ئەو ململانێ مه‌ترسیدارانه‌ی كە ده‌بێت لە 2018دا چاویان لەسەر بێت

18/01/2018

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان (كوردسام)
سه‌رچاوه‌: International Crisis Group

هەموو ئەوانەش دەربارەی دۆناڵد تره‌مپ نییە. ئەو ڕستەیەش زۆر ئاسانە بۆ نووسین وەك لەوەی كە بڕوای پێ بهێنرێت. بە تێڕوانین لە ڕەفتار و هەڵسوكەوتە سەیرەكانی سەرۆكی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا لە شانۆی جیهانیدا– بەتایبەت لە تویت و لێدوانەكانی دەربارەی پشتگوێخستنی ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان و بەكەم تەماشاكردنی دیپلۆماتەكانی خۆی و بژاردە نامۆكانی بۆ دوژمنەكانی و تەنانەت لەگەڵ دۆستەكانیشی، كۆمەڵێك قەیرانی خوڵقاندووە كە پێویستە چاوی لێ بكرێت. یەكێكی تر لە هەنگاوە سەیرەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان وەك هێزێكی نێودەوڵەتیی گەورە، بریتییە لە بەسەربازیكردنی زیاتری سیاسەتی دەرەوەی وڵات و كەمكردنەوەی مەودای فرەیی و دیپلۆماسییەت كە لە تایبەتمەندییەكانی سیستمی نێودەوڵەتین. چەند ئاڕاستەیەك لە سیاسەتی ولایەتە یەكگرتووەكان لە ئێستادا هەیە ئەوانیش:
ئاڕاستەی یەكەم: بریتییە لە كەمكردنەوەی خەرجییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا كە ساڵانێكە كاری لەسەر دەكرێت بەتایبەتی لە كاتی جەنگی عێراقەوە لە ساڵی 2003. ڕۆچوونی زیاد لە پێویستی هێزی ئەمه‌ریكا لە دەرەوە و شەكەتبوونی لە ئاستی ناوخۆیی، دووبارە گەڕانەوەی هاوسەنگیی سروشتی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە دوای ماوەیەكی كەمی بێڕكابەر لە باڵادەستیی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا لە ساڵی 1990ەوە، ئەوەمان پیشان دەدات كە لاوازبوون و پاشەكشێتی هەژموونی جیهانیی ئەمه‌ریكی كارێكی حەتمی و چاوەڕوانكراوە. لەم ڕوانگەشەوە، دۆكترینی "یەكەم شت ئەمه‌ریكا  America First" ی دۆناڵد تره‌مپ درووشمێكی ژەهراوی و ناشاز و چاوپۆشی لێنەكراوە. شكستی تره‌مپ لە نرخاندنی بەهای هاوپەیمانێتییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان و پشتگوێخستنی هاوبەشە مێژووییەكانی ئەمه‌ریكا، ئەو سیاسەتانەن كە دەبنە هۆی تێكشكاندنی خودی ئەمه‌ریكا بە پلەی یەكەم.
نیگەرانییەكانی تره‌مپ دەربارەی تێچووە زۆرەكانی دەستتێوەردانی دەرەكیی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا بەوە دەناسرێتەوە كە هیچ لێكدانەوە و تێڕامانێكی لەخۆ نەگرتووە دەربارەی ئەو باج و قوربانییەی كە ئەو خەڵكانە دەیدەن دەبنە بابەتی دەستتێوەردانەكان، بەڵكو تەنها فۆكەسی سەرەكی لەسەر ئەو باج و تێچووانەیە كە لایەنی دەستتێوەردەر لە ئەستۆی دەگرێت. بەڵام پێویستە ئەوەمان لە یاد نەچێت سیناتۆر "بێرنی ساندرز" لە هەمان وەزی هەڵبژاردن، و پێشتر باراك ئۆباماش وەك كاندیدێك لە هەڵبژاردنەكانی ڕابردووی ئەمه‌ریكا، خۆیان بەدوور گرتووە لە ئاڵۆزكردنی سیاسەتی دەرەكیی ئەمه‌ریكا و پشتگوێخستنی بەهێزكردنی نەتەوەی لەناوخۆی وڵات. بەڵام ئەوەی دۆناڵد تره‌مپ جیا دەكاتەوە، ئەوەیە كە ناتوانێت میزاج و ڕای گشتیی ئەمه‌ریكا فۆڕمەڵە بكات، بەڵكو زۆرجار هەنگاوەكانی كاردانەوەیە بەرامبەر بەمیزاج و ڕای گشتیی ئەمه‌ریكییەكان.
بەدڵنیاییەوە، كەمكردنەوەی تێچووی و خەرجیی سیاسەتی دەرەوە پرسێكی ئەندازەییە، بۆ نموونە ڕۆژانە نزیكەی 200 هەزار سەربازی ئەمه‌ریكی لە سەرانسەری جیهاندا لە ئەركدان، بەڵام لە ڕووی توانای ئەمه‌ریكاوە بۆ فۆرمەڵەكردنی ڕووداوەكان لە سەرانسەری جیهاندا، هەژموون كاریگەریی ئەمه‌ریكا لە پاشەكشێدایە لەبەر ئەوەی چەندین هێزی تر لە ڕۆژهەڵات و باشوور لە سەرهەڵداندان، كە بووەتە هۆی درووستكردنی جیهانێكی فرەجەمسەری كە تیایدا ژمارەیەكی ئەكتەری نادەوڵەتیی خاوەن چەك ڕۆڵی زۆر گەورە دەگێڕن تیایدا.
هەرچی ئاڕاستەی دووەمە، بریتییە لە زیادبوونی بەسەربازیكردنی سیاسەتی دەرەوە، ئەمەش بەردەوام ئەبێت بە درێژایی تەمەنی ئیدارەكە. دۆناڵد تره‌مپ تامی بێزاری و بێباكی بە جەنەڕاڵ و دیپلۆماتەكان چەشت، وەزیری دەرەوەی ئیدارەكەی مەیلێكی زۆر غوربەتئامێزی هەیە بە دابڕاوی لەو وەزارەتەی كە كاری تیا دەكات. بەڵام خۆیان وا نیشان دەدەن كە هاوەڵ و دۆستی كۆن و دێرینی سەرۆكە. فەزا و بورای دیپلۆماسییەت دەمێك پێش هاتنی ئیدارەكەی تره‌مپ بۆ كۆشكی سپی بەرەو لاوازی و گرژبوونەوە چووە. لە تەواوی ناوچەكانی ململانێ و ناكۆكی لە جیهاندا، وادەردەكەوت كە سەركردەكانی ئەمه‌ریكا زیاتر مەیلیان بەلای جەنگ و پێشێلكردنی نۆرمە نێودەوڵەتییەكان هەبێت زیاتر لە دانوستان و گفتوگۆ و ڕێزگرتنی ئەو نۆرمە.
ئەم ڕەوتە لە سیاسەتکردن بە شێوەیەكی سەرەكی بۆ گوتاری ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر دەگەڕێتەوە كە زاڵ بووە بەسەر سیاسەتی دەرەوەی ولایەتە یەكگرتووەكان لە ڕووی تیۆری و پراكتیكییەوە. كە ئەو مۆڵەتەی دا بە ئیدارەكانی ئەمه‌ریكا لە سەرەتادا نەیارەكانیان وەك تیرۆریستێك لە چەك دابماڵن و دواتر هەروەك تیرۆریست مامەڵەیان لەگەڵ بكەن. بەمەش بە درێژایی دە ساڵی ڕابردوو ئۆپراسیۆنە سەربازییە چڕوپڕەكانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بەشداریی سەرەكییان هەبوو لە درووستكردنی ژینگەیەكی لەبار كە بەئاسانی تیایدا چەك بەكار بهێنرێت.
زۆربەی ململانێ هاوچەرخەكانی ئەم دواییە ڕەهەندێكی دیاری جیۆپۆلەتیكی هەیە، كە ململانێی وڵاتانی هەرێمی و زلهێزەكانی زیاتر كردووە و بەشداریی ئەو هێزانەشی لە ململانێ دەرەكییەكان فراوان كردووە و دەیان گرووپی چەكداری خوڵقاندووە و بڵاوەیان پێ كراوە. بۆیە ئێستا لە گەمەكەدا دەیان ئامانجی زیاتر هەیە بۆ جەنگكردن لەو پێناوه‌دا لە لایەن ژمارەیەك یاریكەرەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێكداچوون و تەداخولی كەمتر هەیە لە نێوان بەرژەوەندییە جەوهەرییەكانی ئەو وڵاتانەدا. هەموو ئەو پێشهاتانەش سەری كێشاوە بۆ درووستبوونی ئەو كۆسپانه‌ی ئێستا ڕێگرن لەسەر كەوتنی گفتوگۆ و ئاساییكردنەوەی ململانێكان.
ئاڕاستەی سێیەم بریتییە لە داخورانی فرەیی. ئەمە لە كاتێكدا سەرۆكی پێشووی ولایەتە یەكگرتووەكان باراك ئۆباما (بە سەركەوتنێكی ڕێژەییەوە) هەوڵی ئیدارەكردن و كەمكردنەوەی پاشەكشێ ڕێژەییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان دا لە ڕێگەی بەهێزكردنەوەی ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكانەوە– نموونەی ڕێككەوتنە بازرگانییەكان و ڕێككەوتنی تایبەت بە ژینگە لە پاریس– و گفتوگۆ ئەتۆمییەكەی ئێران– بەڵام سەرۆك تره‌مپ دەیەوێت لە هەموو ئەو ڕێككەوتنانە بكشێتەوە. لە كاتێكدا ئۆباما كاری دەكرد بۆ دابەشكردنی بەرپرسیارێتی و بارقورسییەكان، بەڵام تره‌مپ دەیەوێت تەواوی قورساییەكان لەسەر شانی ولایەتە یەكگرتووەكان بهێڵێتەوە.
سەرەڕای ئەوەش، ئەم دینامیكییەتەش لە سیاسەتی دەرەوە ڕەگوڕیشەیەكی قووڵی هەیە، بەتایبەت لەو ڕووەوەی كە پەیوەستە بە پرسی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە. بۆ نموونە ناكۆكی و دوژمنایەتییەكانی نێوان ڕوسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا بووەتە هۆی لاواز و بێتواناكردنی ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بڕیاردان لەسەر پرسە دیارەكان، بەلایەنی كەمەوە لە كاتی كۆتادەستتێوەردانی نێودەوڵەتی لە لیبیا لە ساڵی 2011، ئەم دوژمنایەتییەش كاریگەری لەسەر گفتوگۆكردنی زۆربەی پرسە هەڵپەسێردراوەكانی كارنامەی ئەنجوومەنی ئاسایش كردووە. جێگەی ئاماژەپێدانە كە تره‌مپ تاكە سەركردە نییە كە جەخت لەسەر پێویستی و گرنگیی ڕێككەوتننامەی دووقۆڵی و هاوپەیمانیی دیاریكراو دەكاتەوە بەسەر دیپلۆماسییەتی فرەیی و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان. بۆیە دووبارە هەموو ئەمانە پەیوەستە بەبێ توانای تره‌مپ و ئیدارەكەیەوە.
لە دیارترین ئەو هەڕەشانەی كە جێگەی نیگەرانی و مەترسین لە ساڵی 2018دا، بریتین لە ڕوودانی جەنگی ئەتۆمی لە نیمچەدوورگەی كۆریا و ڕووبەڕووبوونەوەی پەنگخواردووی ئاستبەرز لە نێوان ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا و هاوپەیمانەكانی دژی ئێران– ئەشێت ئەم دوو هەڕەشەیە بە هۆی سیاسەتەكانی تره‌مپەوە مەترسیدارتر بووبن. داواكارییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا (لە پرسی كۆریای باكوور بە لەناوبردنی چەكە ئەتۆمییەكان، یان دووبارە گفتوگۆكردنی تاكلایەنە لەسەر پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێران و ئیحتیواكردنی زیاتری ئێران لەسەر ئاستی هەرێمی) داواكاریی گەلێكی ناواقعین، بۆیە بەبێ بەشداریكردنی دیپلۆماسیی جددی و سازشكردنی هاوبەش لە هەردوو لاوە سەركەوتوو نابێت.
سەرەڕای هەموو ئەو ئاڕاستانە، بەڵام ئاڕاستەی تری هەیە كە نایەوێت هیچ یەك لەو ئاڕاستانە باڵادەست بێت. بۆ نموونە ئەورووپییەكان بەرگری لە ڕێككەوتننامە ئەتۆمییەكەی ئێران دەكەن و، پێیان وایە كە ئەو ڕێككەوتننە ئەبێتە هۆی بەهێزكردنی سەربەخۆییە ئەمنی و ستراتیجیی هاوبەش، هاوكات لە پرسی ژینگە، سەرۆك ماكرۆن گەیشتە ڕێككەوتنێكی دیپلۆماسی فەرەنسی و كۆدەنگیی نێودەوڵەتی دەربارەی هەر كار و چالاكییەك دژ بە گۆڕانی كەش و هەوا ببەسترێت. هەروەها، ئەشێت وڵاتانی ئەفریقا خۆیان پێشڕەوی هەوڵەكانی ئیدارەكردنی قەیرانەكانی ئەو كیشوەرە بكەن، كە ڕەنگە كۆماری كۆنگۆی دیموكرات و وڵاتانی تر بخاتە ململانێی قوڵەوە. ڕەنگە ئەو دەوڵەتانە یان ئەكتەرەكانی تر چەند كەیسێك بسازێنن بۆ گفتوگۆكردنی زیاتر بەمەبەستی كەمكردنەوە و ئیحتیواكردنی قەیرانەكان نەك ئاڵۆزكردنی زیاتری ئەو قەیرانانە (هەموو ئەمان بەجۆرێك لە جۆرەكان لەژێر هەژموونی سیاسەتی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا نابن.)
لە خوارەوە، تەواوی ئەو دە قەیرانە دەخه‌ینەڕوو كە گرووپی قەیرانە نێودەوڵەتییەكان دەستنیشانیان كردووە بۆ ئەوەی چاوی لەسەر بێت لە ساڵی 2018دا، ئەوانیش بریتین لە:

یەكەم/ كۆریای باكوور
تاقیكردنە ئەتۆمی و مووشەكییەكانی كۆریای باكوور شانبەشانی لێدوانە توند و ئاگرینەكانی كۆشكی سپی هەڕەشەی ڕوودانی جەنگی لە نیمچەدوورگەی كوریا خێراتر كردووە– تەنانەت لە ئێستادا ڕووبەڕووبوونەوەی ئەتۆمیی وێرانكار لە هەموو كاتێك زیاتر لە مێژوودا ئەگەری ڕوودانی هەیە. شەشەم تاقیكردنەوەی ئەتۆمی كۆریای باكوور لە ئەیلولی 2017ە و زیادكردنی مەودای مووشەكەكانی نیشاندەری پابەندی پیۆنگیانە بە پێشخستنی پڕۆگرامە ئەتۆمی و توانا مووشەكییە كیشوەربڕەكانی. لە هەمان كاتدا، بۆ ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا پیشاندەری هەندێك هەڕەشەی سەربازیی بێبەرنامە و ئاماژەی تێكدەرن دژ بە هەوڵە دیپلۆماسییەكان.
پاڵنەرەكانی كیم جۆن یۆنگ بۆ بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی بە جۆرێك لە جۆرەكان بە هۆی ئەو مەترسییانەوەیە، كە لە ئەگەری نەبوونی ڕەدعی ئەتۆمی ڕووبەڕووی وڵاتەكەی دەبنەوە، هاوكات خۆی لە بەرامبەر چەند هەڕەشەیەكی ناوخۆیی دەبینێتەوە بەدیاریكراوی لە لایەن سەركردە نەیارەكانەوە– هەرچەندە بە ئەندازەیەكی باش توانیویەتی ئەو سەركردانەی كۆنتڕۆڵ بكات، بەڵام بە هۆی كێشە ئابوورییەكان و ئەستەمیی قۆرخكردنی هاتۆچۆی زانیاری– لەناویاندا هات و چوونی زانیاری لە دەزگا میدیاییە دەرەكییەكان وای كردووە كە بە ئاسانی نەتوانێت بێئاگا بێت لەو هەڕەشانە.
دەنگە زبرەكانی واشنتۆن ڕەنگدانەوەی ئەو دژایەتییە توندەی كۆریای باكوورە. بەو هۆیەشەوە بەشێك لە گەورە بەرپرسانی واشنتۆن لەو بڕوایەدان كە بە هەر تێچوویەك بێت پێویستە ڕێگری لە كۆریای باكوور بكرێت بۆ ئەوەی ببێتە هێزێكی ئەتۆمیی باڵا، بەتایبەت دوای بەدەستهێنانی مووشەكی كیشوەربڕ كە توانای هەڵگرتنی كڵاوەی ئەتۆمی هەیە. دوای هەوڵەكانی ئەم دواییەی كیم جۆن یۆنگ– ئەو بەرپرسانە پێیان وایە كە ئێستا كۆریا توانای ڕەدعكردنی واشنتۆنی هەیە لە پاراستنی خۆی و هاوپەیمانەكانی– ڕەنگە لە قۆناغی داهاتوودا كۆریا داوای هەڵگرتنی كۆتوبەندە بازرگانییەكانی سەر وڵاتەكەی و دەركردنی هێزەكانی ئەمه‌ریكا بكات لە نیمچەدوورگەی كۆریا وەك هەنگاوێك بۆ دووبارە یەكخستنەوەی نیمچەدوورگەی كۆریا. هەروەها، ئەو بەرپرسانە پێیان وایە كە ناتوانن قەناعەت بە كۆریای باكوور بكەن خۆی لە تۆڵەكردنەوەی ئەتۆمی بەدوور بگرێت لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو وڵاتە بە هێرشی سەربازیی سنوورداری ته‌قلیدی.
لە ئێستادا ئەمه‌ریكا كار لەسەر جێبەجێكردنی "فشاری ستراتیجیی باڵا" دەكات و سزای توند لە ڕێگەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە دەسەپێنێت بەسەر ئەو وڵاتەدا، هاوكات فشاری زۆی خستووه‌تە سەر چین بۆ خنكاندنی ئابووریی كۆریا، هەروەها مەشق و مانۆڕی هێزی ئاسمانی و دەریایی چڕوپڕی گرتۆتەبەر كە نیشاندەری ئەوەیە لە هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەكی سەربازی لەگەڵ ئەو وڵاتەدا سڵ ناكاتەوە. سەرەڕای ئەو پەیامە دژبەیەكانەی كە وەزیری بەرگریی "ڕیك تیلەرسۆن" ڕووبەڕووی بووەتەوە، بەڵام ئیدارەی تره‌مپ بە ئاشكرا ئەوەی ڕاگەیاندووە كە خوازیاری ئەنجامدانی هیچ گفتوگۆیەك نییە ئەگەر دەرەنجامەكەی بریتی نەبێت لە چەكداماڵینی ئەتۆمیی كۆریای باكوور. كۆشكی سپی پێی وایە ئەم سیاسەتە سەركەوتوو دەبێت: چونكە چیتر ئۆپراسیۆنی سەربازیی ئەمه‌ریكی بەنسبەت كۆریای باكوور و چینەوە شتێك نییە ئەگەری ڕوودانی نەبێت.
بەڵام ئەم نەهجە لە سیاسەتكردن واتا پێشبڕكێ لەگەڵ زەمەن دەگەیەنێت– بەتایبەتی كاتێك واشنتۆن نزیكە لە دۆڕان لەم پرسەدا (ئەستەمە ڕێگری لە كۆریای باكوور بكات بۆ پەرەپێدانی توانا ئەتۆمییەكەی). چونكە ئەو ڕێوشوێنە توندانەی ئەمه‌ریكا دەیەوێت بیگرێتەبەر سروشتێكی خێرا و فەوریی نییە لە جێبەجێكردندا و لە كۆتاییشدا لە خزمەتی سەركردایەتیی كۆریای باكوور دەشكێتەوە، بەڵام هاووڵاتییانی ئەو وڵاتە بە شێوەیەكی ئانی و كاتی زیانیان پێ دەگات.
بە هۆی ئەوەی پیۆنگیانگ زیاتر هەست بە مەترسی دەكات لەبری ئەوەی پڕۆگرامە ئەتۆمی و مووشەكییەكەی خاو بكاتەوە، بە پێچەوانەوە كار لەسەر پەرەپێدانی خێراتری دەكات. هەرچی كۆریای باشوور و چینە زیاتر پشتگیریی سەپاندنی سزای ئابووریی توند دەكەن بەسەر كۆریای باكوور، بەڵام هەڕەشەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان بە گرتنەبەری ئۆپراسیۆنی سەربازی دژیی كۆریا، وای كردووە ئەو دوو وڵاتە هەست بە بێئومێدی بكەن. كۆریای باشوور بژاردەی كەمی لەبەردەستدایە بۆ گۆڕینی بارودۆخەكە، هەرچی خواستی چینە بۆ بوونی فشاری زیاتر لەسەر كۆریای باكوور گەشتۆتە لاوازترین ئاستی، بۆیە چاوڕوانكردنی فشاری زۆر لەسەر كۆریای باكوور كە بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە پەكین دەبەستێت جۆرێكە لە موبالەغەكردنه‌. چونكە سەرۆكی چین "شین جین بینگ" لە كاتێكدا مەترسیی زۆری هەیە لە خواستی ولایەتە یەكگرتووەكان بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی سەربازی لە نیمچەدوورگەی كوریا و درووستبوونی جەنگ تیایدا- چونكە سەردەكێشێت بۆ نائارامی لە ناوچەكە و نزیكبوونەوەی سوپای ئەمه‌ریكا لە سنوورەكانی چین، هاوكات ترسی زۆری هەیە لەوەی كە فشارخستنەسه‌ر كۆریای باكوور بەشێوەیەكی بەردەوام سەربكێشێت بۆ ئاژاوە و نائارامی بۆ چین.
بۆیە غیابی دیپلۆماسییەتێكی دوولایەنی گرنگ، وا دەكات واشنتۆن خۆی بخاتە مەترسییەكی جددییەوە بەهەر كردەیەكی سەربازی، چونكە تەنانەت هێرشكردنە سەر ئامانجێكی دیاریكراو ڕەنگە ببێتە هۆی هاندانی كۆریای باكوور بۆ وەڵامدانەوەی ئەتۆمی. لە كاتێكدا پیۆنگیانگ دووجار بیر دەكاتەوە پێش هەر هێرشێكی دەستپێشخەری بۆ سەر سیئۆل، لەم حاڵەتەدا ڕەنگە هەنگاوی تر بگرێتە بەر، لەوانەش هێرشكردنە سەر ئامانجە لاوەكییەكانی كۆریای باشوور، هێرشی نابەرامبەری دژی بوونی سەربازی ئەمه‌ریكی لە نیمچەدوورگەی كۆریا، یان ئەنجامدانی هێرشی ئەلیكترۆنی توند دژی هەردوو وڵات. ئەشێت ئەم هەنگاوانەی كۆریای باكوور نەبێتە هۆی ململانێی هەرێمی ڕاستەوخۆ، بەڵام لە داهاتوودا سەردەكێشێت بۆ توندبوونی ململانێ هەرێمییەكان بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو.
كەواته‌ پێویستە كار لەسەر دەست پێشخەرییە دیپلۆماسییەكان بكرێت پێش ئەوەی پەنا ببرێتە بەر بژاردەی سەربازی لە لایەن ئەو دوو وڵاتە ڕكابەرەوە. ئەمه‌ریكا ئەشێت كار لەسەر سزا نێودەوڵەتییەكان بەتایبەت سزاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بكات بۆ بەدیهێنانی ئامانجە سیاسی و واقعییەكانی. بەمەش چارەسەری پلەبەندی بۆ تاقیكردنەوە مووشەكییەكانی كۆریای باكوور و چەكە ئەتۆمییەكانی دێتەئاراوە، پێش ئەوەی پیۆنگیانگ ئەو هێڵە ببەزێنێت كە ولایەتە یەكگرتووەكان بە خەتی سوور ناوی دەبات. هاوكات پێویستە ئەمه‌ریكا كەمتر پەنابباتە بەر ورووژاندنی بژاردەی سەربازی، لەسەر ئەم هەنگاوەش جۆرێك لە ڕەزامەندی بوونی هەیە. ڕەنگە ئەم سیاسەتە نەبێتە هۆی ڕازیكردنی زۆركەس، بەڵام بەلایەنی كەمەوە مەودایەكی فراوان دەهێڵێتەوە كە پێویستە بۆ دیراسەكردنی چارەسەری دوورمەودا و بەردەوام بۆ پرسی كۆریای باكوور.

دووەم/ پێشبڕكێی ئەمه‌ریكی– سعوودی– ئێرانی
ئەم ململانێیە ڕەنگە ببێتە هۆی توندبوونی ململانێكانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی 2018ە، ئاشكرایە ئەم ململانێیەش بە هۆی سێ پەرەسەندنی هاوتەریبەوە بەرەو خراپبوون دەچێت، ئەوانیش: (1) بەهێزبوون و چڕكردنەوەی دەسەڵاتەكانی محەمەد بن سەلمان– جێنشینی سعوودییە، هەروەها، (2) ستراتیجە زبرەكانی ئیدارەی دۆناڵد تره‌مپ بەرامبەر بە ئێران، (3) كۆتاییهاتنی كۆنتڕۆڵی جوگرافیی ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی داعش لە عێراق و سوریا، كە ڕێگەخۆشكەر بوو بۆ هەریەك لە واشنتۆن و ڕیاز بۆ ئەوەی بە وردی فۆكەس بخەنە سەر ئێران لەو دوو وڵاتە.
پلانی ستراتیجی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا و سعوودییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران ڕوونە، كە لەسەر ئەو گریمانەیە وەستاوە ئێران ئیستغلالی ئەكتەرە چالاكە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان دەكات بۆ بەهێزكردنی پێگە و هەژموونی خۆی لە وڵاتانی عێراق، سوریا، لوبنان و یەمەن. هەریەك لە واشنتۆن و ڕیاز لە هەوڵی دووبارە درووستكردنەوەی ئەو شانۆ سیاسییەن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوەی ئێران لە كۆتاییدا باجی كردەوە دوژمنكارییەكانی دەدات، وەك هەنگاوێك بۆ دوورخستنەوەی ئەو ئەكتەرانە لە دەوری تاران.
ستراتیجییەتی ئەو دوو وڵاتە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی و ئیحتیواكردنی تاران فۆڕم و شێوازی جۆراوجۆر لە خۆدەگرێت، لەوانەش درووستكردنی فشار و گەمارۆدان و شەكەتكردن و دواجار پاشەكشێكردن بە ئێران. هەروەها، ئەو ستراتیجییەتە هەڵگری چەندین ڕەهەندە، وەكو ڕەهەندی ئابووری (سزاكانی ئەمه‌ریكا بەسەر ئێران)، ڕەهەندی دیپلۆماسی، ڕەهەندی سەربازی (كە تا ئێستا بە ئۆپراسیۆنی سەربازیی ڕیاز لە یەمەن و ئۆپراسیۆنی سەربازیی ئیسرائیل لە سوریا جیادەكرێتەوە.)
تا چەند ئەو ستراتیجییەتە كار دەكات یان نا؟ ئەوە پرسێكی ترە، بەڵام خۆپیشاندانە جەماوەرییەكانی ئەم دواییەی ئێران گۆڕاوێكی تری چاوەڕواننەكراوی خستەڕوو، ئەویش ئەوەیە كە تاران و هاوپەیمانەكان هێشتا وا دەردەكەون لە پێگەیەكی بەهێزدابن. بەشار ئەسەد كە بەهێزی ئاسمانی ڕوسیا تا ئێستا پشتگیری كراوە، توانی زاڵ ببێتەوە بەسەر سیاسەتی سوریا. هەرچی لە عێراقە، میلیشیا شیعەكانی نزیك لە ئێران توانییان خۆیان بخزێننە ناو دامەزراوەكانی وڵاتەوە. لە یەمەن كە ئێران كەمترین وەبەرهێنانی هەژموونی تیاكردووە، گۆڕانكاریی گەورە ڕووی داوە دوای ئەوەی حوسییەكان بە مووشەكی دوورمەودا شارەكانی سعوودییان چەند جارێك كردووه‌‌تە ئامانج.
سەرەڕای ئەوەی سعوودییە پلان و چارەسەرەكانی خۆی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران و هاوپەیمانەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستووه‌تە ڕوو، بەڵام تا ئێستا ئەو وڵاتە نەیتوانیوە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا بگۆڕێت. ناچاركردنی سەعد حەریری بە دەستلەكاركێشانەوە لە سەرۆكایەتیی حكومەتی لوبنان شكستی هێنا، ئەمەش نەك تەنها لەبەر ئەوەی كە حەریری خۆی لە كۆتاییدا پاشەكشێی كرد لە ئیستقالەكەی، بەڵكو لەبەر ئەوەی هەموو لوبنانییەكان یەكگرتوو بوون دژی ئەو هەنگاوە، بۆیە ناچار حەریری دواجار هێواش هێواش بە ئاڕاستەی سەرۆكی لوبنان "میشال عون" و حزبوڵڵا هەنگاوی نا. هەرچی لە یەمەنە، هەوڵەكانی ڕیاز بۆ بەگژیەكداكردنی حوسییەكان و سەرۆكی پێشووی یەمەن عەلی عەبدوڵڵا ساڵح شكستی هێنان (بە هۆی كوشتنی ساڵحەوە لە لایەن حوسییەكانەوە.)
هەروەها، ئیدارەی دۆناڵد تره‌مپ ڕووبەڕووی هەمان كۆسپ و لەمپەر بووەتەوە. تا ئێستا تره‌مپ ڕەتی كردووه‌تەوە كە پابەند بێت بە ڕێككەوتننامە ئەتۆمییەكەوە، هەڕەشەی سەپاندنی سزای زیاتر دەكات بەسەر تاران، هاوكات چەندین ئۆپراسیۆنی سەربازی لە نزیك ئامانجەكانی ڕژێمی سوریا ئەنجام داوە بەڵام نەبووەتە هۆی ئەوەی تاران هەنگاوی دژ بەرامبەر ئەمه‌ریكا بگرێتە بەر.
سەرەڕای زۆربەی ئەو ڕووداوانە و كەمترین هەوڵی دیپلۆماسی، بەڵام هێشتا مەترسیی ڕوودانی هەڕەشەی جدی لە ئاستێكی باڵادایە: هەر هەنگاوێكی تری ئەمه‌ریكا بۆ سەپاندنی سزا بەسەر ئێران– كە تاران وەك پێشێلكردنی ڕێككەوتننامە ئەتۆمییەكە لێكی دەداتەوە، هێرشە مووشەكییەكانی حوسییەكان بۆ سەر ڕیاز و ئەبوزەبی كە واشنتۆن و ڕیاز، ئێران بە بەرپرسیار دەزانن، یان هێرشەكانی ئیسرائیل لە سوریا كە چەندین ئێرانیی كردووه‌تە ئامانج، ئەشێت ببێتە هۆی درووستبوونی ڕووبەڕووبوونەوەی فراوانتر لە نێوان ئەو سێ لایەنەدا.

سێیەم/ قەیرانی ڕۆهینگا: میانمار و بەنگلادیش
قەیرانی ڕۆهینگای میانمار پێی نایە قۆناغێكی مەترسیداری تازەوە، بووەتە هۆی درووستكردنی هەڕەشە لەسەر دیموكراسی ڕاگوزاری لە میانمار و سەقامگیریی ناوخۆی ئەو وڵاتە و بەنگلادیش و تەواوی ناوچەكەش. هێرشەكانی ئابی 2017 كە لە لایەن سوپای ئاراكانی ئازادی ڕۆهینگا (ئارسا) كە گرووپێكی چەكداری میانمارە لە ولایەتی ڕاخین، كە هەڵمەتێكی دڕندانە و وەحشیگەرایان دژی كەمینەی موسڵمانی ڕۆهنگی پەراوێزخراو ئەنجام دا و بووە هۆی درووستبوونی شەپۆلێكی گەورە لە ئاوارە كە نزیكەی 655,000 هاووڵاتی ڕۆهنگی موسڵمان هەڵهاتن بۆ بەنگلادیش. نەتەوە یەكگرتووەكان هەرزوو هاتەدەنگ لەسەر كۆمەڵكوژیی ڕۆهنگییەكان و بە نموونەیەكی نوێی پاكتاوی ڕەگەزی ناوی برد.
سەرەڕای هێرشی گرووپە چەكدارییەكان، حكومەتی میانماریش كۆتوبەندی قورسی خستووه‌تە سەر گەیشتنی هاوكارییە مرۆییە نێودەوڵەتییەكان بۆ كەمینەی ڕۆهینگییەكان، هەروەها، ئەو هێرشانە بووە هۆی درووستكردنی ڕەخنە و ناڕەزایی زۆر دژی براوەی خەڵاتی نۆبێڵ بۆ ئاشتی "ئونگ سان سو كیی." چونكە حكومەتەكەی سو كیی هەڵوێستی توندی گرتەبەر دژی ڕۆهینگییەكان و هەر سازش و نێوەندگیرییەكی نێودەوڵەتی لەسەر ئەو پرسە ڕەت كردەوە. لەم ڕووەشەوە، پشتگیریی جەماوەری ناوخۆیی هەبوو، كە خاوەن خیتابی دژەڕۆهینگین و هەڵگری شووناسی نەتەوەیی بووین، ئەم گوتارەشیان بەئاشكرا لە ڕێگەی میدیا حكومی و پلات فۆڕمە كۆمەڵایەتییەكانەوە بڵاو كردووه‌تەوە.
فشارەكانی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان گرنگیی خۆی هەیە لەم پرسەدا. وڵاتانی ڕۆژئاواش هەنگاویان ناوە بۆ سەپاندنی سزا بەسەر حكومەتی میانمار، كە ئاماژەیەكی سەرەكییە بەوەی ئەو كردەوە نامرۆییانە بێ سزا تێناپەرێت. هەرچەندە بەداخەوە چاوەڕوان ناكرێت ئەو سزایان كاریگەریی ئەرێنی و قورسی لەسەر سیاسەتەكانی حكومەتی میانمار درووست بكات. لە ئێستاشدا، چاو لەسەر گەڕانەوەی ئاوارەكانە بۆ شوێنی خۆیان بەشێوەیەكی پارێزراو و سەلامەت. سەرەڕای ڕێككەوتنی بەنگلادیش و میانمار بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان، بەڵام پێی ناچێت پەنابەران بگەڕێنەوە بۆ میانمار تا ئەوكاتەی حكومەتی ئەو وڵاتە ئەمن و ئاسایش بۆ تەواوی ناوچەكە و پێكهاتە و كەمینەكان دابین نەكات و، مافی ئازادی و كاری ڕێكخراوەی و دەست گەشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان بۆ كەمینەی موسڵمانی ڕۆهینگی دەستەبەر نەكات و كۆتوبەندەكان لەسەر گەیشتنی هاوكارییە مرۆییەكان هەڵنەگرێت.
لە كاتێكدا بە شێوەیەكی ئاشكرا حكومەتی بەنگلادیش هەوڵی قەناعەتپێكردنی میانمار دەدات بۆ وەرگرتنەوە و گەڕانەوەی ئاوارە ڕۆهینگییەكان بۆ وڵاتەكەیان، بەڵام بە شێوەیەكی تایبەت و نهێنی بێهیوابوونی خۆی لەو هەوڵانە خستووه‌تە ڕوو. هەروەها، تا ئێستا بەنگلادیش هیچ سیاسەتێكی مەوداناوەند و دوورمەودای دیاریكراوی لەسەر چۆنێتی ئیدارەكردنی نزیكەی ملیۆنێك ئاوارەی ڕۆهینگی لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی وڵاتەكەی– نزیك سنوورەكانی میانمار نییە.
هەرچەندە پاڵپشتیی دارایی نێودەوڵەتی بۆ ئاوارەكانی بەنگلادیش لە ساڵی ڕابردوو تا ئەندازەیەك پێشكەش كراوە، بەڵام بوونی ئەو ژمارە زۆرەی ئاوارە هەڕەشەی لەسەر بەنگلادیش درووست كردووە. بەتایبەت بە هۆی درووستبوونی ناكۆكی لە نێوان ئاوارەكان و خەڵكی ناوچەكانی باشووری ڕۆژهەڵاتی بەنگلادیش، چونكە ئەو ژمارە زۆرەی ئاوارە بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی شمەك و خزمەتگوزاری و دابەزینی كرێی كاركردن، ئەمانەش لە مەترسییە ئانییەكانی ئەو ناوچەیەن. هاوكات، ئەشێت ئیستغلالكردنی پەنابەرانی ئەو وڵاتە ببێتە هۆی درووستبوونی ململانێی تائیفی و قووڵبوونەوەی دابەشبوونە سیاسییەكان پێش هەڵبژاردنە چاوەڕوانكراوەكەی كۆتایی 2018.
بە هەمان شێوە ئاوارەبوونی ڕۆهینگییەكان مەترسیی زۆری هەیە بۆ میانمار، هەروەك سوپای ئاراكانی ئازادی ڕۆهینگا ئەتوانن خۆیان دووبارە كۆ بكەنەوە، یاخوود گرووپی چەكداریی نێودەوڵەتی (بەتایبەت گرووپە ئیسلامییەكانی باشووری ئاسیا) كەیسی جینۆساید و ئاوارەكردنی ڕۆهینگییەكان بقۆزنەوە و پێگەی خۆیان لەناو ئاوارەكان بەهێز بكەن بۆ ئەنجامدانی هێرشی چەكداری دژی میانمار لە نێوان سنورەكانی بەنگلادیش و ئەو وڵاتە، كە ئەبێتە هۆی توندبوونی ململانێ و گرژییەكانی نێوان موسڵمانان– بووزییەكان لە ولایەتی ڕاخان و، سەرهەڵدانی ناكۆكی و ململانێ لە نێوان بەنگلادیش و میانمار لەلایەكی ترەوە. بۆیە هەر هێرشێك لەدەرەوەی ولایەتی ڕاخان ئەبێتە هۆی وروژاندنی ململانێی بووزی– موسڵمانان لەسەر سنوورەكانی ئەو دوو وڵاتە.
لە كۆتاییدا، داننان بە قەیرانی ڕۆهینگی و جێبەجێكردنی پێشنیارەكانی "كۆفی ئەنان"ی سەرۆكی لیژنەی ڕاوێژكاری لە ولایەتی ڕاخان و دووركەوتنەوە لە نیەتی دابەشكاری و جیابوونەوە باشترین ڕێگەیە بۆ حكومەتی میانمار كە خەڵكی ئەو وڵاتە دەخاتە سەر ڕێگەیەكی ئارامتر.

چوارەم/ یەمەن
سەرەڕای ئەوەی هەشت ملیۆن هاووڵاتیی یەمەن لە لێواری برسێتی و قاتوقڕی و یەك ملیۆنی تووشبوو بە نەخۆشیی كۆلێرا و زیاتر لە سێ ملیۆن ئاوارە و بێماڵوحاڵی ناوخۆی، هێشتا جەنگی ئەو وڵاتە لە ساڵی 2018دا بەرەو توندبوون هەنگاو دەنێت. دوای ئەوەی لە كۆتایی 2017دا، سەرۆكی پێشووی یەمەن "عەلی عەبدوڵڵا ساڵح" كشانەوەی خۆی لە هاوپەیمانێتی لەگەڵ حوسییەكان ڕاگەیاند لە بەرژەوەندیی سعوودییە و شەپۆلێكی نوێی پێكدادانە چەكدارییەكان سەری هەڵدایەوە، ساڵح باجی ئەو كارەی بە ژیانی خۆیدا- دوای ئەوەی كەوتە بۆسەی میلشیا حوسییەكانەوە لە كانوونی یەكەمی 2017دا.
سعوودییە و هاوپەیمانەكانی لەو بڕوایەدان هەڵوەشانەوەی كۆنگرەی گشتیی نەتەوەی/حوسییەكان دەرفەتی زیاتر دەڕەخسێنێت بۆ بژاردەی سەربازی لە چارەسەركردنی قەیرانی یەمەن– ئەویش بە چڕكردنەوەی هەڵمەتە سەربازییە ئاسمانییەكانیان دژی میلیشا حوسییەكان كە ئەبێتە هۆی لێكەوتنەوەی قوربانیی مەدەنیی زۆر. بە دڵنیاییەوە ئێران هەموو دەرفەتێك دەقۆزێتەوه‌ بۆ شكستپێهێنانی پلانەكانی سعوودییە لە یەمەن، بوونی باكووری ناسەقامگیری لە یەمەن ئەندازەی پەرەسەندنی توندوتیژییەكان لەسەر سنوورەكانی یەمەن– سعوودییە زیاد دەكات كە ساڵانێكە ڕیاز كار بۆ ڕێگرتن لەو توندوتیژییە دەكات لەسەر سنوورەكانی. حوسییەكان دەیانەوێت جەنگ و پێكدادانەكان بگوازنەوە بۆ بەرەكانی سعوودییە، ئەویش دوای ئاڕاستەكردنی چەند مووشەكێك بە ئاڕاستەی ڕیاز و هەڕەشەكردن لە وڵاتانی تری كەنداوی عەرەبی.
گفتوگۆ و دانوستاندەكان تا ئێستا بێئەنجام بوون، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ڕەوشەكە ئاڵۆزتر بێت. لە ئێستادا، حوسییەكان زیاتر هەست بە بەهێزبوون و فەرمانڕەوایكردن دەكەن لە یەمەن، كەوای لێ دەكات هەڵوێستی بێپێشینە بگرێتە بەر. كۆنگرەی گشتی خەڵك– كە حزبێكی پراگماتی ناوەندییە، ئەشێت زیاتر ڕووبەڕووی هەڵوەشانەوە و لێكترازان بێت. باشووری یەمەن لە ئێستادا دابەش بووە، لە نێوان هێزە لایەنگرەكانی سەرۆكی یەمەن "عبد ڕەبە مەنسور هادی" و پشتیوانانی جودایخوازەكانی باشووری كە لە لایەن دەوڵەتی ئیماراتی عەرەبییەوە پشتگیری دەكرێن.
سەرەڕای بەهێزبوونی حوسییەكان، بەڵام وا دەردەكەوێت نیگەرانییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا بەرامبەر بۆردومانە كوێرانەكانی سعوودییە زیادی كردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، گوتارە دوژمنكارییەكانی ئیدارەی دۆناڵد تره‌مپ دژی ئێران و میلشیا حوسییەكانی سەر بە ئێران، بووەتە هۆی هاندانی زیاتری ڕیاز بۆ پێشێلكاری و ئەنجامدانی تاوانی جەنگ. بۆیە سعوودییە و وڵاتانی هاوپەیمانی پێویستە گەمارۆكانی سەر یەمەن هەڵبگرن و فڕۆكەخانە مەدەنییەكانی ئەو وڵاتە بكەنەوە. هاوكات، لە ڕووی سیاسییەوە، ئەو وڵاتە پێویستی بە بڕیارێكی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی هەیە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێكی هاوسەنگ لە نێوان لایەنە سیاسییەكانی یەمەن. هەرچەندە سعوودییەكان دژی هەر سازشێكن بۆ گرووپە حوسییەكان، چونكە گوزارشتن لە پرۆكسی ئێران، بەڵام ئەگەر دەستپێشخەرییەكی ئاشتی واقعی هەبێت بۆ چارەسەری قەیرانی یەمەن، ئەوا پێویستە ڕیاز هەڵوێستی خۆی بگۆڕێت و حوسییەكان وەك هێزێكی یەمەنی قبووڵ بكات.

پێنجەم/ ئەفغانستان
لە ساڵی 2018شدا، وا دەردەكەوێت كە جەنگی دژ بە تیرۆر لە ئەفغانستان زیاتر چڕ ببێتەوە. ستراتیجییەتی نوێی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا بۆ ئەفغانستان بووەتە هۆی خێراكردنی ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی سوپای ئەو وڵاتە دژ بە ڕێكخراوی تاڵیبان، هاوكات لەگەڵ زیادبوونی هێزە ئەمه‌ریكییەكان و چڕكردنەوەی هێرشە ئاسمانی و وشكانییەكان لە لایەن هێزە ئەمنییەكانی ئەفغانستانەوە. هەروەك گەورە بەرپرسێكی ئەمه‌ریكی ئاماژەی پێ كرد كە ئامانج لەم ستراتیجییەتە بریتییە لە ڕاگرتنی گەشانەوەی ڕێكخراوی تاڵیبان و ناچاركردنی بۆ ئەوەی بچێتە ناو پڕۆسەی چارەسەری سیاسیی وڵاتەوە. لە ئێستادا ستراتیجییەتی ئەمه‌ریكا بۆ ئەو ئامانجە بە شێوەیەكی گشتیی ستراتیجییەكی سەربازییە.
ئەم ستراتیجییەتە ڕووبەڕووی كۆسپ و لەمپەری جددی بووەتەوە. لە كاتێكدا لێدانی ڕێكخراوی تاڵیبان ڕەنگە ببێتە هۆی دەستكەوتی تاكتیكی، بەڵام ناتوانێت ڕەوتی جەنگی دژ بە تیرۆر لەو وڵاتە بگۆڕێت یان ڕەگوڕیشەی ئەو ڕێكخراوە لەناو هاووڵاتییانی ئەفغانستان هەڵبكێشێت. لە ئێستادا تاڵیبان كۆنتڕۆڵ یان لە هەوڵی كۆنتڕۆڵی زۆرترین ناوچەی جوگرافی كردووە یان دەدات بە بەراود بە ساڵانی دوای 2001، هاوكات ئەو ڕێكخراوە زیاتر پڕچەككراوه‌ و بەتوانایە لە جەنگی كلاسیكی بە بەراود بە ڕابردوو، كە وا دەكات هێرشی تیرۆریستیی زۆرتر ئەنجام بدات بە جۆرێك پرسیار لەسەر توانا و متمانەی حكومەتی ئەو وڵاتە درووست دەكات. سەرەڕای ئەوەش، لە نێوان ساڵی 2009 تا 2012دا، ڕێكخراوی تاڵیبان جەنگی زیاتر لە 100,000 سەربازی ئەمه‌ریكی كردووە.
دیدی سەركردە سەربازییەكان لە بارەی گەڕانەوەی ڕێكخراوی تاڵیبان بۆ جەنگ دژی ئەمه‌ریكییەكان ئەوەیە كە ئەم جارە جەنگەكە تەواو جیاواز دەبێت بە هۆی ئەوەی كە بە پێچەوانەی باراك ئۆباماوە، ئیدارەی دۆناڵد تره‌مپ هیچ كاتێكی دیاری نەكردووە بۆ كشانەوەی هێزەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان لەو وڵاتە. جگە لەوەش، هەڵبژاردنە پەرلەمانی 2018 و هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی 2019ی ئەفغانستان پێویستی بە پلان و تێچووی سەربازیی زیاد لە پێویستە بۆ پاراستنی پڕۆسەكە. لە ساڵی 2004ەوە، بەردەوام هەڵبژاردنەكان بووەتە هۆی درووستبوونی كێشە و قەیرانی سیاسی، بەتایبەت دوای تۆمەتباركردنی سەرۆك ئەشرەف غەنی لە لایەن نەیارەكانییەوە بەوەی كە پاوەنخوازی و قۆرخكاریی دەسەڵات دەكات.
هەروەها، ستراتیجییەتی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا لە ئەفغانستان ڕووبەڕووی گۆڕانكاری هەرێمی دەبێتەوە، تا ئێستاش، دیپلۆماسییەتی هەرێمی ولایەتە یەكگرتووەكان لە فشارخستنە سەر پاكستان چڕ بووەتەوە: بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا حساباتی هاندەری ئیسلامئاباد بۆ پشتگیریكردنی بزووتنەوە یاخیبوو و تیرۆریستییەكان نەگۆڕاوە.
لە ئێستادا ڕێكخراوی تاڵیبان پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێران و ڕوسیا هەیە، كە بانگەشەی ئەوە دەكات دژی ئەو باڵەی ڕێكخراوی ئیسلامییە لە ئەفغانستان هەن، و توانای ئەنجامدانی هێرشی بەرفروان و توندی هەیە دژ بە داعش لەو وڵاتە. نەهجی سەربازی واشنتۆن و كەمكردنەوەی مەترسییە دیپلۆماسییەكان ئاماژە بەمەترسی درووشمەكانی ئەو وڵاتە دەكات كە لەوە ناگەڕێن ئەفغانستان سەقامگیری و ئارام بێت، بەڵكو بەدوای ئەوەدان كە ئەو وڵاتە وەك ناوەندێكی سەربازی بمێنێتەوە، چونكە پێیان وایە بوونی وڵاتێكی سەقامگیری بە وجودی سەربازی ئەمه‌ریكییەوە هەڕەشەیە لەسەر بەرژەوەندییەكانیان، ئەمەش وایكردووە پشتگیرییەكانیان بۆ بزووتنەوە هەڵگەڕاوە و چەكدارییەكان زیاتر بكەن. زیاتر لەوەش، دیپلۆماسیەتی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا بۆ ئەفغانستان بوون و كاریگەری چین لەخۆناگرێت كە هێزێكە خاوەن نفوز و كاریگەرییە هەڵكشاوە لە ناوچەكانی باشووری ئاسیا– ئەمەش كۆسپێكی ترە چارەسەركردنی كێشەكانی ئەو وڵاتە.
ئاشكرایە بەردەوامی هاوكارییەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا بۆ هێزە سەربازییەكانی ئەفغانستان ئەبێتە هۆی بەرزكردنەوەی مۆڕاڵی سەربازی و ئەمنی ئەو هێزانە، بەپێچەوانەشەوە، كشانەوەی هێزەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان ئەبێتەهۆی درووست بوونی فەوزا و نائارامی لەو وڵاتە. بەڵام لە ئەگەری زیادبوونی هێرشە سەربازییەكانی تاڵیبان لە 2018ە، پێویستە ئیدارەی دۆناڵد تره‌مپ كەناڵەكانی پەیوەندی لەگەڵ گرووپە یاخیبووەكان دانەخات و دیراسەی تەواوی پلانەكان بكات بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكانی ئیسلام ئاباد لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی ئەفغانستان. ئەوەی پێویستە لەسەر هاوپەیمانەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا ئەوەیە كاربكەن لەسەر ڕەهەندی دیپلۆماسی لەستراتیجییەتی ولایەتە یەكگرتووەكان لە ئەفغانستان، چونكە ئەو ستراتیجییەتەی ئەمه‌ریكا ڕێگەخۆشكەر دەبێت بۆ توندوتیژیی زیاتر، كە سەرەنجام هاووڵاتییانی ئەو وڵاتە باجەكەی دەدەن.

شەشەم/ سوریا
سوپاس بۆ پشتیوانییەكانی ڕوسیا و ئێران، دوای نزیكەی حەوت ساڵ لە جەنگ و كوشتار ئێستا بەشار ئەسەد باڵادەستە بەسەر سیاسەتی سوریاوه‌، بەڵام هێشتا جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوە كۆتایی نەهاتووە. چونكە هێشتا ڕووبەرێكی فراوانی جوگرافیی وڵات لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی ڕژێمی سوریایە و هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان كۆدەنگ نین لەسەر چارەسەرەكانی تایبەت بە قەیران و ململانێكانی سوریا، زیاتر لەوەش هێشتا ئەو وڵاتە شانۆی كێبڕكێكانی نێوان ئێران و دوژمنەكانییەتی. هەروەها، سەرەڕای دەركردنی ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی سوریا، بەڵام هێشتا ئافاقی ململانێكان لە ناوچەكانی تر ڕوو لە زیادبوونە.
لە ڕۆژهەڵاتی سوریا، ملمڵانێكان هاوكاتە لەگەڵ ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی هێزەكانی ڕژێمی سوریا (كەلە لایەن میلیشاكانی نزیك لە ئێران و ڕوسیاوە پشتگیری دەكرێن) لەگەڵ هێزەكانی سوریا دیموكرات (هەدەسە كە لە لایەن ولایەتە یەكگرتووەكانەوە پشتگیری دەكرێت) ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی ناچار كرد لە ناوچەكە بكشێنەوە. بۆیە دواجار لە عێراق و سوریا چەكدارانی ڕێكخراوی داعش ناچار بوون ڕوو بكەنە بیابانەكان بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی نوێی جەنگ دژی ئەو وڵاتانە.
بە نسبەت ڕژێمی سوریا و هێزەكانی سوریای دیموكراتەوە، جەنگان دژی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش ئەو میكانیزمەیە كە ئامانجەكەی بەدی دەهێنا. ئەم دوو هێزە ئامانجیان كۆنتڕۆڵكردنی زۆرترین ناوچەی جوگرافی و سەرچاوە سرووشتییەكانە، بەڵام ئامانجەكەیان جیاوازە، بە جۆرێك بە نسبەت ڕژێمی سوریاوە بریتییە لە دووبارە خۆبەهێزكردنەوە، بەڵام بە نسبەت كوردەكانەوە ئامانجەكە بریتییە لە بەهێزكردنی ئۆتۆنۆمیی خۆیان. تا ئێستا، ئەو دوو هێزە خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ پاراستووە، بەڵام بە شكستهێنانی داعش، مەترسییەكانی ڕووبەڕووبوونەوە و پێكدادانی چەكداری لە نێوان ئەو دوو هێزە زیاتر لە هەموو كاتێك چاوەڕوانكراوە.
هەرچی بەشی ڕۆژهەڵاتی سوریایە، ئەویش زۆر مەترسیدارە، بە هۆی ململانێكانی نێوان ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا و ئێران و هێزە پرۆكسییەكانی تارانەوە. ئێران توانی ڕاڕەوێكی گرنگ بدۆزێتەوە بۆ بەستنەوەی سوریا بە عێراقەوە، ئەمەش هانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكای دا بۆ داخستنی ئەو ڕاڕەوە مەترسیدارەی وەك پردی زەمینی بۆ بەستنەوەی ئێران بە دەریای سپی ناوەڕاستەوە لێی دەڕوانێت. بۆیە ئەشێت ئێران هێزەكانی ولایەتە یەكگرتووەكان لە شوێنەكانی تر بكاتە ئامانج وەك تۆڵەسەندنەوەیەك دژی كارەكانی ئەمه‌ریكا لە ناوچەكانی تر یان بۆ ناچاركردنی ئەمه‌ریكا بۆ چوونەدەرەوە لە سوریا.
لە باشووری ڕۆژئاوای سوریا، ڕەنگە ئیسرائیل ئۆپراسیۆنەكانی میلیشیا نزیكەكانی ئێران لە ناوچەكانی دەوروبەری بەرزاییەكانی جۆلان وەك هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆ لەسەر ئاسایشی وڵاتەكەی ببینێت، بۆ ئەو مەبەستەش ڕەنگە بژاردەی سەربازی بگرێتەبەر بۆ دوورخستنەوەی ئەو هێزانە. هەرچەندە مۆسكۆ بەڵێنی داوە بە دوورخستنەوەی وجوودی ئێرانییەكان و حزبوڵڵا لەو ناوچانە، بەڵام گومان هەیە لەوەی ڕوسیا بتوانێت بەو كارە هەستێت، ئەمەش وادەكات كە ئیسرائیل خۆی چارەسەری ئەو پرسە بكات بە ئەنجامدانی هێرشی سەربازی دژی هێزە هاوپەیمانەكانی ئێران لە ناوچەكە، ئەو ڕووبەڕووبوونەوە تاكتیكییانە ئەشێت ماوەیەكی زۆر بخایەنێت. بەڵام هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ڕاستەوخۆ و بەرفراوان لە نێوان ئەو لایەنانەدا– هەڵەیەكی ستراتیجییە و سنوورەكانی سوریا و لوبنان دەبەزێنێت.
یەكێكی تر لە مەترسییە جددییەكانی سوریا، بریتییە لە ئەگەری هێرشی ڕژێمەكەی بەشار ئەسەد بۆ سەر ناوچەكانی باكووری ڕۆژئاوا، كە ناوچەی گرووپە ئۆپۆزسیۆنە چەكدارەكانی سوریایە و شوێنگەی نزیكەی دوو ملیۆن هاووڵاتیی سوریایە، كە توركیا چەندین چاودێریی سەربازی تیایدا جێگیر كردووە وەك بەشێك لە هەوڵی ڕێگرتن لە توندبوونی پێكدادانەكان و مامەڵەكردن لەگەڵ ئێرانی و ڕووسەكان لەو ناوچەیە. ئێستاش وادەردەكەوێت ڕژێمی سوریا و هێزە هاوپەیمانەكانیان چاویان لەسەر ڕۆژهەڵاتی وڵات لا بردبێت و فۆكه‌س بخەنە سەر ئەو ناوچانە. بۆیە بە دڵنیاییەوە، هێرشی ڕژێمی سوریا بۆ سەر ناوچەكانی باكووری ڕۆژئاوا ئەبێتە هۆی وێرانكاریی گەورە و سەرهەڵدانی شەپۆلی ئاوارەبوونی بەرفراوان.

حەوتەم/ هەرێمی كەنارەئاوییەكان لە باكووری ئەفریقا
وڵاتانی شكستخواردوو بە درێژایی هەرێمی كەنارەئاوییەكان لە باكووری ئەفریقا دەناڵێنن بە دەست ئیدارەكردنی ململانێ بەناو یەكداچووەكان، توندوتیژییە جیهادییەكان و جەنگ لە پێناو ڕێگەكانی بەقاچاخبردن. بەڵام ئەوەی ململانێكانی توندتر كردووە بریتییە لە تاڵانكاری و كاردانەوە سەربازییەكانی سەركردەكانی ئەو وڵاتانانە.
قەیرانی سیاسیی مالی لە ساڵی 2012ە، كە سوپای مالی لە باكووری وڵات لە ڕێگەی كودەتای سەربازییەوە توانییان حكومەت بڕووخێنن، دواتر گرووپە جیهادییەكان بۆ ماوەی نزیكەی ساڵێك چەندین شاری باكووریان كۆنتڕۆڵ كرد– نیشاندەری ئەوەیە كە تا چ ئەندازەیەك قەیرانەكان بە خێرایی تەشەنە دەسەنن. لەو كاتەوە جێبەجێكردنی پەیماننامەی ئاشتی بۆ كۆتاییهێنان بە قەیرانەكان ڕاگیراوە، لە كاتێكدا ناسەقامگیری و ئاژاوەگێڕی لە باكووری مالییەوە بەرەو ناوچەكانی ناوەڕاستی وڵات شەپۆل دەدات، ئەمە سەرەڕای پەلهاویشتنی بۆ بەشێك لە وڵاتانی دراوسێی وەك نەیجیریا و بوركینا فاسۆ.
زۆربەی ڕووداو و دینامیكییەتەكان لۆكاڵین، بەڵام بە هۆی بێتوانایی حكومەت و دامەزراوەكان لە چارەسەكردن و كۆتاییهێنان بەو قەیرانانە وای كردووە كە پەل بە دەوروبەردا بهاوێژێت و توندوتیژی و نائارامیی زۆری لێ بكەوێتەوە. بەقاچاخبردنی چەك و تەقەمەنی لە ناوچەكە بەتایبەت دوای ڕووخانی ڕژێمەكەی موعەمەر قەزافی لە لیبا، وای كردووە كە ململانێ و ناكۆكییەكان كوشندەتربن. بەجۆرێك ناسەقامگیری و ململانێكان بەڕووی گرووپە جیهادییەكاندا كرایەوە كە ئیسلام بەكاردەهێنن بۆ شەرعیەتدان بە هێرشە تیرۆریستییەكانیان دژ بە دەسەڵاتە كلاسیكییەكانی ناوچەكە.
دوای داڕووخانی ڕەوشەكە، زۆربەی وەڵامدانەوە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان بۆ هەرێمی كەنارەئاوییەكانی ئەفریقا بە شێوەیەكی بەرچاو جەختی لەسەر چارەسەر و بژاردەی سەربازییە. بۆ نموونە، وڵاتانی ئەورووپا وەك هەڕەشەیەك بۆ ئاسایش و ئارامیی خۆی و سەرچاوەی تیرۆر و كۆچبەر لە ناوچەكە دەڕوانێت. لە كۆتایی دا هێزێكی هاوبەش پاڵپشتیكاری فەڕەنسی كە بە (G5) ناسرابوو لە وڵاتانی مالی و نەیجیریا و چاد و بوركینا فاسۆ و مۆریتانیا پێكهاتبوو ئامادەكران بۆ ئەوەی لە ناوچەك جێگیر بكرێت كە پێشتر هێزە هەواڵگرییەكانی فەرەنسا و هێزە تایبەتەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمه‌ریكا و هێزە ئاشتیپارێزەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانی لێ بوو. لە كاتێكدا پێویستە كە هێزی سەربازی ڕۆڵی گرنگی هەبێت لە كەمكردنەوەی هەژموون و كاریگەریی گرووپە جیهادییەكان، بەڵام درووستكردنی ئەو هێزە هاوبەشه‌ بووە هۆی درووستكردنی پرسیاری زۆر. چونكە ئەو هێزە نەیتوانی پێناسەیەكی ڕوون بۆ ئەو دوژمنە بكات كە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، تەنها ئەوە نەبێت كە ئەو هێز ئۆپراسیۆنی سەربازیی دژی كۆمەڵێك جیهادی و قاچاخ بەر و تاوانبار ئەنجام بدات.
پەكخستنی قاچاخبەری و ڕێگاكانی قاچاخبردن كە بڕبڕەی ئابووریی ناوخۆی ئەو ناوچەیە پێكدەهێنێت ئەشێت ببێتە هۆی زیانگەیاندنی زۆر دانیشتوانی ناوچەكە، سەرەڕای ئەوەش، سەركردەكانی ناوچەكە وادەردەكەوێت كە خوازیاری خراپ بەكارهێنانی هاوكارییە سەربازییەكان بن بۆ بەهێزكردنی پێگە و هەژموونی خۆیان.
بۆ دووركەوتنەوە لە زیاتر داڕووخانی باروودۆخەكە، هەوڵە سەربازییەكان پێویستە گرێدراوی ستراتیجییەتێكی سیاسی بێت كە خەمی سەرەكی بریتی بێت لە بردنەوەی پشتگیریی دانیشتووانی لۆكاڵیی ناوچەكە و ڕەواندنەوەی ململانێ ناوخۆییەكان وەك لە كەڵەكەكردنیان. هەروەها، پێویستە كردنەوەی هێڵەكانی پەیوەندی لەگەڵ بەشێك لە سەركردەكانی گرووپە چەكدارەكان بەكراوەی بهێڵدرێتەوە بەتایبەت ئەگەر دەركەوت كە ئەو هەنگاوە یارمەتیدەرە لە كەمكردنەوەی توندوتیژییەكان.

هەشتەم/ كۆماری دیموكراتی كۆنگۆ
سووربوونی سەرۆك جۆزێف كابیلا بە دەستبەردارنەبوونی دەسەڵات هەڕەشەیە لەسەر توندبوونی ململانێكان لە كۆنگۆ و درووستبوونی كارەساتی مرۆیی– لە كاتێكدا ئەو وڵاتە خۆی یەكێكە لە وڵاتە ناسەقامگیرەكانی وڵات. لە كۆتایی 2016ە، ڕێككەوتننامەی "سانت سیلفستر" دەروازەیەكی گرنگی خستەڕوو بۆ دەرچوون لە قەیرانەكە، كە داوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی كرد لە كۆتایی 2017ە، ئەویش دوای ئەوەی كە كابیلا دەسەڵاتی جێهێشت (كاتێك خولی دووەمی، كە بەپێی دەستوری كۆنگۆلی، خولی كۆتای لە پۆستی سەرۆكایەتی پێویست بوو لە دیسەمبەری 2016ە كۆتای بێت). بەڵام لە ساڵی ڕابردوودا، حكومەتەكەی كابیلا پاشەكشێی كرد لە ڕێككەوتننامەكە و ناڕەزاییەكانی ئۆپۆزسیۆنی كۆنگۆی قۆستەوە و پاشەكشێی كرد لە هەموو هەوڵ نێودەوڵەتییەكان و ڕێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵات وەك چارەسەرێك بۆ كێشەكان. لە دەرەنجامدا كۆمیسۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی كۆنگۆ لە تشرینی دووەمی 2017ە، كاتێكی تری بۆ هەڵبژاردنەكانی وڵات لە كۆتایی 2018ە دەستنیشان كرد، بەمەش بۆ ساڵێكی تر خولی سەرۆكایەتیی كابیلای درێژ كردەوە.
ئەوەی چاوەڕوان دەكرێت بریتییە لە خراپ بوونی ڕەوشی سیاسی و ئەمنی ئەو وڵاتە بەشێوەیەكی تەدریجی لە 2018ە، بەڵام خراپترین سیناریۆ بریتییە لە ڕووخانی ڕژێم و بێ توانای لە پاراستنی بەشەكانی تری وڵات و درووستكردنی ناسەقامگیری لە وڵاتانی تری ناوچەكە، كە سەر دەكێشێت بۆ ناسەقامگیریی هەرێمی.
نیشانەكانی سەرهەڵدانی ئەو سیناریۆیانەش دەركەوتووە، لەوانەش سەرهەڵدانی ناڕەزای جەماوەری و درووستبوونی خۆپیشاندانی بەرفراوان لە ناوچە شارستانییەكان: لەم ڕۆژانەی ڕابردوو لە كینشاسا و بەشێك لە شارەكانی تر خۆپیشاندانەكان توندوتیژی لێكەوتەوە و چەندین قوربانی و كوژراوی بەدواداهات.
لە هەندێك ناوچەی تر، میلیشیا چەكدارە لۆكاڵییەكان چەند ناوچەیەكیان دابڕیوە و خستویانەتە ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیان، هەروەها جەنگی ئەو ڕێكخراوانە لە هەرێمی كاسای لە ساڵی ڕابردوو بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە 3000 كەس، هەروەك ململانێكان لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی وڵات مانگانە بووەتە هۆی كوژرانی دەیان كەس.
هەوڵە نێودەوڵەتییەكان لەو بارەیەوە تا ئێستا بێئەنجامە، هەروەها، ناكۆكییەكانی نێوان ئەفریقا و وڵاتانی ڕۆژئاواش لەمپەرێكی ترە: بەجۆرێك وڵاتانی ڕۆژئاوا زۆر لە ڕەوشەكە ناڕازین و تا ئێستا چەندین گرووپ و كەسایەتیی سەر بە كابیلا یان سزاداوە، هەرچی سەركردەكانی وڵاتانی ئەفریقا و ڕێكخراوە ئەفریقییەكان نایانەوێت بە ڕاستەوخۆ و ئاشكرا ڕەخنە لە ڕژێمەكەی كابیلا بگرن. بۆیە تەنها دیپلۆماسییەتێكی گشتگیر و چالاك– وە یەكگرتوویی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی كۆنگۆ– ئەتوانێت فشار لە كابیلا بكات بۆ گواستنەوەی دەسەڵات بە شێوەی ئاشتیخوازانە. هێشتا بنەماكانی ڕێككەوتنی سانت سیلفستر (ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی پاك و بێگەرد، درێژنەكردنەوەی خوولی سێیەم بۆ كابیلا، كرانەوەی فەزای سیاسی و ڕێزگرتنی مافەكانی مرۆڤ) باشترین ڕێگەن بۆ دەرچوون لە قەیرانەكانی كۆنگۆ.

نۆیەم/ ئۆكرانیا
ململانێكانی ڕۆژهەڵاتی ئۆكرانیا تا ئێستا زیاتر لە 10,000 قوربانیی لێ كەوتووه‌تەوە و قەیرانە مرۆییەكانیش بەردەوامن. لە كاتێكدا، چاوەڕوان ناكرێت كە پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا پێش بكەوێت، بزووتنەوە جودایخوازەكانی پشت بە مۆسكۆ دەبەستن. لە ناوچەكانی تری ئۆكرانیا، ناڕەزاییەكان دژی گەندەڵی و "ڕێككەوتننامەی مینسكی دووەم" لە 2015ە، كە ڕوسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوای هاوپەیمانی ئۆكرانیا وەك چارەسەرێك بۆ ململانێكانی ئۆكرانیای دەبینن، بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ئاڵنگاریی زۆرتر لەو وڵاتە.
هەوڵەكان بۆ جێبەجێكردنی ئەو ڕێككەوتنە ڕاگیراوە: مۆسكۆ پەنجەی تۆمەت بۆ كیڤ درێژ دەكات لە شكستهێنانی جێبەجێكردنی ئەحكامەكانی ڕێككەوتنەكەی مینسك، لەوانەش گواستنەوەی دەسەڵات بۆ ئەو ناوچانەی كە جوداییخوازەكان كۆنتڕۆڵیان كردووە دوای یەكگرتنەوەیان لەگەڵ ئۆكرانیا: بەڵام كیڤ دەڵێت ناتوانێت ئەو هەنگاوە بنێت لە كاتێكدا هێشتا دەستتێوەردانی ڕوسی و نائارامی و ئاسایش لەو ناوچانە بەردەوامی هەیە. بەجۆرێك هەردوو لە ڕووبەڕووبوونەوەدان بە درێژایی ناوچەكانی نێوان سوپای ئۆكرانیا و چەكدارە جوداییخوازەكان و هێزەكانی ڕوسیا.
بەدەرە لە دەستتێوەردانەكانی ڕوسیا لە هەندێك ناوچە، بەڵام هێشتا ئۆكرانیا وەك وڵاتێكی دابەشبوو ماوەتەوە تەنانەت لەو ناوچانەش كە دوورە لە دەستتێوەردانی مۆسكۆوە. حكومەتەكەی سەرۆك پترۆ پۆرۆشینكۆ تا ئێستاش نەیتوانیوە ڕووبەڕووی گەندەڵی ببێتەوە كە ڕەگوڕیشەی زۆربەی گرفتەكانە. ئەمەش وای كردووە كە زۆربەی ئۆكرانییەكان باوەڕیان بە یاسا و دامەزراوە و دەستەبژێرە سیاسییەكانیان لە دەست بدەن. هاوكات، ناڕەزاییەكان دژی ڕێككەوتنی مینسیك لە زیادبووندایە تەنانەت لە لایەن ئیسلاحخوازەكانەوە، چونكە ئۆكرانییەكان وەك سازشێك بۆ جودایخواز و و ڕوسەكان لەو ڕێككەوتنە دەڕوانن.
هەوڵەكانی ڕوسیا لە ئەیلولی 2017دا بۆ ناردنی هێزی ئاشتیپارێزی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ئۆكرانیا لە ڕێگەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە بووە هۆی سەرسوڕمانی ئۆكرانییەكان، چونكە چەندین هۆكاری گونجاو هەیە بۆ تێگەشتن لە نیەتی ڕوسیا لەم هەوڵەدا. سەرەڕای تێچووی زۆری دەستێوەردانەكانی، بەڵام كەمترین ئاماژە هەیە كە مۆسكۆ دەستبەرداری ڕۆژهەڵاتی ئۆكرانیا ببێت. ئەو هێزە سەربازییە سادانەی كە ڕوسیا پێشنیاری كردووە بۆ لەئەستۆگرتنی ئاسایشی ناوچەكە تەنها دەتوانێت ئاسایش بۆ ڕێكخراوی ئەورووپی بۆ ئاسایش و هەماهەنگی دابین بكات كە چاودێری ڕەوشەكە دەكات، كە بەمەش تەنها دەتوانێت ململانێكان بۆ ماوەیەك سڕبكات نەك چارەسەر.
لەگەڵ ئەوەشدا، پێشنیارەكەی مۆسكۆ بۆ ناردنی هێزی ئاشتیپارێز بۆ پاراستنی ئاسایش و جیاكردنەوەی هێڵی تەماس لە نێوان جوداییخواز و سوپای ئۆكرانیا، دەرچەیەكی تری بۆ كیڤ و وڵاتانی هاوپەیمانی ڕۆژئاوای هێشتۆتەوە، چونكە ئەو هێزە دەتوانێ سنورەكانی ڕوسیا ئۆكرانیا بپارێزێت، ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتوو بكات و سەرپەرشتی یەكخستنەوەی ناوچەكانی جوداییخوازەكان بكاتەوە لەگەڵ كیڤ. بۆیە بەشداری ئەوروپییەكان پێویستیەكی بێ چەندوچوونە بە ئامانجی پێشخستنی گفتوگۆكانی بنیادنانی ئاشتی و گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویستە لە ئۆكرانیا كە بتوانێت ڕێگر بێت لە كاردانەوەكانی ناسیۆنالیستە ئۆكرانییەكان دژی ڕێككەوتنی مینسك.

دەیەم/ ڤەنزویلا
ڤەنزویلا هێشتا بەردەوام لەسەر ڕەوش و بارودۆخە نالەبارەكانی 2017ە، هەروەك حكومەتەكەی سەرۆك نیكۆلاس مادۆرد تەكانێكی بە ڕەوشی ئەو وڵاتە داوە، لە كاتێكدا كار بۆ بەهێزكردنی پێگەی سیاسی خۆی دەكات. ئەمەش بووە هۆی بەربوونەوەی كلپەی ناڕەزای، بەڵام هەوڵە ئاشتیخوازەكانی گەڕانەوەی دیموكراسی بۆ سەر ڕێڕەوی خۆی زۆر لاوازە. بەڵام بە هۆی شكستی ئابووری ئەو وڵاتە لەم دواییەدا، وایكردووە كە مادورۆ ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی گەورە ببێتەوە. هەروەها، پێشبینی قوڵبوونەوەی قەیرانە مرۆییەكان دەكرێت لە ساڵی 2018ە، لە كاتێكدا كۆی داهاتی ناوخۆی وڵات لاواز تر دەبێت.
ڤەنزویلا لە كۆتاییەكانی تشرینی دووەمی 2017ە گوێی نەدا بە بەشێك لە قەرزە نێودەوڵەتییەكانی، ئەمەش وایكرد كە سزاكانی سەر ئەو وڵاتە لە داهاتوودا پێداچوونەوە بە هەیكەلی قەرز و خەرجییەكانی ئەو وڵاتە ئەستەم بێت. هەروەها، پێی ناچێت كە هاوكارییەكانی ڕوسیا بەس بێت بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە، بەتایبەت لە كاتێكدا چین نایەوێت كە قەرزی دارایی بدات بە مادورۆ. ئەو شكستانەش ڕەنگە ببێتە هۆی هاندانی گەمارۆی زیاتر بەسەر كەشتییە بارهەڵگرەكانی ئەو وڵاتە لە دەرەوە و كۆسپ بخرێتە بەردەم بازرگانیی نەوتەكەی كە 95%ی كۆی داهاتی ئەو وڵاتە پێكدەهێنێت.
خۆپیشاندانە جەماوەرییەكانی نێوان نیسان بۆ تەمووزی 2017 كە بووە هۆی كوژرانی 120 كەس– دوای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی تاسیسی نیشتیمانی– بووە هۆی ئاڵۆزكردنی قەیرانە ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتە. پاشان لە هەڵبژاردنەكانی دواتری ئەنجوومەنی پارێزگا و شارەوانییەكان بووە هۆی دۆڕانی بەرەی ئۆپۆزسیۆن. بەڵام نالەباری ڕەوشی خزمەتگوزاری لەوانەش كەمی خۆراك و خراپی سیستمی تەندرووستی و زیادبوونی توندوتیژی و تاوان وای كرد كە ناڕەزای و خۆپیشاندانەكان بەردەوام بێت.
لە كاتێكدا بەرەی ئۆپۆزسیۆن چاوی لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی داهاتووە لە كۆتایی 2018، وەك دەرفەتێك بۆ گەڕانەوە بە هۆی بەشداریی چاودێری بیانی تیایدا، بەڵام پێی ناچێت حكومەت ڕێگە بە هەڵبژاردنێكی پاك و بێگەرد بدات. هاوكات ئەگەر لایەنی ئۆپۆزسیۆن پەنا بباتەبەر خستنەڕووی هۆكارەكانی دۆڕانی ڕابردوو و تەكتیكەكانی چەوساندنەوەی دەنگدەران لە هەڵبژاردنەكانی ڕابردوو، وە ئەگەر ئۆپۆزسیۆن ئاماژەكانی بەهێزبوونەوەی خۆی نیشان بدات، ئەوا ڕەنگە بەپاساوی بوونی هەڕەشەی دەرەكی مادورۆ پەنابباتە بەر ڕاگەیاندنی حاڵەتی نائاسایی بە مەبەستی دواخستنی ئەهەڵبژاردنەكان.
جگەلەوەش، لاوازترین سیناریۆی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتیەكەی داهاتووی ڤەنزویلا ئەوەیە كە پارتی فەرمانڕەوا دابەش بێت لەوەی كە كێ جێگەی مادورۆ بگرێتەوە: بەبێ میكانیزمێكی فەڕمی لەم پرسەدا، ئەوا ناوبژیوانی چاوەڕوانكراو بریتی دەبێت لە سوپا. لە كاتێكدا لاوازی دەوڵەتی ڤەنزویلا بەردەوام ئەبێتە ڕەخسێنەری پەناگەیەك بۆ تۆڕە تاوانبارەكان و دابینكردنی دەرفەت بۆ سپیكردنەوەی پارە و بەقاچاخ بردنی مادەی بێهۆشكەر و مرۆڤ، هەموو ئەمانە بوونەتە جێی نیگەرانی وڵاتانی دراوسێی ڤەنزویلا.
خەمڵاندنی ساڵی 2018 بۆ قەیرانەكانی ڤەنزویلا، ئاماژە بە خراپ بوونی زیاتری ڕەوشی ئەو وڵاتە دەكات، بەتایبەت چاوەڕوانی ڕاگەیاندنی باری نائاسایی و زیادبوونی كۆچی ڤەنزویلییەكان دەكرێت. بەردەوامیی فشارە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان– سەرەڕای پارێزبەندییەكانی داهاتووە– ئەوەیە كە پاڵ بە حكومەتی ڤەنزویلاوە بنرێت بە ئاڕاستەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی سەرۆكایەتیی پاك و بێگەرد.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure