چۆن جیهانى عه‌ره‌بى خۆى له‌دۆزه‌خ به‌دوور بگرێت؟

23/12/2017

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: نه‌بیل فه‌همى
سه‌رچاوه‌: پرۆجێكت سێندیكه‌یت

زنجیره‌ رووداوه‌ تۆقێنه‌ره‌كانى مانگى تشرینى دووه‌م په‌رده‌ى له‌سه‌ر ئه‌و دۆخه‌ خراپه‌ هه‌ڵماڵى كه‌ جیهانى عه‌ره‌بى تێى كه‌وتووه‌، ئه‌وه‌بوو سه‌رۆك وه‌زیرانى لوبنانى له‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵات ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ى خۆى راگه‌یاند، به‌ڵام دواتر له‌و لێدوانه‌ى په‌شیمان بۆوه‌، له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ مووشكێك له‌ یه‌مه‌نه‌وه‌ به‌ئاڕاسته‌ى ریازى پایته‌ختى سعودیه‌ هه‌ڵدرا، سه‌ركردایه‌تى سعودیه‌ش هه‌ڵمه‌تێكى گه‌وره‌ى بۆ قه‌ڵاچۆكردنى گه‌نده‌ڵى ده‌ستپێكرد، كه‌ كاریگه‌ریى بۆسه‌ر ده‌یان كه‌سایه‌تى دیار هه‌بوو، هاوكات میسڕ خراپترین هێرشى تێرۆریستى به‌خۆیه‌وه‌ بینى و له‌ئاكامدا زیاتر له‌ سێ سه‌د كه‌سى مه‌ده‌نى و ده‌یان بریندارى لێكه‌وته‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ گرته‌ ڤیدیۆییه‌كانى فرۆشتنى كۆیله‌ له‌ لیبیا هێڵى به‌ژێر به‌رده‌وامیى پشێوییه‌كانى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داڕماوه‌دا هێنا.  
سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌ربازییه‌كانى دژ به‌ رێكخراوى داعش و لێكنزیكبوونه‌وه‌ى گروپه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كانى غه‌زه‌ و به‌رى خۆرئاواش كارێكى ئه‌وتۆیان بۆ هێوركردنه‌وه‌ى ئه‌و هه‌ستى دله‌ڕاوكێیه‌ نه‌كرد كه‌ باڵى به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا كێشاوه‌، هاوكات ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ ئه‌رێنیانه‌ش متمانه‌یه‌كى ئه‌وتۆى به‌ جیهانى عه‌ره‌بى دروست نه‌كرد تا به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان خۆى له‌ لێوارى دۆزه‌خ به‌دوور بگرێت. به‌وپێیه‌ى ده‌ستوه‌ردانى ده‌ره‌كى له‌ سوریا و لوبنان و عێراق و یه‌مه‌ن بۆته‌ كارێكى رۆتینى، هه‌رچى گفتوگۆكانى تایبه‌ت به‌ سیاسه‌تى ناسنامه‌ و سنووریشه‌ له‌ وڵاتانى شام، ئه‌وا به‌ پێشه‌كییه‌ك بۆ ئاڵنگارییه‌ جه‌وهه‌رییه‌ هه‌ره‌ مه‌ترسیداره‌كانى داهاتوو داده‌نرێن. 
له‌واقیعدا دۆخى ئێستاى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست له‌ناكاو نه‌هاتۆته‌ پێش، به‌ڵكو له‌م ساڵانه‌ى دواییدا هیچ ده‌وڵه‌تێكى عه‌ره‌بى سه‌ركردایه‌تى هیچ هه‌وڵێكى بۆ چاره‌سه‌ركردنى ململانێكانى لیبیا و سوریا و یه‌مه‌ن و بگره‌ چاره‌سه‌ركردنى پرسى "فه‌ڵه‌ستین – ئیسرائیل"یش نه‌كرد. بۆیه‌ كاریگه‌ریى بیانییه‌كان له‌سه‌ر زۆرێك له‌و ململانێیانه‌ زۆر گه‌وره‌تر بوو له‌ كاریگه‌ریى عه‌ره‌ب به‌سه‌ریانه‌وه‌. 
له‌ڕووى مێژووییه‌وه‌، ناوچه‌ى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ئامانجى زۆرێك له‌ داگیركه‌ره‌ بیانییه‌كان بووه‌، هه‌ر له‌ هه‌ڵمه‌تى خاچ په‌رسته‌كانه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا ده‌گاته‌ كۆڵۆنیالیزمى ئه‌وروپى. سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانى ناوچه‌كه‌ش به‌وپه‌ڕى چڵێسى و چاوچنۆكییه‌وه‌ تاڵانكراوه‌، هاوكات گۆڕه‌پانێكیش بووه‌ بۆ جه‌نگه‌ به‌وه‌كاله‌ته‌كانى سه‌رده‌مى جه‌نگى سارد و تاوه‌كو رۆژگارى ئه‌مڕۆشمان هێشتا خاكى عه‌ره‌بى له‌ژێر چنگى داگیركه‌ردایه‌. 
سه‌ربارى ئه‌وه‌شى گه‌لێك هۆكار هه‌ن بۆ لۆمه‌كردنى هێزه‌ بیانییه‌كان له‌پاى ئه‌و ره‌وشه‌ مه‌ترسیداره‌ى ناوچه‌كه‌ تێى كه‌وتووه‌، به‌ڵام لۆمه‌كردنى خه‌ڵكانى دیكه‌ – یاخود ته‌نانه‌ت تۆمه‌ت گۆڕینه‌وه‌ش – چاره‌سه‌رى هیچ شتێك ناكات، له‌به‌رئه‌وه‌ى جیهانى عه‌ره‌بى به‌ده‌ست گه‌لێك كێشه‌ى ناوخۆییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، به‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تى ناكارا و هاوپه‌یمانێتى پڕ له‌ فرت و فێڵ و توانا نیشتمانییه‌ نه‌قۆزراوه‌كانیشه‌وه‌. 
كاره‌سات له‌ چاوه‌ڕوانى هه‌ر ناوچه‌یه‌كدایه‌ به‌رۆكى بگرێت كه‌ تواناى ئه‌وه‌ى نییه‌ ئاینده‌ى خۆى به‌ده‌ستى خۆى بونیاد بنێت، به‌جۆرێك كه‌ زۆرینه‌ى هاووڵاتیه‌كانى هه‌ست به‌ زه‌وتكردنى مافه‌كانى خۆیان بكه‌ن تیایدا. وێڕاى ئه‌وه‌شى جیهانى عه‌ره‌بى به‌ كۆنه‌پارێزى ناسراوه‌، به‌ڵام نزیكه‌ى 70%ـى هاووڵاتیه‌كانى له‌ژێر ته‌مه‌نى سى و پێنج ساڵییه‌وه‌ن و گه‌نجانى زۆربه‌ى وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانیش به‌ده‌ست به‌رزترین رێژه‌ى بێكاریه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، ئه‌وه‌ش ته‌نها به‌هه‌ده‌ردانى سه‌رچاوه‌ نییه‌، به‌ڵكو كێشه‌یه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تى سیاسیى دوورمه‌وداى مه‌ترسیداریش ده‌سه‌پێنێت، هێشتا ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و ئاڵنگارییه‌ ناوخۆییه‌ زۆروزه‌وه‌ندانه‌ى كه‌ رووبه‌ڕووى ناوچه‌كه‌ بۆته‌وه‌. 
له‌سه‌ر عه‌ره‌ب پێویسته‌ به‌رپرسیارێتى ئیداره‌دانى ئه‌جێنداى خۆیان بگرنه‌ ئه‌ستۆ و ببنه‌ ئه‌و هێزه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ى كه‌ ئاینده‌ى خۆیان و وڵاته‌كانیان دیاریى ده‌كه‌ن. هاوكات پێویسته‌ له‌ كاركردن له‌گه‌ڵ جیهانى ده‌ره‌كى به‌رده‌وام بن و په‌یوه‌ندى و هاوپه‌یمانێتییه‌ ستراتیژییه‌كانیان به‌هێزتر بكه‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بێت هێنده‌ پشت به‌ خه‌ڵكانى دیكه‌ نه‌به‌ستن. 
به‌ڵكو سه‌ره‌تا بۆ به‌رگریكردن له‌خۆیان به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ى ناواقیعى و هه‌ژموونى فراوانخوازى پێویسته‌ حكومه‌ته‌كانى ناوچه‌كه‌ په‌ره‌ به‌ تواناكانى خۆیان له‌ بوارى ئاسایشى نیشتمانى بده‌ن، كه‌ ئه‌وه‌ش دواجار زامنى به‌هێزبوونى قه‌ڵه‌مڕه‌وى سیاسییان ده‌كات و ئامرازى زیاترى دیپلۆماسییان بۆ چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ هه‌رێمییه‌كان و رێگریكردن له‌ ململانێ سه‌ربازییه‌كان پێ ده‌به‌خشێت.
جگه‌ له‌وانه‌، پێویسته‌ عه‌ره‌ب به‌رگرى له‌ ناسنامه‌ى خۆى بكات، راسته‌ سیستمى ده‌وڵه‌تى ناسیۆنالیستى له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست بێ كه‌موكورتى نییه‌، به‌ڵام له‌ تایه‌فه‌چێتى ئایینى یاخود نه‌ژادپه‌رستى باشتره‌، ئه‌و دووانه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ى زیاتر بۆسه‌ر سه‌قامگیرى ناوچه‌كه‌ دروست ده‌كه‌ن. بۆ خۆبه‌دوورگرتن له‌و ده‌رئه‌نجامه‌ش، ده‌وڵه‌ته‌ ناسیۆنالیستییه‌كانى ناوچه‌كه‌ پێویستیان به‌ دامه‌زراوه‌ى به‌هێزه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنى حوكمڕانیى كارا و ته‌واوكارى كۆمه‌ڵایه‌تى. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆرى دامه‌زراوه‌كان له‌ ده‌وڵه‌تانى عه‌ره‌بیدا ته‌نانه‌ت نزیكیش نین له‌وه‌ى ئه‌و پێویستییه‌ به‌دى بهێنن. 
له‌پێناو ئاینده‌شدا، له‌سه‌ر عه‌ره‌ب پێویسته‌ درك به‌وه‌ بكات كه‌ ریفۆرمى ناوخۆیى باشترین رێگایه‌ بۆ رێگریكردن له‌ ده‌ستوه‌ردانى ده‌ره‌كى و به‌رگریكردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتمانییه‌كان. به‌وپێیه‌ى راپه‌ڕینه‌ عه‌ره‌بییه‌كانى چه‌ند ساڵى كه‌مى رابردوو په‌رده‌یان له‌سه‌ر توێژێكى مام ناوه‌ندى په‌رۆش بۆ گۆڕانكارى هه‌ڵماڵى، پارته‌ هه‌لپه‌رسته‌كانیش هه‌وڵیاندا سوود له‌و ژینگه‌ په‌شۆكاوه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌ئاكامى گۆڕانكارییه‌ كتوپڕه‌كاندا هاتبوه‌ ئاراوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌و راستییه‌ ناشارێته‌وه‌ كه‌ جووڵانه‌وه‌كان كاردانه‌وه‌ى فه‌رمانڕه‌وایه‌تى خراپ و شكستى سه‌ركرده‌كان بوون له‌ ئه‌نجامدانى ریفۆرمى هه‌نگاو به‌هه‌نگاودا. 
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ عه‌ره‌ب پێویستى به‌وه‌ هه‌یه‌ بژارده‌ى زیاترى ئابوورى و سیاسى و ئه‌منى بخه‌نه‌ به‌رده‌م خۆیان، تاوه‌كو بواریان بۆ بڕه‌خسێت له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌ گۆڕاوه‌كاندا خۆیان بگونجێنن، له‌به‌رئه‌وه‌ى چیتر جیهان دووجه‌مسه‌ر یاخود ئیورۆسێنتریك نییه‌. له‌واقیدا نه‌ك به‌ته‌نها نمونه‌ى جیۆپۆڵه‌تیكى باوى قۆناغى پاش جه‌نگ، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت خودى سیستمى ده‌وڵه‌تى وێستڤالى – یش، له‌ئاست وه‌رچه‌رخانه‌ ته‌كنه‌لۆژى و ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ خێراكاندا رووبه‌ڕووى تاقیكردنه‌وه‌ بۆته‌وه‌. 
له‌كۆتاییدا، له‌سه‌ر جیهانى عه‌ره‌بى پێویسته‌ به‌ره‌نگارى هه‌ژموونى هه‌رێمى و داگیركارى ناڕه‌واى خاكه‌كه‌ى ببێته‌وه‌، هاوكات هه‌ر چاره‌سه‌رێكیش بۆ كێشه‌كانى ئێستا بدۆزرێته‌وه‌، ده‌بێت رێز له‌ خه‌ونى خه‌ڵكى بۆ سه‌ربه‌خۆیى و سه‌روه‌رى ده‌وڵه‌ت بگرێت و پشت به‌و ئامرازه‌ تاكتیكى یاخود ئه‌و مامه‌ڵانه‌ نه‌به‌سترێت كه‌ ته‌نها به‌هاناوه‌چوونێكى كورت مه‌ودا ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن. به‌وپێیه‌ى دواجار سیاسه‌تى كه‌مته‌رخه‌میكردن له‌ پاراستنى مافه‌ بنچینه‌ییه‌كان هیچ سه‌ركه‌وتنێك به‌ده‌ست ناهێنێت.  
له‌واقیعدا ده‌وڵه‌تانى عه‌ره‌بى، له‌سه‌ر ئاستى تاك و له‌سه‌ر ئاستى كۆ، پێویستیان به‌ ستراتیژێكى داڕێژراو بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ بیانى و ناوخۆییه‌ وجودییه‌كانى سه‌ر سه‌روه‌رى و ئاسایشیان هه‌یه‌، چونكه‌ ئیدى كاتى ئه‌وه‌ هاتووه‌ سه‌ركرده‌كانى عه‌ره‌ب تێڕوانینێكى روونیان بۆ ئاینده‌ى په‌یوه‌ندییه‌ عه‌ره‌بیه‌كان هه‌بێت و له‌پێناو ده‌رفه‌ت و ئاڵنگارییه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كاندا پلان بۆ په‌یوه‌ندى به‌ستن له‌گه‌ڵ دراوسێ "نا – عه‌ره‌ب"ه‌كانیان دابڕێژن، له‌كۆتاییشدا له‌سه‌ر سه‌ركرده‌كانى عه‌ره‌ب پێویسته‌ روونى بكه‌نه‌وه‌ ئاخۆ چۆن ئیداره‌یه‌كى ناوخۆیى باشتر بۆ گه‌له‌كانیان فه‌راهه‌م ده‌كه‌ن. 
گه‌ر جیهانى عه‌ره‌بى ئاره‌زووى ئه‌وه‌ ده‌كات ده‌ستى له‌ بونیادنانى ئاینده‌ى خۆیدا هه‌بێت، ئه‌وا نابێت له‌ئێستادا هه‌روا پاڵى لێ بداته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت به‌ سه‌ركرده‌ و به‌ گه‌له‌وه‌ ده‌ست به‌ پلاندانان بكه‌ن. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure