ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان و كاریگه‌ری وڵاتانی دراوسێ ( پڕۆژه‌ی گاپ به‌نمونه‌)

17/01/2018

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان (كوردسام)
نوسینی: د.یونس عه‌لی

پێشه‌كى:
یه‌كێك له‌بواره‌ زۆر گرنگ و هه‌ستیاره‌كان كه‌ جێى بایه‌خى سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌و گه‌له‌كانه‌، بریتیه‌ له‌ به‌دیهێنانى ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ رێگه‌ى دابینكردنى ئاسایشی ئاوه‌وه‌. گرنگى ئاو پێویست به‌ باسكردنى زۆر ناكات چونكه‌ ژیانى پراكتیكى ئه‌و گرنگیه‌ى سه‌لماندوه‌، و ئه‌وه‌ى پێویسته‌ بووترێت ته‌نها ئه‌وه‌یه‌" ئاو هۆكارى ژیانى مرۆڤـه‌، بنه‌ماى پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنى وولاته‌، بنچینه‌ و ته‌واوكه‌رى ئاسایشی خۆراك و ئاسایشی ته‌ندروستیه‌، هاوكات چه‌كى جه‌نگ و ئاشتیه‌".
به‌شێكى زۆر له‌ زاناو توێژه‌ره‌كانى بوارى ئاو، سه‌ده‌ى بیستویه‌ك به‌ سه‌رده‌مى دروست بوونى گرژى و زیادبوونى ناكۆكیه‌كان ده‌بینن له‌ جیهاندا، ئه‌ویش به‌هۆى ده‌ست به‌سه‌راگرتن و قۆرخكردنى دوو سه‌رچاوه‌ى گرنگى ووزه‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێك ووڵاته‌وه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ " نه‌وت و ئاو "،  به‌تایبه‌ت گرفتى كه‌م ئاوى سه‌رهه‌ڵده‌دات و مه‌زنده‌ده‌كرێت له‌ (20%) دانیشتووانى جیهان تووشی گرفتى ئاو ببن، كه‌واته‌ هۆكارى بارگرژیه‌كان زیاتر له‌ ئاو كۆده‌بنه‌وه‌ و دواتر له‌ نه‌وت، چونكه‌ نه‌وت سه‌رچاوه‌یه‌كه‌ چه‌ندین به‌دیلى هه‌یه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ ئاودا به‌دیل نیه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ به‌شێك له‌سه‌رچاوه‌ زانستیه‌كان جه‌نگى سێهه‌مى جیهانى به‌ جه‌نگى ئاو ناوده‌برێت.
ئه‌وه‌ى جێى ئاماژه‌یه‌ و مه‌ترسیداره‌، ساڵانه‌ كۆنفرانس و كۆبوونه‌وه‌ى هه‌رێمى و جیهانى ده‌به‌سترێت ده‌رباره‌ى گۆرانى كه‌ش و هه‌وا، به‌ڵام له‌هه‌رێمی كوردستان ئه‌وه‌نده‌ گرفت و قه‌یرانى گه‌وره‌مان هه‌یه‌ بۆیه‌ ده‌رفه‌تى ئه‌وه‌ى نه‌داوه‌ هه‌ست به‌و مه‌ترسیانه‌ بكه‌ین وه‌ بیان خه‌ینه‌ چوارچێوه‌ى پلانه‌كانمان، حكومه‌تى هه‌رێم نه‌ پلان و نه‌ستراتیجی نه‌بووه‌ بۆ به‌ دیارخستنى گرفتى ئاو وه‌به‌دیهێنانى ئاسایشی ئاو  ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كى تره‌وه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان وه‌ك هه‌میشه‌ چاوه‌روان ده‌كه‌ین گرفت و قه‌یرانى كه‌م ئاوى سه‌رهه‌ڵبدات و په‌ره‌بسه‌نێت و پاشان هه‌نگاوى بۆ بنێین (problem- solving) ، ئه‌مه‌ش له‌ دواجار واده‌كات به‌ ئه‌سته‌م قه‌یرانى كه‌م ئاوى چاره‌سه‌ر بكه‌ین هاوشێوه‌ى قه‌یرانه‌ ئابوورى و داراییه‌كانى ئێستا . 

یه‌كه‌م : مانا و چه‌مكى ئاسایشى ئاو :
ئه‌گه‌ر سه‌ده‌ى بیست به‌رێ كرابێت به‌ سه‌ركردایه‌تى به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كان، ئه‌وا سه‌ده‌ى بیست و یه‌ك سه‌ره‌راى گرنگى نه‌وت ، هاوكات ئاو رۆلێكى زۆر كاریگه‌ر ده‌بینێت. ئه‌وه‌ى ووڵاتانى جیهانى سه‌رقال كردوه‌ به‌ته‌نیا به‌ده‌ستهێنانى برى ئاوى پیویست نیه‌، به‌لكو هاوكات به‌ده‌ستهێنانى ئابووریانه‌ى ئاوه‌، چونكه‌ هه‌ندێك ناوچه‌ له‌جیهاندا سه‌ره‌راى هه‌بوونى ده‌رامه‌تى ئاوى زۆر، به‌ڵام به‌هۆى قووڵى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان تێچوونى ده‌رهێنانى ئاوه‌كه‌ زیاتره‌ له‌داهاتى ئاوه‌كه‌، له‌هه‌ندێك ناوچه‌ى سه‌هۆل به‌ندان ده‌رهێنانى ئاو و گواستنه‌وه‌ى ئاو پێویستى به‌ ووزه‌یه‌كى زۆره‌ بۆ تواندنه‌وه‌ و گواستنه‌وه‌، و تێچوونى ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ش زۆر جار زیاتره‌ له‌ داهاتى ئاوه‌كه‌. زانكۆى كه‌نه‌دى له‌ ووڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا باس له‌ وه‌ده‌كات كه‌ چاره‌كى یه‌كه‌مى سه‌ده‌ى بیست و یه‌ك " كێشه‌ى ئاو به‌ره‌و فراوان بوون ده‌چێت و توركیا و ئێران ده‌توانن ئاو وه‌كو چه‌كێكى به‌هێز به‌كار بهێنن".
له‌روانگه‌ى په‌ره‌سه‌ندنى ناكۆكیه‌كانى وو{تانى جیهان له‌سه‌ر دابینكردنى ئاوى پێویست بۆ دانیشتوان له‌لایه‌ك و بۆ كارگه‌ و پیشه‌سازى و به‌رهه‌مه‌ كشتوكالیه‌كان له‌ لایه‌كى تره‌وه‌، ده‌توانرێت به‌ پشت به‌ستن به‌ را و لێكدانه‌وه‌ى توێژه‌ران پێناسه‌ و ماناى ئاسایشی ئاو به‌م شێوه‌یه‌ى خواره‌وه‌ بخرێته‌روو:
1. دابینكردنى به‌رده‌وامى بڕو جۆرى ئاوى پێویست له‌ هه‌مووكاته‌كان و له‌سه‌رجه‌م بارودۆخه‌كان به‌مه‌به‌ستى به‌كارهێنانى سه‌رجه‌م چالاكیه‌كان، مرۆڤــ (خواردنه‌وه‌ و ماڵ) ، پیشه‌سازى ، كشتوكال ، خزمه‌تگوزارى و بواره‌كانى تر . 
2. رێگریكردن له‌ به‌فیرۆچوونى ئاو و دۆزینه‌وه‌ى به‌رده‌وامى سه‌رچاوه‌ى نوێ بۆ پركردنه‌وه‌ى پێداویستیه‌ هه‌مه‌ جۆره‌كان له‌ ئێستا و داهاتوو.
3. دروستكردنى به‌نداوى پێویست " له‌ شوێنى پێویست بۆ كاتى پێویست"، به‌ره‌چاوكردنى راده‌ى باران بارین و سوود وه‌رگرتنى ته‌واو له‌ سه‌رچاوه‌كانى ترى ئاو له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆیی و ده‌ره‌كى .
نه‌بوونى ئاوى پێویست و به‌دینه‌هێنانى ئاسایشی ئاو ، كاریگه‌رى و ده‌رئه‌نجامى خراپی لێ دێته‌به‌رهه‌م، و بایه‌خدانى وو{تانى جیهان و رێكخراوه‌كان به‌ پاراستنى ئاسایشی ئاو به‌رده‌وام له‌ زیادبووندایه‌ ، ئه‌ویش به‌هۆى ئه‌و مه‌ترسیانه‌ى دێنه‌ كایه‌وه‌ له‌ كاتى نه‌بوونى ئاسایشی ئاو، بۆ نموونه‌ به‌پێ ى راپۆرته‌كانى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان :
1. له‌ جیهاندا له‌هه‌ر ( 5 كه‌سێك )، كه‌سێك به‌ده‌ستى نه‌بوونى ئاوى ته‌ندروسته‌وه‌ ده‌نالێنێت.
2. له‌جیهاندا له‌هه‌ر (15 چركه‌یه‌ك)، منالێك گیان له‌ده‌ست ده‌دات به‌هۆى نه‌بوونى ئاو یان نه‌بوونى ئاوى ته‌ندروسته‌وه‌.
3. له‌جیهاندا نزیكه‌ى  (25 ملیۆن كه‌س)، كۆچیان كردوه‌ به‌هۆى ووشكه‌ساڵى، كه‌م بارانى ، ئاوی پیس، ئه‌م رێژه‌یه‌ له‌سالى (2008) زیاتره‌ له‌ ژماره‌ى ئه‌وانه‌ى كۆچیان كردوه‌ به‌هۆى جه‌نگ و نائارامی سیاسی و ئه‌منى یه‌وه‌.
ئه‌وه‌ى جێ ى ئاماژه‌یه‌ سه‌ره‌راى جیاوازى دابه‌شبوونى ئاو له‌ نێوان ووڵاتانى جیهان ، به‌ڵام  برى ئه‌و ئاوه‌ى هه‌یه‌ له‌ جیهان به‌شی سه‌رجه‌م پێداویستیه‌ جۆربه‌جۆره‌كان مرۆڤـ و پیشه‌سازیه‌كان ده‌كات " ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بدرێته‌ ده‌ستى بازار و یاساكانى ئابوورى كه‌ هیچ كات ره‌حم و به‌زه‌یی تیادا ره‌چاو ناكرێت" ، به‌ڵام ئه‌وه‌ى نه‌خشه‌ و پلان و به‌رنامه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كانى ئاوه‌ ، كه‌ ئاو ده‌كه‌نه‌ چه‌كێك بۆ به‌هێزكردنى خۆیان و بۆ پركردنه‌وه‌ى ئه‌و كه‌مووكورتیانه‌ى كه‌ هه‌یانه‌ له‌ ده‌رامه‌ته‌كانى ترى (وه‌كو نه‌وت )، و به‌كارهێنانى ئه‌م چه‌كه‌ خۆى ده‌بینێته‌وه‌ له‌ دابه‌شكردن و رێگریكردن له‌به‌ردانه‌وه‌ى ئاو یان له‌ كرین و فرۆشتنی ئاو ، یاخود واباشتره‌ بوترێت " ئاو ته‌نها بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌له‌گه‌ل سیاسه‌تى ئابوورى و رامیارى ئه‌وان دان (وولاتانى زلهێز) ،به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان ده‌پارێزن و زیانیان پێناگه‌یه‌نن.
به‌گشتى گرفتى كه‌م ئاوى و دابین نه‌كردنى ئاسایشی ئاو ، ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوان ، گۆرانكارى كه‌ش و هه‌وا ، كه‌مبوونه‌وه‌ى راده‌ى باران بارین و گه‌رمبوونى  گۆى زه‌وى ، پیس بوونى ژینگه‌ وه‌ به‌تایبه‌ت پیس بوونى ئاو و به‌رزبوونه‌وه‌ى تێچووى به‌رهه‌مهێنانى ئاو .(1)

دووه‌م : ئایا ئاو كاڵایه‌كى ئابووریه‌ ؟
له‌كاتى ئێستادا له‌ هه‌ندێك له‌ ووڵاتانى جیهان (كه‌ ژماره‌یان زۆر كه‌مه‌) كه‌متر هه‌ست به‌گرنگى ئاو ده‌كرێت، چونكه‌ ئاو كه‌متر وه‌كو كاڵاكانى تر هه‌لسه‌ندگاندنى بۆ ده‌كرێت و كه‌متر ده‌توانرێت به‌هاى راسته‌قینه‌ى بۆ دابنرێت ، و له‌سه‌رده‌مانى پێشوو یه‌كێك له‌و بابه‌ت و پرسیارانه‌ى كه‌ جێ ى گفتوگۆى به‌رده‌وامى نێوان ئابوورى ناسه‌كان بووه‌ بریتى بوه‌ له‌ " ژیان به‌بێ ئاو به‌رده‌وام نابێت، به‌لام نرخی ئه‌لماس گرانتره‌ له‌ نرخی ئاو" ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ژێر ناونیشانى (paradox of value) گفتوگۆى له‌سه‌ر كراوه‌، و واباسكراوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌ڵماس ده‌گمه‌نه‌ و ئاو زۆره‌، به‌ڵام راى پێچه‌وانه‌ باسی له‌وه‌ ده‌كات ده‌گمه‌نى هه‌ر كاڵایه‌ك به‌ كه‌می قه‌باره‌ى ناپێورێت به‌ڵكو هاوكات به‌ رێژه‌ى به‌كارهێنه‌رانى كاڵاكه‌ ، كه‌واته‌ راسته‌ ئاو زۆره‌ به‌ به‌راوورد له‌گه‌ل ئه‌ڵماس، رێژه‌ى به‌كارهێنانى ئاو له‌ چاو ئه‌لماس چه‌ندین جار زیاتره‌ و به‌رده‌وام له‌زیادبووندایه‌ به‌ هۆى زه‌حمه‌تى ده‌سكه‌وتنى ئاوى ته‌ندروست، كه‌واته‌ ره‌نگه‌ ئاوش ده‌گمه‌ن بێت له‌ هه‌ندێك ووڵات به‌ڵام نرخه‌كه‌ى هه‌رزانتره‌ له‌ چاو ئه‌ڵماس ، كه‌واته‌ بابه‌ته‌كه‌ ته‌نها په‌یوه‌ندى به‌ ده‌گمه‌نی یه‌وه‌ نیه‌ " ره‌نگه‌ له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا وه‌ له‌هه‌ندێك وولاتدا  وابێت" ، بۆیه‌ زیاد له‌ لایه‌نى ئابوورى ( ده‌رهێنان و فرۆشتن و دابه‌شكردن) ئاو لایه‌نێكى گرنگى ترى ئاو بریتیه‌ له‌ ره‌هه‌ندى رامیارى و دابینكردنى ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ئێستا و داهاتووى نه‌وه‌كان.
هه‌ربۆیه‌ له‌ كۆنفرانسی جیهانى ئاو و ژینگه‌ (ICWE) سالى (1992) له‌شارى دبلن له‌ (ئێرله‌ندا) ، بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ كرا كه‌ ئاو (كالایه‌كى ئابووریه‌) وه‌ئه‌مه‌ش گۆرانكاریه‌كى ریشه‌ى بوو له‌ تێروانینى جیهان بۆ ئاو و گرفتى ئاو. ئاو كاڵایه‌كى ئابووریه‌ چونكه‌ وه‌كو شمه‌كه‌كانى تر ده‌چێته‌ بازار و هێزى خواست و خستنه‌روو كارى لێده‌كات، هاوكات كاڵایه‌كى ئابووریه‌ چونكه‌ تایبه‌تمه‌ندى ده‌گمه‌نى و كه‌مبوونه‌وه‌ى تیادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. هاوكات جگه‌ له‌ وه‌ى ئاو كاڵایه‌كى ئابووریه‌ بێ به‌ش نیه‌ له‌ ره‌هه‌ندى رامیارى و ژینگه‌ى .(2)

سێهه‌م: رۆلى ته‌كنه‌لۆجیا له‌ دابینكردنى ئاسایشی ئاو:
ته‌كنۆلوجیا رۆلی گرنگ ده‌بینێت له‌ چاره‌سه‌ركردن یان كه‌مكردنه‌وى گرفتى ئاو، ئه‌ویش به‌ رێگریكردن له‌ پیس بوونى ئاو یان باش به‌كارهێنانى ئاو ، یاخود به‌رهه‌مهێنانى ئاوى زیاتر، بۆنموونه‌ زیادكردنى ئاو له‌رێگه‌ى ته‌كنۆلۆجیاوه‌ له‌رێگه‌ى بارینى ئاوى ده‌سكرد. بارانى ده‌سكرد له‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیسته‌مدا په‌یدابووه‌، له‌كاتى ئێستادا زۆر په‌ره‌ى سه‌ندووه‌ ،ئه‌ویش له‌رێگه‌ى رشتنى (ئاوێته‌ى ئه‌یۆدیدى زیوو) به‌سه‌ر هه‌وردا له‌رێگه‌ى فرۆكه‌ یان دینه‌مۆى زه‌مینى وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌ ئه‌مریكا به‌كاردێت، هاوكات به‌كارهێنانى ئه‌م ته‌كنیكه‌ پێویستى به‌رێكخستن و وورده‌كارى زۆر هه‌یه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ گه‌ر وانه‌بێت ئه‌و ئاوێته‌یه‌(ئاوێته‌ى ئه‌یۆدیدى زیوو) ده‌بێته‌ هۆى پیس بوونى ژینگه‌ یان بارانه‌كه‌ له‌ شوێن و كاتى پێویست نابارێت.(3)

چواره‌م: ئاستى دابینكردنى ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان:
به‌راى به‌شێك له‌ پسپۆرانى بوارى ئاو و به‌پشت به‌ستن به‌ ستانده‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانى تایبه‌ت به‌ پشك و به‌ركه‌وته‌ى هه‌ر تاكێك له‌ ده‌سكه‌وتنى ئاوى پێویست و ئاوى ته‌ندروست ، هه‌رێمى كوردستان گرفتى كه‌م ئاوى هه‌یه‌ و گرفته‌كه‌ به‌ره‌و سه‌رهه‌لدانى قه‌یرانى ئاو ده‌روات ئه‌گه‌ر چاكسازى ناوخۆیی نه‌كرێت له‌ بوارى (به‌كارهێنان و به‌رهه‌مهێنان و وه‌به‌رهێنان) ، هاوكات به‌ پێى راپۆرته‌ ناوخۆیی و نێوده‌وله‌تیه‌كان ئه‌وه‌ى گرفتى كه‌م ئاوى قولكردۆته‌وه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان ته‌نها كه‌مى رێژه‌ى ئاو نیه‌، به‌لكو خراپ به‌كارهێنان ئاو و سوود وه‌رنه‌گرتنى ته‌واو ته‌ندروست له‌ سه‌رچاوه‌ جۆربه‌جۆره‌كانى ئاو له‌ لایه‌ك ، و سه‌رچاوه‌ى زۆرى ئاوى هه‌رێم ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ى سنورى جوگرافیاى هه‌رێمى كوردستان له‌ لایه‌كى تره‌وه‌، ئه‌م خشته‌یه‌ى خواره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى دابینكردنى ئاوى هه‌رێمى كوردستان روونده‌كاته‌وه‌ : 

له‌و خشته‌یه‌ى سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌دیارده‌كه‌وێت راده‌ى پشت به‌ستنى هه‌رێمى كوردستان به‌ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى سنوور له‌ ئاستیكى مه‌ترسیداره‌ به‌ تایبه‌ت له‌كاتى سه‌رهه‌لدانى گرژى و ناكۆكى سنوورى و رامیارى نێوان هه‌رێمى كوردستان و هه‌ردوو وولاتى توركیا و ئێران " كه‌ جاران ته‌نها ئه‌گه‌رێك بوو به‌ڵام له‌ ئێستادا بووه‌ به‌ واقع ، بۆنمونه‌ ئه‌و هه‌ره‌شه‌ نادیاره‌ى كه‌ توركیا له‌ برین و كۆنترۆلكردنى ئاوه‌كانى هه‌رێمى كوردستان ده‌یكات له‌ رێگه‌ى (پرۆژه‌ى گاپ) یاخود برین و وشككردنى ئاوى سیروان له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ له‌ به‌روارى 30-11-2015 " ، ئه‌مه‌ سه‌ره‌راى كه‌مى ئاوى ناوخۆیی و پشت به‌ستن به‌ ئاوى باران كه‌سه‌رچاوه‌ى سه‌ره‌كى ئاوه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان، كه‌ به‌شێكى باران بارینه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ نامسۆگه‌ره‌كانه‌وه‌ ، بۆیه‌ له‌كاتى كه‌م بارانى و ووشكه‌ ساڵیدا قه‌یرانى ئاو په‌یدا ده‌بێت له‌ هه‌رێمى كوردستان وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌م ساڵانه‌ى دوایدا به‌روونى به‌دیار ده‌كه‌وێت .
ئه‌وه‌ى جێى سه‌رنجه‌ و له‌هه‌مان كات جێى تێرامانینه‌، هه‌ندێك توێژه‌ر و لێكۆڵه‌ر  هه‌بوونى سه‌رچاوه‌كانى ئاو له‌ده‌ره‌وه‌ى سنووره‌كانى هه‌رێمى كوردستان (كوردستانى باشوور) به‌ مه‌ترسی نازانن به‌ بیانووى ئه‌وه‌ى ئه‌و سه‌رچاوه‌ ئاویانه‌ راسته‌ ده‌كه‌ونه‌ سنوورى جوگرافیاى ووڵاتى توركیا و ئێران، به‌ڵام هه‌ر به‌شێكن له‌ سنوورى راسته‌قینه‌ى نه‌ته‌وه‌یی كورد ، له‌راستیدا ئه‌مه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كى گونجاو نیه‌ " لانى كه‌م له‌بارودۆخێكى وه‌كو ئێستادا"،چونكه‌ ئه‌و دوو ووڵاته‌(توركیا و ئێران) سنووره‌كانى ئێستاى هه‌رێمى كوردستانمان پێ ره‌وانابینن هه‌ر رۆژێك به‌ بیانوویه‌ك تۆپ بارانى گوند و لادێكانمان ده‌كه‌ن ، هه‌ر رۆژیك به‌ بیانوویه‌ك خاڵه‌ سنوورى و مه‌رزه‌كانمان به‌سه‌ر داده‌خه‌ن ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندى و به‌رژه‌وه‌ندى ئابوورى و رامیاری زۆریان له‌گه‌لماندا هه‌یه‌ ، ئه‌ى ده‌بێت چی رووبدات ؟ كاتێك په‌یوه‌ندیه‌ رامیاریه‌كانمان تێك بچێت ئایه‌ سه‌رچاوه‌ى ئاوه‌كانمان لێناگرنه‌وه‌! ئایا سنووره‌كانمان به‌سه‌ر داناخه‌ن؟ یاخود ره‌نگه‌ برینى سه‌رچاوه‌كانى ئاو، داخستنى سنوره‌كان وه‌ تۆپ بارانكردن گونده‌كان پێكه‌وه‌ بێته‌كایه‌وه‌، ئه‌ى ئێمه‌ چیمان كردوه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ ؟ ئایا ده‌بێت له‌و كاته‌ چۆن ئاسایشی ئاو دابین بكه‌ین . (4)
ئه‌وه‌ى گرفته‌ :
* ده‌سه‌لاتدارانى كورد هه‌میشه‌ خۆیان بۆخۆیان گه‌شبینى دروست ده‌كه‌ن به‌ بێ بوونى بنه‌ماكانى گه‌ش بینى .
* ده‌سه‌لاتدارانى كورد هه‌میشه‌ له‌كاتى خوێندنه‌وه‌ و راڤه‌كردنى پێشهاته‌كان خوێندنه‌وه‌ و پلانى به‌رامبه‌ره‌كه‌ى له‌بیرده‌كات؟
بۆیه‌ چاره‌سه‌رى كه‌م ئاوى و به‌دیهێنانى ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان ، خۆى ده‌بینێته‌وه‌ له‌ پیاده‌كردنى رامیاریه‌كى كارا و به‌رهه‌مدار بۆ زیادكردن و پشت به‌ستن به‌ به‌رهه‌مى ئاوى ناوخۆ وه‌ چاره‌سه‌ره‌كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى سنور نیه‌،بۆیه‌ بۆ به‌دیهێنانى ئاسایشی ئاو پێویسته‌ لانى كه‌م ئاوى ئێستا به‌شی پێداویستیه‌ ناوخۆیه‌كانى ئێستا بكات .

پێنجه‌م: پرۆژه‌ى گاپ و ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان:
پرۆژه‌ى گاپ ناوێكى توركیه‌، بیرۆكه‌ى پرۆژه‌كه‌ بۆ هه‌فتاكانى سه‌ده‌ى پێشوو ده‌گه‌رێته‌وه‌ كه‌ رووبه‌رى پرۆژه‌كه‌ نزیكه‌ى له‌ (10%) رووبه‌رى گشتى توركیا پێك ده‌هێنێت ، تێچوونى پرۆژه‌كه‌ له‌ نێوان (6% بۆ 9%) بوودجه‌ى گشتى توركیایه‌. پرۆژه‌ى گاپ جگه‌ له‌وه‌ى گه‌وره‌ترین پرۆژه‌ى ئاوى توركیایه‌ و یه‌كێكشه‌ له‌پرۆژه‌ گه‌وره‌كانى جیهان( به‌ چواره‌م گه‌وره‌ترین به‌نداوى جیهان ئه‌ژمارده‌كرێت) ، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ پێكهاتوه‌ له‌( 22 به‌نداو) و (13 پرۆژه‌ى سه‌ره‌كى)ى كه‌ حه‌وتیان له‌سه‌ر رووبارى (فورات) و شه‌شیان له‌ رووبارى (دیجله‌وه‌)،  پرۆژه‌ى گاپ هه‌ردوو رووباره‌كه‌ ده‌كاته‌ یه‌ك و به‌ كۆكه‌ره‌وه‌ى ئاوى فورات و دیجله‌ داده‌نرێت، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ (80%) پشت به‌ ئاووى رووبارى فورات و له‌ (20%) پشت به‌ ئاوى رووبارى دیجله‌ ده‌به‌ستێت. توركیا بۆ ئه‌وه‌ى بیسه‌لمێنێت كه‌ ئاوى رووبارى فورات ته‌نها مولكى خۆیه‌تى ئه‌وا به‌رهه‌مه‌ ئاویه‌كانى كۆمپانیاكانى به‌ناوى فوراته‌وه‌ ناو ناوه‌، هه‌ربۆیه‌ به‌ ده‌ستپێكردنى ئه‌م پرۆژه‌یه‌ وولاتى توركیا رووبه‌رووى ره‌خنه‌ى زۆر بۆیه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن هه‌ردوو وولاتى عێراق و سوریا.
سه‌ره‌راى هه‌بوونى یاسا و رێساى نێوده‌وله‌تى كه‌ له‌به‌لگه‌نامه‌كانى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان (1970 ، 1997) چه‌سپاوه‌ به‌وه‌ى كه‌عێراق مافی ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ به‌ پێ ى پێویست ئاوى هه‌ردوو رووبارى (دیجله‌ و فورات) به‌كاربهێنێت و سوودیان لێ ببینێت، به‌لام ئه‌م رێسایانه‌ زۆربه‌ى كات له‌لایه‌ن توركیاوه‌ جێ به‌جێ نه‌كراوه‌ و هه‌میشه‌ ئاوى وه‌كو هێز به‌كارهێناوه‌ دژى دانیشتووانى عێراق به‌ گشتى و هه‌رێمى كوردستان به‌ تایبه‌ت، بۆیه‌ هه‌رێمى كوردستان پێویستى به‌ پیاده‌كردنى كلتوورى به‌كارهێنانى ئاوه‌ چونكه‌ زه‌مانه‌تى زیاتره‌ و له‌ژێر كۆنترۆلی خۆمانه‌ به‌ڵام چاوه‌روانى ئاوى ده‌ره‌وه‌ى سنور به‌رده‌وام ئاسایشی ئاومان ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌.(5)
به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌و بۆچوونانه‌ى كه‌ پێیان وایه‌ كه‌ پرۆژه‌ى (گاپ) كاریگه‌رى نێگه‌تیڤى نابێت له‌سه‌ر ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌بیانووى ئه‌وه‌ى (پرۆژه‌ى گاپ) ده‌كه‌وێته‌ نێو سنوورى گشتی نه‌ته‌وایه‌تى كورده‌وه‌، به‌لام به‌پێ ى زانیاریه‌كان ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كانى پرۆژه‌ى گاپ بریتین له‌ :
1. به‌رفراوانكردنى زمان و كلتوورى توركى له‌ناوچه‌ كورد نشینه‌كان  و سڕینه‌وه‌ى زمان و كلتوورى كوردى، چونكه‌ پرۆژه‌كه‌ ده‌بێته‌ هۆى سرینه‌وه‌ى (340 ) شار و شاروچكه‌ و گوندشین وه‌ ده‌ست به‌سه‌راگرتنى (200) شوێنه‌وارى مێژووى كوردى .
2. فشار خستنه‌ سه‌ر ووڵات و هه‌رێمه‌ دراوسێ كان و زه‌وتكردنى سه‌ربه‌خۆیی ئابوورى و رامیاریان به‌ تایبه‌ت بۆ هه‌رێمى كوردستان، چونكه‌ ئاو بنه‌ماى سه‌ره‌كى دابینكردنى ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی یه‌، چونكه‌ گرفتى كه‌م ئاوى په‌یوه‌ندى راسته‌وخۆى هه‌یه‌ به‌ بوارى رامیارى و ئابووریه‌وه‌، هاوكات ئاو كاریگه‌رى راسته‌وخۆى هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ژیانى ئابوورى و رامیارى .
3. فراوانكردنى بازرگانى (ئاو و كاڵاوخزمه‌تگوزارى) و ئالوگۆركردن له‌ نێوان توركیا و ناوچه‌ دراوسێ كان، وه‌كو ئه‌وه‌ى توركیا مه‌رجی به‌ردانه‌وه‌ى ئاوى بۆ وولاتى سووریا به‌ستۆته‌وه‌ به‌ په‌یوه‌ستكردنى كرینى كاڵا و په‌یوه‌ندیه‌ بازرگانیه‌كانیه‌وه‌. ، هاوكات توركیا بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ دراوسێكان ناچار بكات زۆرینه‌ى نه‌وته‌كانیان له‌رێگه‌ى توركیاوه‌ هه‌نارده‌بكه‌ن (وه‌كو له‌هه‌رێمی كوردستان ده‌یبینین) هاوكات زۆرینه‌ى هاورده‌نى كاڵاو خزمه‌تگوزاریه‌كانیان له‌رێگه‌ى توركیاوه‌ هاورده‌ بكه‌ن (وه‌كو له‌هه‌رێمی كوردستان ده‌یبینین). 
جگه‌ له‌ پرۆژه‌ى (گاپ) توركیا هه‌وڵى دامه‌زراندنى چه‌ندین پڕۆژه‌ى ئاو ده‌دات له‌ ناوچه‌ كوردستانیه‌كان بۆ ئه‌وه‌ى به‌ به‌رده‌وامى بیكاته‌ هێزیك دژى عێراق و هه‌رێمى كوردستان به‌كاری بهێنێت . 
به‌هۆى ناله‌بارى رامیارى له‌ ناوچه‌كه‌ به‌گشتى و په‌یوه‌ندیه‌كانى كورد له‌ ناوچه‌كانى توركیا و ئَێران و سوریا و ته‌نانه‌ت له‌ ناوخۆی عێراقش ، پڕۆژه‌ى (گاپ) و پرۆژه‌كانى تر ده‌بێته‌ هه‌ره‌شه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان به‌ هۆى سوود وه‌رنه‌گرتن له‌ و پڕۆژانه‌ى كه‌له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كانی توركیا و ئێران ئه‌نجام ده‌درێت، چونكه‌ توركیا ده‌یه‌وێت ئاوه‌كانى خۆمان پێ بفرۆشێته‌وه‌.
هاوكات بۆ دلنیابوون له‌ نه‌بوونى نیه‌ت پاكى توركیا وه‌ دلنیابوون له‌وه‌ى كه‌ توركیا ئاو وه‌كو چه‌كێك به‌كارده‌هێنێت دژى دراوسێ كانى به‌ گشتى و هه‌رێمى كوردستان به‌ تایبه‌ت ، ئه‌م خالانه‌ ده‌خه‌ینه‌ روو :
* توركت ئوزال ( سالى 1991) ده‌لێت: ئه‌گه‌ر عێراق (هه‌رێمى كوردستانش وه‌ك به‌شێك له‌ عێراق) نه‌وت له‌رێگه‌ى توركیاوه‌ هه‌نارده‌ نه‌كات ئه‌وا ئاو بۆ عێراق نیه‌، و حكومه‌تى توركیا هیچ زه‌مانه‌تێك ناكات بۆ دابینكردنى ئاوى عێراق .
* سه‌رۆكى توركیا (سالى 1992) ده‌لێت: ئاو له‌ مه‌سه‌له‌ زۆر سه‌ره‌كی و سیادیه‌كانه‌ ، وتوركیا مافی ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ " به‌ ئاو ئه‌وه‌ بكات كه‌ ده‌یه‌وێت و ئاوى توركیا وه‌كو نه‌وتى ووڵاتان وایه‌" ، هه‌روه‌ها له‌ ووته‌كانى سه‌رۆكى توركیا ئاماژه‌ى به‌وه‌دا كه‌ پێویسته‌ به‌شداربن له‌به‌رهه‌مهێنانى ئاو به‌ڵام مافی ئه‌وه‌تان نیه‌ به‌هی خۆتانى بزانن (مه‌به‌ستى عێراق بوو)، هه‌روه‌ها سه‌رۆكى توركیا ئاماژه‌ى به‌وه‌دا هه‌ر ئاوێك به‌ سنوورى نێوده‌وڵه‌تى توركیا بڕوات ئه‌وه‌ ئاوى توركیایه‌ (مه‌به‌ستى كورده‌ كه‌ده‌لێت ئاوى ناوچه‌ كوردیه‌كانى توركیا له‌سنورى نیشتمانى كوردستانه‌) .
* حیكمه‌ت چه‌تین (سالى 1992) ده‌لێت: توركیا مافی خۆیه‌تى ئاو قۆرخ بكات وه‌كو چۆن ووڵاتان نه‌وت قۆرخ ده‌كه‌ن، و توركیا بازرگانى ئاو ده‌كات ته‌نها له‌گه‌ل َئه‌و ووڵاتانه‌ى كه‌ مه‌ترسیان نیه‌ بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانى توركیا.
ئه‌م گرفته‌ى عێراق (دابینكردنى ئاوى پێویست) له‌رێگه‌ى توركیا مێژوویه‌كى كۆنى هه‌یه‌( له‌سه‌رده‌مى دروست بوون و دامه‌زراندنى عێراقیه‌وه‌)، به‌لام ئه‌م گرفته‌ به‌ پێى قۆناغه‌كان به‌رز و نزمى به‌خۆوه‌ بینیوه‌، هاوكات له‌گه‌ڵ لاوازى هێزى نه‌وت به‌دۆزینه‌وه‌ى بدیل و دابه‌زینى نرخى نه‌وت وه‌ كه‌مبوونه‌وه‌ى برى ئاو وه‌ زیادبوونى رێژه‌ى پیسبونى ئاو وگرانبوونى نرخی ئاو ، گرفتى نێوان عێراق و توركیا له‌ شێوازى جۆرار و جۆر به‌دیار ده‌كه‌ونه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر رێكه‌وتنى (عێراق و هه‌رێم) له‌گه‌ل (توركیا) وه‌كو پێشنیاز كراوه‌ بریتى بێت له‌ " پێدانى نه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ئاو یاخود  فرۆشتنى نه‌وت به‌ توركیا و كرینى ئاو" ، ئه‌گه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ پیاده‌بكرێت و گرێبه‌ستى له‌سه‌ر بكرێت ئایا له‌كاتى كۆتایی هاتنى یه‌ده‌كى نه‌وت له‌ عێراق و هه‌رێمى كوردستان نه‌وه‌كانى داهاتوو چۆن ده‌توانن ئاو دابین بكه‌ن ؟ 
جگه‌ له‌وانه‌ى باسكران ، له‌م سالانه‌ى دوایدا به‌گشتى و له‌كاتى ئێستادا به‌تایبه‌تى، هه‌رێمى كوردستان به‌ته‌نیا رووبه‌رووى گرفتى كه‌م ئاوى نه‌بۆته‌وه‌ ، به‌لكو گرفتى پیسی و ناجۆرى ئاو ،و گۆرانى بۆن و تامى ئاو نادلنیایی دروست كردوه‌ لاى هاوولاتیان. 

شه‌شه‌م: هه‌رێمى كوردستان چۆن ده‌توانێت ئاسایشی ئاو دابین بكات؟
بێگومان دابینكردنى ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان وه‌كو هه‌موو كایه‌كانى تر پێویستى به‌ كۆمه‌له‌ هه‌نگاو و كۆمه‌ڵه‌ میكانزمێكى كورت خایه‌ن و درێژ خایه‌نه‌، له‌ گرنگترینى ئه‌و هه‌نگاوانه‌ ئه‌م خالانه‌ى خواره‌وه‌: (6)
1. دابه‌شكردنى به‌رهه‌مه‌ ئاویه‌كان به‌سه‌ر هاووڵاتیان و كارگه‌ و پڕۆژه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى گونجاو له‌رووى پێدانى برى ئاوى پێویست و هاوكات نه‌خشه‌دانانى پێش وه‌خت بۆ دیاریكردنى كاتى پێدان و دابه‌شكردنى ئاو بۆ ئه‌وه‌ى به‌ باشترین شێوه‌ سوود له‌و ئاوه‌ بگیرێت كه‌ فه‌راهه‌م بوه‌ وه‌ كه‌متر به‌هه‌ده‌ر بدرێت .
2. سوود وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونى ووڵاتان و هه‌رێمه‌كانى هاوشێوه‌ به‌ دیاریكردنى نرخی ئاو به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ گونجاو بێت بۆ به‌كارهێنه‌رانى ئاو به‌ پێى بواره‌ جیاجیاكان، ئه‌م كاره‌ش جێ به‌جێ ده‌كرێت له‌رێگه‌ى ئه‌نجامدانى  لێكۆلینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ى زانستى تایبه‌ت به‌ تێچوونى به‌رهه‌مێنانى ئاو وه‌نرخی فرۆشتنى ئاو.(5)
 3. به‌كارهێنانى ته‌كنه‌لۆجیاى پێشكه‌وتوو له‌به‌رهه‌مهێنان و به‌كارهێنانى ئاو، چونكه‌ ده‌كرێت گرفتى ده‌گمه‌نى ئاو كه‌مبكرێته‌وه‌ له‌رێگه‌ى به‌كارخستنى ته‌كنه‌لۆجیای پێشكه‌وتوو (بۆ نموونه‌ به‌كارهێنانى ئامێرى به‌سمه‌ و هه‌واى) ، چونكه‌ ده‌گمه‌نى چه‌مكێكى رێژه‌یی یه‌ و ماناى ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ ئاو كه‌مه‌ به‌لكو زۆرى به‌كارهێنانى نا ته‌ندروستى ئاو ده‌گمه‌نى دروست ده‌كات.
4. هه‌ولدان بۆ دووباره‌ سوود وه‌رگرتنه‌وه‌ له‌ ئاوى به‌كارهاتوو(دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ى ئاوى پیس)، هه‌رچه‌نده‌ كارێكى زۆر ئاسان نیه‌ و پێویستى به‌پاره‌ ته‌رخانكردنێكى زۆر هه‌یه‌، به‌ڵام له‌كاتى ئه‌نجامدانى داهاتێكى زۆر بۆ هه‌رێمى كوردستان ده‌گه‌رێنێته‌وه‌.
5. بایه‌خدانى ته‌واوه‌تى به‌ بنیاتنان و دامه‌زراندنى به‌نداو ئه‌ویش به‌ ته‌رخانكردنى بوودجه‌یه‌كى گونجاو و كۆمه‌كیه‌كى ته‌واو بۆئه‌وه‌ى له‌كاتى ناله‌باریه‌ رامیاریه‌كان كه‌م ئاوى وه‌ كو چه‌كێك به‌كارنه‌هێنرێت به‌رامبه‌ر دانیشتووانى هه‌رێمى كوردستان .
6. په‌یوه‌ست بوون و هه‌ماهه‌نگى ته‌واو له‌ نێوان وه‌زاره‌ت و ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كانى (به‌شێوه‌یه‌كى راسته‌وخۆ یان ناراسته‌وخۆ) كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ سامان و ده‌رامه‌تى ئاو، ئه‌ویش له‌رێگه‌ى دانان و ئاماده‌سازی بۆ پلانێكى ستراتیژی بۆ پاراستنى سامانى ئاو و كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌هه‌ده‌ردانى ئاو له‌ لایه‌ك، و دۆزینه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ى ئاوى نوێ و پاراستنى له‌رێگه‌ى دروستكردنى به‌نداو له‌ لایه‌كى تره‌وه‌.
7. زیادكردنى هۆشیارى هاوولاتیان له‌ رووى به‌كارهێنانى ئاو له‌ مه‌به‌سته‌ جیاوازه‌كان (به‌ تایبه‌ت له‌ رێگه‌ى كه‌ناله‌كانى راگه‌یاندنه‌وه‌ ، له‌ رێگه‌ى پرۆگرامه‌كانى خوێندنه‌وه‌)، نه‌ك ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ به‌لكو هۆشیاركردنه‌وه‌ى هاووڵاتیان له‌ مه‌ترسیه‌كانى كه‌م ئاوى به‌وه‌ى كه‌ هه‌ره‌شه‌ دروست ده‌كات له‌سه‌ر لایه‌نى ئاسایشی خۆراك و ئاسایشی ته‌ندروستى وله‌دواجاردا ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یمان ده‌خاته‌ به‌رده‌م مه‌ترسیه‌كى گه‌وره‌.

ده‌رئه‌نجام:
یه‌كێك له‌ به‌ربه‌سته‌كانى به‌رده‌م دابینكردنى ئاسایشی ئاو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌دروستى نازانرێت ئاستى كه‌مبوونه‌وه‌ى ئاو و ئاستى پێداویستى ئاو له‌ داهاتوودا چه‌نده‌؟ چونكه‌ پیداویستى ئاو په‌یوه‌سته‌ به‌ گه‌شه‌ى دانیشتووان و گۆرانى كه‌ش و هه‌وا له‌ داهاتوودا ، ئه‌م گرفته‌ زیاتر وولاتانى دواكه‌وتوو ده‌گرێته‌وه‌ چونكه‌ به‌زۆرى ده‌كه‌ونه‌ ناوچه‌ ووشكه‌كان یان ناوچه‌ نیمچه‌ ووشكه‌كان ، و له‌نێو ئه‌و وولاتانه‌ش عێراق و سوریا ، ئێران و توركیا، هه‌ر بۆیه‌ توركیا ئاو وه‌كو چه‌كێك به‌كارده‌هێنێت دژى وولاتانى دراوسێ . هه‌روه‌ها هه‌لكه‌وته‌ى هه‌رێمى كوردستان له‌رووى جوگرافى و له‌رووى رامیاریه‌وه‌ پێشبینیكراوه‌ بۆ رووبه‌رووبونه‌وه‌ى قه‌یرانى ئاو ، بۆیه‌ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان پێویسته‌ ئه‌م بواره‌ به‌ هه‌ند وه‌ربگرێت له‌ رێگه‌ى دابینكردنى بوودجه‌ى پێویست و هاوكات دانانى ستراتیژێكى دوورماوه‌. 

سه‌رچاوه‌كان – په‌راوێزه‌كان:
 (1) به‌پێ ى داتا و ئاماره‌كان له‌ (70%) ى ئاوى جیهان ته‌رخانكراوى بۆ كشتوكال و به‌رهه‌مه‌ كشتوكالیه‌كان، ئه‌مه‌ش ده‌مان باته‌وه‌ به‌رده‌م دووریانێكى مه‌ترسیدار، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت ئاسایشی خۆراك دابین بكه‌ین ئه‌وا ده‌بێت رێژه‌ى كشتوكال و به‌رهه‌مدارى كشتوكال زیاد بكه‌ین، بۆ به‌دیهێنانى وه‌ها ئامانجێك له‌م كاته‌دا مه‌ترسی دروست ده‌بێت له‌سه‌ر ئاسایشی ئاو، چونكه‌ خۆمان له‌ بنه‌ره‌تدا گرفتى كه‌می ئاو و به‌شنه‌كردنى ئاومان هه‌یه‌ جا گه‌ر بمانه‌وێت كشتوكال فراوان بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ى ئاسایشی خۆراكمان دابین بكه‌ین، ئه‌وا ئاوى زیاترمان پێویسته‌ وه‌له‌م كاته‌دا ده‌بێت پشكى ئاوى ته‌رخانكراو بۆ بوارى به‌كارهێنانى مرۆیی  كه‌مبكه‌ینه‌وه‌، وه‌كه‌م كردنه‌وه‌ى پشك و به‌ركه‌وته‌ى ئاوى هاوولاتیان ده‌بێته‌ هۆى دروستكردنى مه‌ترسی بۆسه‌ر ئاسایشی ته‌ندروستى.بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر ئاسایشی ئاوو و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی :
* ئه‌رده‌لان حسۆ ، ئاو سامانێكی گرنگ و به‌نرخ ، گۆڤارى رۆژى زانكۆ، 2009.
*نه‌بیل السمان- مشاكل المیاه فی حوچ الفرات، الهیئه‌ الدولیه‌ لمصادر المیاه،1985.
* فۆاد قاسم الامیر، الموازنه‌ المائیه‌ فی العراق و ازمه‌ المیاه فی العالم،بغداد ، 2010.
* فۆاد قاسم الامیر، الگاقه‌ التحدى الاكبر لهژا القرن ،بغداد ، 2005.
(2) بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر ئاو كالایه‌كى ئابووریه‌ :
* كریم مهدى الحسناوى، مبادى‌و علم الاقتصاد،بغداد ، 2011.
(3) بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر رۆلى ته‌كنه‌لۆجیا له‌ دابینكردنى ئاوى پیویست :
* هیلین بن یان، رۆلى زانست و ته‌كنه‌لۆجیا له‌ چاره‌سه‌ركردنى گیروگرفتى ئاو دا، گیروگرفتى ئاو له‌ رۆژهه‌لاتى ناوه‌راست دا، كتێبی دووه‌م ، 2003.
(4) بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر ئاست و راده‌ى ئاوى ناوخۆیی و ده‌ره‌وه‌یی هه‌رێمى كوردستان :
* د.ئومید نورى ، گیروگرفتى ئاو له‌ رۆژهه‌لاتى ناوه‌راست دا،كتێبی یه‌كه‌م، بلاوكراوه‌كانى سه‌نته‌رى لێكۆلینه‌وه‌ى ستراتیجی،2003.
* د.فه‌ره‌یدون كاكه‌یی : داهات و ئه‌منى ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان دا،سه‌نته‌رى لێكۆلینه‌وه‌ى ستراتیجی كوردستان،2001.
* د.ئومید نورى - بنك كوردستان للمعلومات الزراعیه‌ الستراتیجیه‌- مركز الحاسبات – جامعه‌ السلسمانیه‌ – 1999.
- نه‌بوونى ئاسایشی ئاوو هۆكاره‌ بۆ نه‌بوونى ئاسایشی خۆراك له‌ هه‌رێمى كوردستان، چونكه‌ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى كشتوكالى كوردستان پشت به‌ ئاوى باران ده‌به‌ستێت وه‌ نزیكه‌ى ته‌نها له‌ (50%) زه‌ویه‌ كشتوكالیه‌كان ده‌كه‌ونه‌ ناوچه‌ى باران بارینى مسۆگه‌ر.
- هه‌ندێك تویژه‌ر و لێكۆله‌ر بیرۆكه‌ی هه‌له‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر باس ئه‌ویش به‌ وه‌ى پێشنیار ده‌كه‌ن كه‌ رێگرى بكرێت له‌ زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوان له‌ هه‌رێمى كوردستان، چونكه‌ پێیان وایه‌ زۆرى ژماره‌ى دانیشتووان هۆكارى كه‌مبوونه‌وه‌ى پشكى تاكه‌ كه‌سه‌ له‌ ئاوو ، پێم وایه‌ ئه‌مه‌ بیرۆكه‌یه‌كى ته‌ندروست نه‌بێت به‌ وه‌ى كه‌ پێگه‌ى رامیارى هه‌رێمى كوردستان و پشكى بوودجه‌ى هه‌رێم په‌یوه‌سته‌ به‌ ژماره‌ى دانیشتووان، هاوكات زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوانى نه‌ته‌وه‌كانى ترى وه‌كو (عه‌ره‌ب و توركمان) به‌ بێ زیادبوونى ژماره‌ى دانیشتوانى هه‌رێمى كوردستان به‌ هاوته‌ریب یان به‌پێ ى پێویست ئه‌وا  له‌داهاتوودا كاریگه‌رى خراپی ده‌بێت له‌سه‌ر لایه‌نى دیمۆگرافی له‌ عێراق و به‌زه‌ره‌ر مه‌ندى نه‌ته‌وه‌ى كورد كۆتایی دێت. هاوكات بۆ زیادكردنى به‌ركه‌وته‌ى تاك له‌ ئاو پێویسته‌ بیر بكرێته‌وه‌ له‌ زیادكردنى برى ئاو وه‌ نوێ كردنه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كان و هاوكات دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ى ئاوى پیس، یان هیج نه‌بێت له‌باتى سنورداركردنى ژماره‌ى دانیشتوان بیر له‌ سنورداركردن و كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌فیرۆدانى ئاوو بكرێته‌وه‌.
 - به‌شێك له‌وه‌ى كه‌ رێگر بووه‌ له‌ به‌دیاركه‌وتنى مه‌ترسی ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان كه‌مى ژماره‌ى دانیشتووانه‌ ئه‌گه‌ر به‌راورد بكه‌ین به‌ وولاتانێكى ترى وه‌كو (میسر و توركیا)، ئه‌گه‌ر ژماره‌ى دانیشتوانمان زۆر بوایه‌ ئه‌وا ئه‌و مه‌ترسیه‌ زیاتر به‌دیارده‌كه‌وت. 
(5) بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر پرۆژه‌ى گاپ له‌ توركیا :
* كامه‌ران فهمی : گاپ: راپۆرتیكى ئه‌كادیمى ، گۆڤارى سه‌نته‌رى لیكۆلینه‌وه‌ى ستراتیجی، ژماره‌ (1)، 1992.
*نه‌بیل السمان- مشاكل المیاه فی حوچ الفرات، الهیئه‌ الدولیه‌ لمصادر المیاه،1985.
* فۆاد قاسم الامیر، الموازنه‌ المائیه‌ فی العراق و ازمه‌ المیاه فی العالم،بغداد ، 2010.
- وولاتى ئێران هاوشێوه‌ى توركیا خه‌ریكى بنیاتنانى هه‌ندێك به‌نداوه‌ كه‌ كاریگه‌ریان ده‌بێت له‌سه‌ر  داهاتووى ئاوى هه‌رێمى كوردستان.
- كێشه‌ى ئاو مه‌ترسی له‌ سه‌ر ژیانى (یه‌ك ملیۆن هاوولاتى عێراقی) دروستكردوه‌، وه‌ له‌ ناوچه‌كانى هه‌رێمى كوردستان هێشتا خه‌لكانێكى زۆر به‌ سه‌تل ئاو ده‌هێنن.
- عێراق به‌رده‌وام سكالا ده‌كات له‌ رێكخراوه‌ نێوده‌وله‌تیه‌كان به‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ى ئاوى (دیجله‌ و فورات) بریتین له‌ رووبارى نێوده‌وله‌تى  وه‌ ته‌نها  مافی توركیا نیه‌ ده‌سه‌لاتدارێتى تیادا هه‌بێت وه‌ وولاتانى ترى لێبێبه‌ش بكات . بۆیه‌ به‌نكى نێوده‌وله‌تى ره‌تى كردۆته‌وه‌ قه‌رزبدات به‌ توركیا بۆ به‌نداو به‌ بێ پێدانى مافی ئاو به‌ وولاتانى دراوسێ ( سوریا و عێراق به‌ تایبه‌تى ).
- بێگومان ئێران و سوریا كاریگه‌ریان هه‌یه‌ به‌لام كه‌متره‌ به‌ به‌راورد به‌ توركیا، هه‌میشه‌ سوریا هه‌لوێستێكى دوولایه‌نه‌ى هه‌بوه‌ له‌نێوان عێراق و توركیا به‌هۆى تێكه‌لبوونى به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانى له‌نێوان هه‌ردوو وولاتدا، بۆیه‌ ده‌كرێت له‌گه‌ل توركیا گریبه‌ستیكى هاوسه‌نگ بكریت به‌لام مه‌رجه‌كانى توركیا قورستره‌.
- له‌ ئێستادا به‌ناوى مه‌شقكردن به‌ره‌ى روسیا و سوریا و ئێران له‌ لایه‌ك و به‌ره‌ى توركیا و سعودیه‌ و هاوپه‌یمانه‌كانى له‌ لایه‌كى تر ئاماده‌سازى ده‌كرێت بۆ جه‌نگى سێهه‌مى جیهانى كه‌ مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت جه‌نگى ئاو بێت .
(6) بۆ زانیارى زیاتر له‌سه‌ر هه‌نگاوه‌كانى دابینكردنى ئاسایشی ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان :
* د.فه‌ره‌یدون كاكه‌یی : داهات و ئه‌منى ئاو له‌ هه‌رێمى كوردستان دا،سه‌نته‌رى لێكۆلینه‌وه‌ى ستراتیجی كوردستان،2001.
* محمود كریم ئه‌حمه‌د:به‌رهه‌م هینانى گه‌نم له‌ هه‌ریمى كوردستاندا،گۆڤارى لیكۆلینه‌وه‌ى ستراتیجی ژماره‌ (3) ،2001.
- هه‌ندێك وولات بۆ نموونه‌(وولاتى مالیزیا) له‌ (3%) ئاوى به‌فیرۆچوویان كه‌مده‌كه‌نه‌وه‌ له‌رێگه‌ى دانانى رسوومات یان هۆشیاركردنه‌وه‌ یاخود ده‌ست خۆشی كردن .
- له‌راستیدا دابینكردنى ئاسایشی ئاو كارێكى ئاسان نیه‌ به‌تایبه‌ت بۆ هه‌رێمى كوردستان ، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاسایشى خۆراك و ئاسایشی ته‌ندروستى یه‌وه‌ . كه‌مبونه‌وه‌ى ئاو به‌رێژه‌ى ( 30% ) وه‌ رێگریكردن له‌ ئاوى ده‌ره‌وه‌ به‌ رێژه‌ى (50% ) ده‌بێته‌ هۆى كه‌مبوونه‌وه‌ى به‌رهه‌می كشتوكالى به‌رێژه‌ى (70%).
- به‌نداوه‌كانى كوردستان وه‌كو ده‌ربه‌ندیخان (مه‌به‌ستى سه‌ره‌كى دابینكردنى ئاوه‌ بۆ پرۆژه‌ ئاودێریه‌كانى دیاله‌) وه‌ به‌نداوى دووكان (مه‌به‌ستى سه‌ره‌كى دابینكردنى ئاوه‌ بۆ پرۆژه‌ كشتوكالیه‌كانى  حه‌ویجه‌).
- زۆرینه‌ى توێژه‌ره‌كان و رێكخراوه‌ هه‌رێمى و نێوده‌وله‌تیه‌كانى تایبه‌ت به‌ ئاو ، بایه‌خ ده‌ده‌ن به‌ باشكردنى تواناى به‌هه‌رهه‌مهێنانى ئاو و باش به‌كارهێنانى ئه‌ویش له‌رێگه‌ى بانگه‌شه‌كردنى دروشمى " ئایا ئاو به‌رامبه‌ر نه‌وت نیه‌؟" وه‌ هه‌ولی پیاده‌كردنى (البصمه‌ المائیه‌ -  Water footprints ) ده‌ده‌ن. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure