چۆن ئه‌مەریكا ده‌توانێت مافی ڤیتۆی ڕوسیا له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌؟

16/05/2018

:: بێ نوسەر نوسينى: دمیتری ڕۆدینۆڤ
وەرگێڕانی له‌ ڕوسییه‌وه‌: كارزان عومه‌ر عه‌لی

ڕۆژێك پاش هێرشی هاوپه‌یمانان، ئه‌ندامانی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پڕۆژه‌یاسایه‌كی نوێیان سه‌باره‌ت به‌ سوریا خسته‌ به‌رده‌م ئه‌نجوومه‌نه‌كه‌ به‌ مه‌به‌ستی په‌سه‌ندكردنی. پێشتر، ڕوسیا پڕۆژه‌یه‌كی ئاماده‌ كردبوو سه‌باره‌ت به‌ هێرشه‌ ده‌ستدرێژیكاره‌كه‌ی ئه‌مەریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی دژی ڕژێمی سوریا. پڕۆژه‌بریاره‌كه‌ په‌سه‌ند نه‌كرابوو. پڕۆژه‌یاساكه‌ی ئه‌مەریكاش هه‌مان چاره‌نووس چاوه‌ڕێی كرد. پێشتریش له‌ ئه‌نجوومه‌نی ئاسایش نه‌یانتوانی بگه‌نه‌ ڕێكکه‌وتنێك له ‌باره‌ی چۆنێتیی دۆزینه‌وه‌ی میكانیمێكی نوێ ده‌رباره‌ی چۆنێتیی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاوی.
ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجار نییه‌ ئه‌م ڕووداوانه‌ ڕوو ده‌ده‌ن، ئه‌مەریكا و ڕوسیا ده‌رباره‌ی سوریا به ‌شێوه‌ى هاوبه‌ش ڤیتۆی پڕۆژه‌كانی یه‌كتریان كردووه‌. هه‌روه‌ك سه‌باره‌ت به‌ ئۆكرانیا هه‌مان شت دووباره‌ بووەته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و پڕۆژانه‌ى كه‌ ئه‌مەریكا پێشكه‌شی كردوون. به‌ شێوه‌یه‌كی لۆجیكی، نه‌ ئه‌مەریكا، نه‌ ڕوسیا هیچ كات له‌سه‌ر دۆكیومێنتێك ده‌نگیان نه‌داوه‌ كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وانی وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی ده‌ستدرێژكار ناساندبێت. كه‌واته‌ ئه‌مه‌ واتای چییه‌؟، ئایا میكانیزمه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان وه‌ك چاره‌سه‌ر گونجاو نین؟ ئایا كێشه‌كان په‌یوه‌ستن به‌و ناوبانگه‌ خراپه‌ كه‌ مافی به‌كارهێنانی ڤیتۆ هه‌یه‌تی؟ له‌وانه‌یه‌، ئه‌م مافه‌ یه‌ك نه‌گریته‌وه‌ له‌گه‌ل پره‌نسیپه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی دیموكراسیه‌تی سه‌نتراڵی كه‌ تیایدا بڕیاره‌كان به‌ گوێره‌ی بۆچوونی زۆرینه‌ په‌سه‌ند ده‌كرێن.
له‌ ڕاستیدا، ئه‌و دۆخه‌ى كه‌ تیایدا ده‌وڵه‌تێك بتوانێت بڕیارێكی گشتگیری كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تی په‌ك بخات، وا سه‌یر ده‌كرێت كه‌ كارێكی دادپه‌روه‌رانه‌ نه‌بێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م مافه‌ به‌دیاریكراوى هه‌ندێك ده‌وڵه‌تی ڕزگار كردووه‌ له‌ ده‌ست هه‌ڕه‌شه‌ی خودی هه‌ندێك ده‌وڵه‌تی ناو كۆمه‌ڵگه‌ی جیهانی كه‌ ویستی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ پابه‌ند بێت به‌ گوێره‌ی ئه‌و ئه‌حكامانه‌ی ئه‌م مافه‌ فه‌رزی كردووه‌ له‌سه‌ری.
شایه‌نی ئاماژه‌یه‌، ده‌سته‌واژه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تی كه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌مەریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی هه‌رگیز بریتی نه‌بوون له‌ زۆرینه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی له‌ ڕووی خاك و دانیشتووانه‌وه‌ و هه‌روه‌ها نه‌ له‌ ڕووی خاوه‌ندارێتیان بۆ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانه‌وه‌. ئه‌م ناونیشانه‌ زۆرتر ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌‌ زۆر به‌هێزن (ئه‌م به‌هێزییه‌ش ده‌ه‌رنجامی چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك له‌ پرۆسه‌ى داگیركاری كۆلۆنیاڵیزمی و هه‌روه‌ها دوو جه‌نگی گه‌وره‌ی جیهانین) كه‌ وای لێ كردن له‌ بری هه‌موو ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ بڕیار بده‌ن.
هه‌تاوه‌كو چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك پیش ئێستا، ئه‌م نه‌ریته‌ له ‌چوارچێوه‌ی سیستمێكی دووجه‌مسه‌ری جیهانی قه‌تیس بووبوو. له‌ جیهاندا ماوه‌یه‌كی زۆره‌ كه‌ سیستمی دووجه‌مسه‌ری نه‌ماوه‌، به‌ڵام جۆره‌ هه‌ستێك دركی پێ ده‌كرێت كه‌وا هیچ شتێك نه‌گۆڕابێت: جیهانه‌كه‌مان سه‌رله‌نوێ دابه‌ش ئه‌بێته‌وه‌ به‌سه‌ر ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵاتدا، له ‌نێوانی ئه‌م دوو ئاراسته‌یه‌ هه‌ڵوێستی دژ به‌یه‌ك ئه‌بینرێت.
ئه‌گه‌ر له‌ ئێستادا ئه‌مەریكا ته‌نها شه‌ڕی ئابووری له‌گه‌ڵ چین ده‌كات، ئه‌وا له‌گه‌ڵ ڕوسیادا هه‌ردوو شه‌ڕی ئابووری (ڕۆژئاوا نه‌ریته‌ نووسراوه‌كانی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی پێشێل ئه‌كات) و هه‌روه‌ها شه‌ڕی سیاسییشی له‌گه‌ڵ ده‌كات. له‌ هه‌مان كاتدا، له‌ سه‌ر زۆر ئاستی جیاوازه‌وه‌، هه‌ر له‌ ڕووی دیپلۆماسییه‌وه‌ تا وه‌رزش، ئه‌مه‌ش ده‌كرێت ناو بنرێت جه‌نگی تێكه‌ڵ (гибридной войной).
دواهه‌مین ڕووداوی ئه‌م جه‌نگه‌ ده‌كرێت به‌ هێرشی چه‌كی كیمیاوی ناو بنرێت. تۆمه‌تبه‌خشینه‌وه‌ بێبنه‌ماكان ده‌رباره‌ی ژه‌هراویكردنی سكریپاڵ و هه‌روه‌ها هێرشه‌كانی سه‌ر دۆما، ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی له‌ مێشكی زۆرێك له‌ سه‌رۆكه‌كانی وڵاتان چه‌سپاند به‌وه‌ى كه‌ ڕوسیا له ‌سه‌ده‌ى بیستویه‌كدا ئاماده‌ى به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاوییه‌ له‌ ئه‌ورووپا. جیگه‌ی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ به‌ریتانییه‌كانیش دژایه‌تیان بۆ لێدوانه‌ ڕوسییه‌كان ده‌ربڕی كه‌ شایه‌تی ده‌دات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و مادده‌یه‌ی كه‌ سكریپاڵی سیخوڕی پێ ژه‌هراوی كراوه‌ له ‌سوریاوه‌ هاورده‌ كراوه‌ به‌هۆی بوونی لینكی ڕاسته‌خۆ‌وه‌.
ئێوه‌ تێئه‌گه‌ن، كه‌وا من مه‌به‌ستم چییه‌؟ له‌م ماوه‌یه‌دا سه‌رۆكی ئۆكرانیا (په‌ره‌شێنكۆ)، ڕایگه‌یاند كه‌ پێویسته‌ مافی ڤیتۆ له‌ ڕووسیا بسه‌ندرێته‌وه‌. وه‌ك ده‌وترێت، بۆ هه‌موو نوكته‌یه‌ك زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌ك هه‌یه‌. ئه‌وه‌ ڕوونه‌، كه‌ هیچ كه‌سێك گرنگییه‌كی ئه‌وتۆ به‌ په‌ره‌شێنكۆی سه‌رۆكی ئۆكرانیا نادات. زیاتر له‌وه‌ش، ئه‌و به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر نالۆجیكانه‌ ده‌ڵێت: چۆن بكرێت مافی به‌كارهێنانى ڤیتۆ له‌ ئه‌ندامێكی هه‌میشه‌یی ئه‌نجوومه‌نى ئاسایش دابماڵرێت؟ له‌ پێناو كارێكی له‌م شێوه‌یه‌ پێویسته‌ سه‌رله‌نوێ چارته‌ری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بنووسرێته‌وه‌، كه‌ كارێكی له‌م شێوه‌یه‌ش بێگومان زه‌حمه‌ته‌ چونكه‌ پێویستی به‌ ڕه‌زامه‌ندیی سه‌رجه‌م ئه‌ندامه‌ هه‌میشه‌ییه‌كان هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ ڕۆژئاوا خه‌ونێكی له‌م شێوه‌یه‌ بوونی هه‌یه‌، به‌وه‌ی گه‌ر نه‌توانرێت مافی ڤیتۆ له‌ ڕوسیا بسه‌ندرێته‌وه‌. ئه‌وا به‌گشتی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی سه‌رله‌به‌ری ئه‌م مافی ڤیتۆیه‌ وه‌ك میكانیزمێكی بێزاركه‌ر زۆر گونجاوه‌. پێم وایه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی ئه‌م ماوه‌یه‌ی ڕابردوودا، زنجیره‌یه‌ك كرداری هاوشێوه‌یه‌ كه‌ ئامانجی بریتییه‌ له‌ وێناكردنی واقعێك له‌سه‌ر ئاستی جیهانی به‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی ڕوسیا بریتییه‌ له‌ وڵاتێكی لاواز كه‌ پشتیوانیی تیرۆریزم ئه‌كات، هه‌روه‌ها بڕوای به‌ به‌كارهێنانی ئامرازی ده‌ستدرێژیكارانه‌ هه‌یه‌. جێگاى وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ ساڵێك به‌ر له‌ ئێستا ئه‌وه‌ ڕوون بۆوه‌ كه‌ ئیداره‌ی كۆشكی سپی فه‌رمایشته‌كانی ئاماده‌ ده‌كرد و مه‌رجی كۆتاییپێهێنانى هه‌موو هاوكارییه‌كانی ئه‌مەریكای بۆ هه‌موو ئاژانسه‌كانی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ خۆ گرتبوو، گه‌ر بێت ئه‌و ئاژانسانه‌ پشتیوانی هه‌ر پڕۆژه‌یاسایه‌ك بكه‌ن به‌ مه‌به‌ستی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئه‌و سزایانه‌ى كه‌ سه‌پێندراونه‌ته‌ سه‌ر ئێران و كۆریای باكوور، هه‌روه‌ها گه‌ر بێت و كه‌وتبێتنه‌ ژێر هه‌ژموون یاخود كاریگه‌ریی هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌. كه‌ سپۆنسه‌رى تیرۆریزمه‌، تۆمه‌تباره‌ به‌ ئه‌نجامدانی كوشتوبڕی كه‌مینه‌كان یاخود هه‌ر جۆره‌ تاوانێكی سیسته‌ماتیكی دژی مافه‌كانی مرۆڤ.
دواهه‌مینی پێناسه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ڕوسیا: بۆ نمونه‌ ئه‌م وڵاته‌ مافه‌كانی مرۆڤی پێشێل ئه‌كات، جیاكاریی ڕه‌گه‌زی ده‌كات دژی ته‌ته‌ره‌كانی نیوه‌دوورگه‌ی كرێمییه‌ (پاش داگیركردنی ئه‌و نیوەدوورگه‌یه‌)، ئێستاش ڕوسیا هاوكاریی تیرۆریستان ئه‌كات به‌پێدانی گازی سروشتی دژی دانیشتووانه‌كه‌ی خۆی، كه‌ زۆر دوور نییه‌ له ‌خۆیه‌وه‌. یاخود ده‌زگا هه‌واڵگری و سه‌ربازییه‌كانی دژی ئه‌ورووپا به‌كار دێنێت به‌ شێوازێكی تیرۆریستییانه‌. ئایا ئه‌وه‌ به‌سه‌ بۆ ورووژاندنی بابه‌تی هه‌مواركردنه‌وه‌ی میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له ‌پێناو سه‌ندنه‌وه‌ی مافی ڤیتۆ له‌ ڕوسیا؟ له ‌كاتێكدا ئه‌وه‌ كارێكی زه‌حمه‌ته‌ هه‌رچه‌نده‌ هێڵه‌كه‌ی بۆ كێش كراوه‌.
جێی وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌، له ‌سه‌ده‌ی ڕابردوو له‌ جیهاندا ڕێكخراوێكی نێوده‌وڵه‌تیی دیكه‌ هه‌بوو، كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان، له‌ مانگی 12ی ساڵی 1939 یه‌كێتیی سۆڤێتی پێشوو ئه‌ندامێتی له‌م ڕێكخراوه‌ لێ وه‌رگیرایه‌وه‌ به‌ پاساوی ده‌ستدرێژیكردنی ئه‌م وڵاته‌ بۆ سه‌ر خاكی فینلاند. به‌ گوێره‌ی میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، بابه‌تی جێبه‌جێكردنی هه‌ڵپه‌ساردنی كۆمه‌ڵێك ماف و شكۆی ده‌وڵه‌تێك، هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ ده‌رپه‌ڕاندنى ده‌وڵه‌تێك له‌ ئه‌نجوومه‌نى ئاسایش ده‌كرێت ته‌نها له‌ ڕێگای پێشنیاری ئه‌نجوومه‌نه‌كه‌ خۆیه‌وه‌ بێت، ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ كارێكی له‌م شێوه‌یه‌ دژی ڕوسیا ئه‌سته‌مه‌. به‌ڵام ئه‌وان كاتێك میساقه‌كه‌یان نووسیوه‌ته‌وه‌، پێشبینیی ئه‌وه‌یان نه‌كردووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تێكی ئه‌ندام ته‌نانه‌ت گه‌ر ئه‌ندامی هه‌میشه‌ییش بێت وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی ده‌ستدرێژیكار بناسێنرێت. به ‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مێژوو، جێی باسه‌ كه‌وا شه‌ش ساڵ هه‌تاكو ده‌ركردنی یه‌كێتیی سۆڤێتی پێشوو له‌ كۆمه‌ڵەی گه‌لان، ئه‌ڵمانیا وه‌ده‌رنراـ كه‌ نه‌یده‌ویست داواكارییه‌كانی ئه‌وكاتی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا سه‌باره‌ت به‌ چه‌كداماڵینی وڵاته‌كه‌ په‌سه‌ند بكات. ئه‌وه‌ش به ‌شێوه‌یه‌كی واقعییانه‌ ده‌ستی ئه‌ڵمانیای واڵا كرد له ‌پێناو جێبه‌جێكردنی كرده‌وه‌كانی له‌ چه‌ند ساڵی دواتردا، كه‌ له‌و میانه‌دا له‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان كرایه‌ ده‌ره‌وه‌. من ئه‌و پرسیاره‌ ئه‌كه‌م: ئه‌گه‌ر ئه‌مەریكا ناتوانێت ڕوسیا له‌ ئه‌ندامێتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بكاته‌ ده‌ره‌وه‌ یاخود مافی به‌كارهێنانی ڤیتۆی لێ داببڕێ، بۆچی خۆی- واتا ئه‌مەریكا- له‌و ڕێكخراوه‌ نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌؟ ساڵی ڕابردوو (2017) میدیای ئه‌مەریكا زۆر تیشكی خسته‌ سه‌ر پڕۆژه‌یاسایه‌ك له‌ژێر ده‌نگێكی به‌رزدا نووسیبووی "گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆمه‌ندیی ئه‌مەریكا". ناوه‌ڕۆكی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ پێشبینیی توانای هه‌مواركردنه‌وه‌ی یاسای تایبه‌ت به‌ ئه‌ندامبوونی ئه‌مەریكا له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌ر له‌ ساڵی 1945 كردبوو. كه‌ تیایدا نه‌ك هه‌ر وه‌ستاندنی هاوكارییه‌ داراییه‌كانی ئاژانسه‌ جۆراوجۆره‌كانی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی له ‌خۆ گرتبوو، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌شی له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ پێشنیار كردبوو، هه‌روه‌ها كۆتاییهاتنی چالاكییه‌كانی ئه‌مەریكا و كۆتاییپێهێنانی پارێزبه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی نوێنه‌رانی وڵاتان له‌ ڕێكخراوه‌كه‌. (به‌م شێوه‌یه‌ش بێت ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ دیپلۆماته‌كان ده‌بنه‌ ده‌ستبه‌سه‌ر له‌و وڵاته‌، له‌و شوێنه‌ی كه‌ باره‌گای سه‌ره‌كیی ڕێكخراوى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانى لێیه‌. هه‌روه‌ك باره‌گای سه‌ره‌كیی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشیش و كۆمه‌ڵه‌ى گشتییش له‌و شوێنه‌یه‌). به ‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ش ئۆپشنێكی زۆر ڕادیكاڵانه‌یه‌، به‌ڵام بڕوام وایه‌ كه‌ ڕێكخراوه‌كه‌ زۆر به‌ خێرایی دوابه‌دوای ئه‌م بڕیاره‌ی ئه‌مەریكا ئه‌ندامێكی هه‌ره‌ دیار و كاریگه‌ری له ‌ده‌ست ده‌دات. جێی وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان نه‌یتوانی ڕێگری بكات له‌ هه‌ڵایسانی جه‌نگی دووه‌مى جیهانی، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا ڕێكخراوى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له ‌پێناو ئامانجێك دامه‌زراوه‌، ئه‌ویش ڕێگریكردنه‌ له‌ جه‌نگی سێهه‌مى جیهانی. ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ جیهانێكدا ئه‌ژین كه‌ هه‌ڵایسانی جه‌نگی سێهه‌می جیهانى وه‌خته‌ ببێته‌ ڕاستییه‌ك، به‌ پێی هه‌موو ئاماژه‌كان، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ بینینی ئێستامانه‌وه‌ بۆی، توانای ڕێگریكردنی نابێت له‌و جه‌نگه‌. زۆر نووسه‌ری ڕوسی ئه‌وه‌یان نووسی سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مەریكا گورزی سه‌ربازی له‌ دژی سوریا به‌كار هێنا به‌ڵام ئه‌م كاره‌ نابێته‌ هۆی ڕوودانی پێكدادانی ڕاسته‌وخۆی هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ڕوسیا و ئه‌مەریكا، ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌ی كه‌ وێرانكردنى زه‌وی وه‌لا نرا و كانسه‌ڵ بووه‌وه‌. شتێك هه‌یه‌ به‌ من ئه‌ڵێت یا ئه‌و خه‌ڵكانه‌ نابینین یاخود نایانه‌وێت ببینن كه‌وا جیاوازی هه‌یه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو وشه‌ى (وه‌لانان و دواخستن.)

سه‌رچاوه‌
: https://vz.ru/opinions/2018/4/20/918481.html

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure