پێشهاته‌كانی سه‌ردانه‌كه‌ی تیله‌رسۆن و كێشه‌ی عه‌فرین

21/02/2018

:: بێ نوسەر ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
شیكاری: د. ئاوات محمد ئاغا

19/2/2018
له‌ به‌رواری 16/2/2018 وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ریكس تیله‌رسۆن كۆتای به‌و گه‌شته‌ دوو ڕۆژیه‌ی هێنا كه‌ سه‌ردانی هه‌ریه‌ك له‌ وڵاتی میسر و كوه‌یت و ئه‌رده‌ن و لوبنان و توركیای كرد. ئه‌و سه‌ردانه‌ به‌ سه‌ردانێكی گرنگ داده‌نرێت؛ چونكه‌ ناوچه‌كه‌ به‌ بارودۆخێكی سه‌خت و ئاڵۆزدا تێده‌په‌رێت،  سه‌ردانه‌كه‌ی تیلرسۆن بۆ ئه‌نقه‌ره‌ گرنگی و بایه‌خی زۆری هه‌یه‌ له‌م وتاره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین ئه‌وه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو كه‌ بۆچی تیله‌رسۆن سه‌ردانی توركیای كردوو كێشه‌ی عه‌فرین چی به‌سه‌ردا دێت.
سه‌ره‌تا تیلرسۆن سه‌ردانه‌كه‌ی له‌ وڵاتی میسره‌وه‌ ده‌ستیپێكرد له‌ یه‌كشه‌ممه‌ی 11/2/2018 له‌ میانه‌ی سه‌ردانه‌كه‌یدا بۆ میسر پاڵپشتی وڵاته‌كه‌ی ڕاگه‌یاند بۆ هه‌ڵبژاردن له‌ میسر، پێده‌چێت له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوی ئه‌و وڵاته‌ ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تی بۆ سسیی درێژبكرێته‌وه‌  چونكه‌ توانی خزمه‌تێكی زۆر به‌ ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانانی بكات له‌ ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایدا، له‌ لایه‌ن هه‌ریه‌ك له‌ ئیسرائیل و خه‌لیج و یه‌مینی موحافزكار پشتیوانی ته‌واوی لێده‌كرێت. و به‌شداریكردنی نه‌یارانیشی ته‌نها وه‌ك كارتی فشار بۆ سه‌ر نه‌یاران و هاندانی خالكی بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌كان بكه‌ن.  
له‌ سه‌ردانه‌كه‌ی بۆ وڵاتی ئه‌رده‌ن توانی واژۆی رێككه‌وتنی هاوپه‌یمانی ستراتیژی له‌ نێوان ئه‌مریكاو ئه‌رده‌ن بكات به‌ نوێكردنه‌وه‌ی مانه‌وه‌ی سه‌ربازی ئه‌مریكی له‌سه‌ر خاكی ئه‌رده‌ن، له‌ به‌رامبه‌ردا ئه‌و وڵاته‌ بڕی (ملیارێك و دوسه‌د و حه‌فتاو پێنج ملیۆن دۆلار) له‌ ئه‌مریكا وه‌ربگرێت له‌ ماوه‌ی پێنج ساڵدا. هه‌روه‌ها له‌ عه‌مان چاویكه‌وت به‌ شاندێكی ئۆپۆزسیۆنی سوری ئه‌گه‌ر چی زۆربه‌ی سه‌رانی ئۆپۆزسیۆنی سوری له‌ توركیا داده‌نیشن به‌ڵام مه‌به‌ستی بوو كه‌ له‌ عه‌مان چاوی پێیان بكه‌وێت نه‌ك له‌ توركیا، كه‌ ئه‌وه‌ش په‌یامێكه‌ بۆ توركیا كه‌ ئه‌مریكا ده‌توانێت ڕاسته‌خۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆنی سوریادا بكات به‌بێ به‌شداری توركیا. هه‌روه‌ها په‌یامێكیش بو بۆ ڕوسیا كه‌ ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت ڕاسته‌وخۆ خۆی خاوه‌نی ده‌ستپێشخه‌ری سیاسی بێت، و ته‌نها پشت به‌ كۆبونه‌وه‌ی جنێف و سوتشی و ئه‌ستانه‌ نه‌به‌ستێت.
له‌ هه‌موشی گرنگتر بریتی بوو له‌ سه‌ردانه‌كه‌ی تیله‌رسۆن بۆ توركیا؛ چونكه‌ ناكۆكی نێوانیان قوڵبۆته‌وه‌ و پرۆسه‌ی چڵه‌ زه‌یتونیش مه‌به‌ست لێی تێكدانی پرۆژه‌ی ئه‌مریكابوو له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ دروستكردنی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی سه‌ربازی كوردی له‌ رۆژئاوای كوردستان (كوردستانی سوریا). بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی سه‌ردانه‌كه‌ی بۆ توركیا وه‌ستاندنی ئۆپراسیۆنی هێرشكردنه‌ بۆ سه‌ر یه‌كینه‌كان و شاری عه‌فرینه‌، هه‌روه‌ها وه‌ستانی له‌شكركێشی بۆ مه‌نبه‌ج، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا ئه‌مریكا چه‌ند پێشنیارێك پێشكه‌ش ده‌كات پێده‌چێت توركیا پێی ڕازی بێت. ئه‌گه‌ر چی له‌ ڕۆژی یه‌كه‌می سه‌ردانه‌كه‌یدا نزیكه‌ی سێ كاتژمێر و پازده‌ خوله‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغان كۆبۆوه‌، و له‌ ڕۆژی دووه‌می سه‌ردانه‌كه‌یدا له‌ گه‌ڵ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ كۆبوه‌وه‌، پاش ئه‌وه‌ش كۆنفرانسی رۆژنامه‌وانی بۆ هه‌ردوو لا كرا، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی فه‌رمی ئه‌وه‌ ڕوون نه‌كرایه‌وه‌ كه‌ پێشنیاره‌كانی ئه‌مریكا چین بۆ ده‌ربازبوون له‌و كێشه‌و ئاڵۆزییه‌  قوڵه‌ی نێوان هه‌ردوو وڵات. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئاشكرا كرا ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێ هه‌ردوو وڵات بگه‌نه‌ خاڵی هاوبه‌ش له‌ ناوڕاستی مانگی ئازار/مارسی ئه‌مساڵ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانیان.
جگه‌ له‌و پێشنیاره‌ی ئه‌مریكا كه‌ كردبووی ئه‌ویش به‌ دروستكردنی ناوچه‌یه‌كی پارێزراو له‌ رۆژئاوای كوردستان كه‌ توركیا پێی رازی نه‌بوو؛ چونكه‌ ده‌یزانی ته‌نها فێڵێكه‌و له‌ توركیا ده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ی هێرشی سه‌ر عه‌فرین بوه‌ستێنێت، به‌ پێی ئه‌و هه‌واڵه‌ نوێیانه‌ی كه‌ دزه‌یانكردووه‌ ئه‌مریكا له‌ مه‌نبه‌ج ده‌كشێته‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ توركیا نه‌چێته‌ ناو شاری عه‌فرینه‌وه‌، یاخود یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل بكشێنه‌وه‌ بۆ رۆژهه‌ڵاتی فورات له‌ به‌رامبه‌ردا هێزی توركیا و ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌ی مه‌نبه‌ج جێگیر بن، سه‌رباری ئه‌وه‌ش ئه‌مریكا، توركیا له‌وه‌ دڵنیابكاته‌وه‌ كه‌ بونی یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل له‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات به‌ پێی خواستی توركیا ده‌بێت.
وه‌ك ڕوون و ئاشكرایه‌ پرۆسه‌ی چڵه‌ زه‌یتون له‌م قۆناغه‌دا لێدان و په‌كخستنی پرۆژه‌ی ئه‌مریكابوو له‌ دامه‌زراندنی قه‌واره‌یه‌كی كوردی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، ڕاسته‌ ئه‌مریكا ده‌ستیگرتووه‌ به‌سه‌ر سامانی كشتوكاڵی و نه‌وتی سوریا دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ستیگرت به‌سه‌ر شاری ره‌قه‌ و دێر ئه‌لزور و باكوری رۆژهه‌ڵاتی سوریا، به‌ڵام هێشتا بارودۆخه‌كه‌ی به‌ شێوه‌ی كۆتایی بۆ یه‌كلای نه‌بۆته‌وه‌، به‌تایبه‌تی دوای ده‌ركه‌وتنی ناكۆكی ڕوون و ئاشكرا له‌ نێوان روسیاو ئه‌مریكا له‌ مه‌ڕ دۆزی كورد. ڕوسیا ئه‌گه‌ر چی له‌گه‌ڵ فیدراڵیدایه‌ بۆ كورد به‌ڵام نایه‌وێت قه‌واره‌یه‌كی كوردی بونیات بنرێت به‌و شێوه‌یه‌ی ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت. و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ڕوسیا ڕاسته‌وخۆ ئه‌وه‌ی ده‌ربڕی كه‌ ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت سوریا دابه‌شبكات و  چه‌ندین جار  توركیای هه‌راسان كردووه‌.
هه‌ڵوێستی ڕوسیا له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ دركی به‌ مه‌ترسی پلانه‌كه‌ كردوه‌ له‌وه‌ی كه‌ ته‌نها مه‌ترسیدار نیه‌ له‌سه‌ر سوریا به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆی لاوازكردنی ڕوسیاش له‌ چه‌ند ساڵی داهاتودا، سه‌ره‌ڕای لاوازكردنی هه‌ریه‌ك له‌ توركیا و ئێران كه‌ هه‌ردوو وڵات ده‌رگان بۆ پاراستنی ئارامی له‌ ڕوسیا.
ڕاسته‌ روسیا ناتوانێت به‌ره‌نگاری ئه‌مریكا ببێته‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ نه‌ له‌ سوریا و نه‌ له‌ شوێنی دیكه‌، به‌ڵام توانای دروستكردنی كۆسپ و به‌ره‌به‌ستی هه‌یه‌ له‌ به‌رده‌م پرۆژه‌كانیدا، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ توانی جێی خۆی بكاته‌وه‌ له‌ بنكه‌ی ئاسمانی حومه‌یم و بنكه‌ی ته‌رتوسی ده‌ریایی. له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ پرۆسه‌ی چڵه‌ زه‌یتون و پێش ئه‌ویش پرۆسه‌ی درعی فورات ئه‌وه‌ پیشانده‌دات كه‌ له‌ توانای زرۆێك له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ربه‌ست بۆ پرۆژه‌كانی ئه‌مریكا دورست بكه‌ن له‌ ناوچه‌كه‌ گه‌ر خاوه‌ن بریار سیاسی خۆیان بن. سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌مریكا و ڕوسیا، پێده‌چێت ئه‌مریكا له‌پشت خستنه‌خواره‌وه‌ی فرۆكه‌ی سوخۆی روسیا بێت، و له‌پێش ئه‌وه‌ش ته‌قاندنه‌وه‌ی بنكه‌ی حومه‌یم به‌ فرۆكه‌ی بێ فرۆكه‌وان (Drone) له‌ پێش هه‌موو ئه‌وانه‌ش كوشتنی ڕاوێژكاری سه‌ربازی روس له‌ سه‌ر سنوری دێر ئه‌لزور به‌ پله‌ی فه‌ریق له‌ ئه‌یلولی ساڵی ڕابردو، هه‌روه‌ها ئه‌و جه‌نگه‌ی له‌ ده‌وری كێڵگه‌ی كۆنكۆ له‌ دێر ئه‌لزور كه‌ بوه‌ هۆی كوژرانی زۆرێك له‌ پله‌ باڵاكان كه‌ له‌گه‌ڵ كۆمپانیای فاگنه‌ر (هاوشێوه‌ی كۆمپانیای بلاك وه‌ته‌ر) كارده‌كه‌ن  به‌پێی كه‌ناڵ ئه‌لجه‌زیره‌ نوسه‌رێكی ڕوسی به‌ناوبانگ "میخائیل پۆلینكۆف" ده‌ڵی گه‌وره‌ترین خه‌ساره‌ت بوو بۆ ڕوسیا له‌ دوای جه‌نگی ئه‌فغانستان چونكه‌ نزیكه‌ی دووسه‌د كه‌س له‌یه‌ك هێرشدا كوژراوه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ نامه‌ی ڕاسته‌وخۆی ئه‌مریكان بۆ ڕوسیا بۆ ئه‌وه‌ی ره‌چاوی په‌یوه‌ندیه‌كانی بكات له‌گه‌ل ئه‌مریكا و واز له‌ پشتیوانی توركیا بهێنێت.به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ چۆك به‌ ڕوسیا دانادات و ملكه‌چی ئه‌مریكا نابێت و سور ده‌بێت له‌سه‌ر پشتیوانی توركیا و هه‌وڵده‌دات به‌ دانانی به‌ربه‌ست له‌ به‌رده‌م ئه‌مریكا گه‌ر بیه‌وێت یه‌كلایه‌نانه‌ داهاتوی سوریا دیاریبكات، به‌تایبه‌ت روسیا ترسی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مریكا پابه‌ند نه‌بێت به‌و به‌ڵێنانه‌ی پێشتر دابوی به‌ ڕوسیا. هه‌ربۆیه‌  وه‌ك باس ده‌كرێت ڕوسیا هه‌ستاوه به‌ خستنه‌ خواره‌وه‌ی فرۆكه‌یه‌كی ئیسرائیلی و تۆمه‌تباركردنی ئێران و سوریا مه‌به‌ستی تێكه‌لكردنی ناوه‌ندی پێكداكێشان و ڕاكێشانی ئیسرائیل بۆ ناو جه‌نگی سوریا بوو، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی تێكدانی پلانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌ و له‌ هه‌مانكاتدا سه‌رقالكردنی به‌ ئیسرائیل و وازهێنانی له‌ توركیا كه‌ ده‌یه‌وێت بجه‌نگێت له‌ گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و گروپ و رێكخراوانه‌ی ئیش بۆ په‌نتاگۆن ده‌كه‌ن. 
جه‌ختكردنی توركیا له‌ پرۆسه‌ی هێرشكردنه‌ سه‌ر عه‌فرین هه‌نگاوێكی ته‌كتیكیه‌ بۆ گه‌شتن به‌و ئامانجه‌ ستراتیژیه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی به‌ ده‌ست به‌سه‌راگرتنی شاری مه‌نبه‌ج و ده‌ركردنی یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل و دورخستنه‌وه‌یان به‌ره‌و رۆژهه‌ڵاتی ڕوباری فورات بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا ملكه‌چی مه‌رجه‌كانی خۆی بكات، له‌ گرنگترین مه‌رجه‌كانی وه‌ستانی هاوكاری یه‌كینه‌كانه‌، وه‌ركرتنه‌وه‌ی ئه‌و چه‌كه‌ قورسانه‌ی پێیداون، وه كشانه‌وه‌ پێكردنیان له‌و ناوچه‌ عه‌ره‌ب نشینه‌كان كه‌ له‌داعش پاكیانكردۆته‌وه‌ وه‌ك پێشه‌كییه‌ك بۆ گه‌رانه‌وه‌ی ئاواره‌كان به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی نیشته‌جێی توركیان بۆ شوێنی خۆیان.
به‌ڵام لێره‌دا پرسیارێك دروست ده‌بێت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا توركیا و ئه‌مریكا ڕوبه‌ڕوی جه‌نگ ده‌بنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا رازینه‌بێت به‌ ده‌ركردنی یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل له‌ مه‌نبه‌ج؟ یاخود ئه‌مریكا یه‌كینه‌كان ده‌كاته‌ قوربانی داواكاریه‌كانی توركیا بۆ ئاسایكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانی له‌گه‌ڵی له‌ لایه‌ك و نه‌هێشتنی پته‌بوونی په‌یوه‌ندی نێوان ڕوسیاو توركیا؟ هه‌ربۆیه‌ مه‌نبه‌ج خاڵی یه‌كلایكه‌ره‌وه‌ی كێشه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵاته‌. چونكه‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌ كۆنفرانسێكی ڕۆژنامه‌وانیدا له‌ گه‌ڵ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ئه‌وه‌ی ڕاگه‌یاند كه‌: "ئه‌نقه‌ره‌ ده‌توانێت له‌گه‌ڵ وڵاته‌یه‌كگرتوه‌كان هه‌نگاوی هاوبه‌ش بنێت له‌ سوریا به‌ جێهێشتنی شاری مه‌نبه‌جی سوریا له‌ لایه‌ن یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل".
له‌و بارودۆخه‌ نوێیه‌دا پێده‌چێت روسیا سود له‌ قوڵبونه‌وه‌ی ناكۆكی نێوان ئه‌مریكا و توركیا ببینێت بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كریزی په‌یمانی ناتۆ تێكبچێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ناگه‌َنێت كه‌ ئه‌مریكا ده‌سته‌وسانه‌ له‌به‌رامبه‌ ئه‌و كۆسپانه‌ - به‌تایبه‌ت تێكچونی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ روسیا و توركیا-  و چیتر هه‌وڵی جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوراستی فراوان نادات له‌ ناوچه‌كه‌دا. 




زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure