‌سترێت، به‌ڵام پێش ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر شۆفێرێكى تاكسى زۆربڵێ له‌ ئیسته‌نبوڵ پێى وتم: ده‌ڵێن جه‌نگ رووده‌دات، هه‌موو ئه‌وانه‌ى سوارى ئه‌م ئۆتۆمبیله‌ ده‌بن واده‌ڵێن. 
واتا پێشبینیكردن بۆ هه‌ڵگیرسانى جه‌نگێكى هه‌رێمیى به‌شێوه‌یه‌كى به‌رفراوان بڵاوبۆته‌وه‌، ئه‌وه‌ش تاڕاده‌یه‌كى زۆر په‌یوه‌سته‌ به‌ مردنى بیرۆكه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ پێى ده‌ڵێین پێشكه‌وتن یاخود دیموكراسى. به‌ڵام چیتر خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ هۆكارێكى دیكه‌یان نییه‌ تا باوه‌ڕیان به‌ به‌ره‌وپێشچوونى ئاسۆیى مێژوو هه‌بێت، به‌و مانایه‌ى كه‌ له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونى كاتدا سه‌رجه‌م ده‌وڵه‌تان ئازادتر و خۆشگوزه‌رانتر و دیموكراسیتر ده‌بن، بگره‌ له‌مێژه‌ هه‌موو ئه‌و بۆچوونانه‌ مردوون - جا له‌ شه‌قامه‌كانى قاهیره‌دا بێت یاخود له‌ كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تیدا - كه‌ پێیان وایه‌ ده‌كرێت تورك یان عه‌ره‌ب یاخود فارس له‌سایه‌ى سیستمى ئازاددا ژیان بگوزه‌رێنن. 
له‌ئێستادا و پاش حه‌وت ساڵ له‌ به‌هارى عه‌ره‌بى، خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست شتێكى ئه‌وتۆى نییه‌ تا چاوى تێ ببڕێت، به‌وپێیه‌ى داواكردنى دیموكراسى له‌ وڵاتانى وه‌ك به‌حره‌ین و توركیا و میسڕدا له‌مێژه‌ به‌هۆى هه‌ڵمه‌تى رژێمه‌كانیانه‌وه‌ له‌بارچوون، ریفۆرمى ئابوورى خلۆربۆته‌وه‌ نێو دۆڵى گه‌نده‌ڵى، لیبرالیزم هه‌ناسه‌ى لێ بڕاوه‌، عه‌لمانیه‌ت لایه‌نگرى نییه‌، به‌عسیزم و ناسیۆنالیزمى عه‌ره‌بى و ئیسلامیزم شكستیان هێناوه‌ و ئایدۆلۆژیاكان نه‌ماون. 
ته‌نانه‌ت ئه‌و وڵاتانه‌شى رۆژێك له‌ رۆژان بوارێكى ماقوڵیان بۆ دامه‌زراندنى سیستمى دیموكراسى هه‌بوو وه‌ك توركیا، ئێستا له‌ پاشه‌كشه‌دان، تاڕاده‌یه‌كیش جگه‌ له‌ تونس، هه‌مووان به‌ڕوونى هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌و وه‌سفه‌ى كۆچكردوو فوئاد عه‌جه‌مى بۆ ناوچه‌كه‌ى كردووه‌ به‌وه‌ى " ناوچه‌یه‌كى ریزه‌په‌ڕ"ه‌، به‌وپێیه‌ى دواجار بیرۆكه‌ى بڵاوبوونه‌وه‌ى دیموكراسى و خۆشگوزه‌رانیى جیهانى بۆ چه‌ندین نه‌وه‌ بازى به‌سه‌ر خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا هه‌ڵناوه‌ و پێده‌چێت ئازادیش باز به‌سه‌ر ئه‌م نه‌وه‌یه‌دا هه‌ڵبدات.  
به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و هه‌ستكردن به‌ نائومێدییه‌ راسته‌وخۆ مل نانێت به‌ره‌و هه‌ڵگیرسانى جه‌نگ، به‌ڵام دواجار به‌و مانایه‌ دێت كه‌ خه‌ڵكى هیچى ئه‌وتۆیان نه‌ماوه‌ تا له‌ده‌ستى بده‌ن، زۆرداره‌ ئاژاوه‌گێڕه‌كان ده‌توانن جۆش و خرۆشى ناسیۆنالیستى بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى ناشه‌رعى بوونى خۆیان به‌كارى بهێنن. 
به‌ شۆفێرى تاكسییه‌كه‌م وت له‌ ئیسته‌نبوڵ "به‌ڕاستى من نازانم چى رووده‌دات"، ئایا رێى تێده‌چێت ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ ناوخۆییه‌ى شازاده‌ى جێنشینى سعودیه‌ دژ به‌ گه‌نده‌ڵى به‌رپایكرد، ده‌ستپێكێك بێت بۆ هه‌ڵگیرسانى جه‌نگ له‌گه‌ڵ ئێران؟ ئایا ئیسرائیل خۆى بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كى دیكه‌ له‌گه‌ڵ حیزبوڵڵا ئاماده‌ ده‌كات؟ ئایا به‌غدا له‌سه‌ر دژایه‌تیكردنى كورده‌ عێراقییه‌كان به‌رده‌وام ده‌بێت؟ یاخود جه‌نگى ناوخۆى كوردانى توركیا ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ سوریا؟ 
ئایا ده‌كرێت هه‌موو ئه‌وانه‌ى سه‌ره‌وه‌ له‌ئاكامى رووداوێكى بچووكى هاوشێوه‌ى تێرۆركردنى "ئارچدۆك فرانز فێردیناند" له‌ ساڵى 1914 له‌ سرایڤۆ له‌یه‌ك كاتدا رووبده‌ن و به‌هۆیه‌وه‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست بكه‌وێته‌ ته‌ڵه‌یه‌كى "هۆبزى"ى وه‌هاوه‌ كه‌ له‌ هه‌ره‌سهێنانى ئیمپڕاتۆریه‌تى عوسمانیه‌وه‌ وێنه‌ى نه‌بووبێت؟ هه‌مووى رێى تێده‌چێت. 
هه‌میشه‌ دۆخى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ئاوها تۆقێنه‌ر نه‌بووه‌. له‌ ساڵى 2011، كاتێك هه‌موو جیهان – بۆماوه‌ى ده‌ خوله‌ك – پێیان وابوو كه‌ ناوچه‌كه‌ له‌ لێوارى تاقیكردنه‌وه‌ى شۆڕشێكى دیموكراسیدایه‌، له‌ كۆنگره‌ى ئاسایشى میونشندا به‌شداربووم و گوێم بۆ هیلارى كلینتۆن هه‌ڵخستبوو، ئه‌وكات وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مریكا بانگه‌وازێكى هه‌ست بزوێنى له‌پێناو چاكسازیدا ئاڕاسته‌ى سه‌ركرده‌كانى ناوچه‌كه‌ كرد و وتى "ماوه‌ى چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ هێشتا نه‌مان بینیوه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ئاسایش و گه‌شه‌سه‌ندنى دیموكراسى به‌یه‌كدى بگه‌ن...هه‌رگیز حكومه‌ته‌كان هه‌وڵیان بۆ گرتنه‌به‌رى ئه‌م جۆره‌ چاكسازییه‌ سیاسى و ئابوورییانه‌ نه‌داوه‌ كه‌ دیموكراسیتر و به‌رپرسیارتر و زیاتر ملكه‌چتریان ده‌كات بۆ لێپرسینه‌وه‌...زۆر به‌ ساده‌ییش ئه‌م دۆخه‌ى ئێستا به‌رده‌وامیى نابێت، بۆیه‌ به‌لاى سه‌رجه‌م هاوڕێكانمانه‌وه‌، هه‌موو هاوڕێكانمان له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ حكومه‌ت و گه‌له‌وه‌، ئاڵنگارییه‌كه‌ خۆى له‌ هاریكاریكردنى هاوبه‌شه‌كانمان بۆ هه‌نگاونانى سیستماتیك به‌ره‌و ئاینده‌یه‌كى باشتر ده‌بینێته‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ تیایدا ده‌نگى خه‌ڵكى ببیسترێت و رێز له‌ مافیان بگیرێت و خه‌ونه‌كانیان بهێنرێته‌ دى. ئه‌وه‌ش ته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ پرسى ئایدیالیزمه‌وه‌، به‌ڵكو پێویستییه‌كى ستراتیژییه‌". 
به‌ڵام له‌پاش شۆڕشێكى سه‌ركه‌وتووى پێچه‌وانه‌ له‌ میسڕ و دروستبوونى پشێوى له‌ لیبیا و عێراق و هه‌ڵگیرسانى جه‌نگى ناوخۆیى له‌ سوریا و یه‌مه‌ن، به‌هارى عه‌ره‌بى بوو به‌ نوكته‌، هێواش هێواش وڵاتانى خۆرئاواش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هاوڕابوون كه‌ هه‌نگاونان به‌ ئاڕاسته‌ى چه‌سپاندنى دیموكراسى له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست سوودى نییه‌. ئیدى هیچ سه‌ركرده‌یه‌كى خۆرئاواییش په‌یامێكى هاوشێوه‌ى ئه‌و په‌یامه‌ ساڵى 2011ـى كلینتۆن ئاڕاسته‌ ناكات، به‌ خودى هیلارى كلینتۆن خۆشیه‌وه‌، چونكه‌ زۆرداره‌كان به‌توندى ره‌گیان داكوتاوه‌ و ئاماده‌یى زۆریشیان تێدایه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌لأ خۆرئاوا بكه‌ن، سه‌ركرده‌كانى خۆرئاواش چیتر ئاره‌زووى ئه‌وه‌ ناكه‌ن یاخود باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییه‌ هانى چه‌سپاندنى دیموكراسى بده‌ن. 
له‌ئێستاشدا كاتێك باس له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ده‌كرێت، تاكه‌ وشه‌یه‌ك كه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگاى نێوده‌وڵه‌تیدا ده‌نگ ده‌داته‌وه‌ "سه‌قامگیرى"یه‌، ئه‌ویش وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتیڤى وشه‌ى "راگوزه‌ر". واتا چیتر كه‌س گره‌و له‌سه‌ر دیموكراسى ناكات. 
به‌ڵام ئایا هاوكێشه‌كه‌ى ساڵى 2011ـى كلینتۆن گۆڕاوه‌ به‌وه‌ى سیستمه‌ دیكتاتۆرییه‌كان به‌ سروشتى خۆیان سیستمێكى ناسه‌قامگیرن؟ مه‌رج نییه‌، چونكه‌ دواجار رژێمه‌ سه‌ركوتكاره‌كان ناسه‌قامگیرى دێننه‌ ئاراوه‌. هێشتا كه‌لێنى نێوان گه‌ل و حكومه‌ته‌كانیش هه‌ر فراوانه‌ و زۆرداره‌كانى ناوچه‌كه‌ش حوكمڕانییه‌كى باش فه‌راهه‌م ناكه‌ن، هاوكات كۆمه‌ڵگاكانیش لێكترازاون و نادادپه‌روه‌رن. 
له‌وه‌ش خراپتر، خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست تاوه‌كو ئێستا تۆڕى سه‌لامه‌تى نییه‌. سه‌ربارى ئه‌وه‌شى ململانێى چه‌كدارى له‌ ناوچه‌كه‌دا نوێ نییه‌، به‌ڵام ئه‌م خوله‌ نوێیه‌ له‌ بارگرژى له‌سایه‌ى سیستمێكى لیبرالیى ئێجگار ئاڵۆزدا رووده‌دات - كه‌ كه‌مێك متمانه‌ى به‌خۆیه‌تى به‌وه‌ى تواناى گۆڕینى جیهانى هه‌یه‌. به‌وپێیه‌ى چیتر ئه‌مریكاى سه‌رقاڵ به‌خۆوه‌ رۆڵى ده‌سته‌به‌ركردنى سه‌قامگیرى هه‌رێمیى یاخود به‌رزكردنه‌وه‌ى عه‌ره‌ب له‌ ئاسته‌ نزمه‌كانى لیستى گه‌شه‌پێدانى مرۆیى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان نابینێت. روسیاش ته‌نها له‌پێناو پاڵپشتیكردنى رژێمى سوریا و هه‌ستكردن به‌ شانازى نیشتمانیى له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدایه‌. هه‌رچى توركیاشه‌ زۆر له‌وه‌ لاوازتره‌ له‌ناوخۆدا كه‌ بتوانێت به‌ڵێنى بوون به‌ "نمونه‌یه‌كى هه‌رێمیى" بباته‌ سه‌ر. ئێران – یش له‌بنه‌ڕه‌تدا ته‌نها بایه‌خ به‌ فراوانكردنى قه‌ڵه‌مڕه‌ویى سیاسه‌ته‌ تایه‌فه‌گه‌راییه‌كانى خۆى ده‌دات، بۆیه‌ سه‌ره‌نجام هیچ خێرێك له‌م تێكه‌ڵه‌یه‌ نابینرێت. 
كه‌واته‌ با بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بیرۆكه‌ى جه‌نگ. به‌داخه‌وه‌ پێده‌چێت سه‌رجه‌م مه‌رجه‌كانى هه‌ڵگیرسانى جه‌نگ له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا ده‌سته‌به‌ر بن. ره‌نگه‌ به‌شێوه‌یه‌كى به‌رچاو سنووره‌كان گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا بێت و وڵاته‌كانى ئه‌و ناوچه‌یه‌ بۆ حوكمڕانى ده‌ست نه‌ده‌ن و له‌ وڵاتانێكى وه‌ك عێراق یان سوریا یاخود لوبنان – یشدا یاریزانه‌ ناده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ندى بپوكێننه‌وه‌، بگره‌ زۆر رێى تێده‌چێت له‌ ده‌ ساڵى داهاتوودا تایه‌فه‌گه‌رایى به‌ ناوچه‌كه‌دا بڵاوببێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌كاتێكدا كه‌ جیهان ته‌ماشاى داڕمانى یه‌كێك له‌ كۆنترین ژینگه‌ مرۆییه‌كان ده‌كه‌ن. 
كاتێك كه‌ بیرۆكه‌ى دیموكراسى ده‌مرێت، ئیدى چى ده‌مێنێته‌وه‌ تا خه‌ڵكى له‌ده‌ستى بده‌ن؟ 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure