ڕوسیا له‌ رۆژهه‌لاتى ناوه‌ڕاست ده‌مێنێته‌وه‌

23/05/2018

:: بێ نوسەر نوسینی / نیكۆلاس تریكێت
سه‌رچاوه‌: inosmi.ru
وه‌رگێرانی له‌ روسیه‌وه‌/ كارزان عومه‌ر علی

تا ئه‌وكاته‌ى كه‌  پۆتین سه‌رۆكی روسیا بێت، بوونى ئه‌و وڵاته‌ له‌ رۆژهه‌لاتى ناوه‌راست  و هه‌ماهه‌نگی و هاوكاری نێوانی له‌گه‌لأ ده‌وڵه‌تانى ناوچه‌كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ به‌رده‌وامی ئه‌بێت و فراوانتر ئه‌بێت – له‌ زۆرلایه‌نه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ بودجه‌ی وڵاته‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ پشتی به‌ستووه‌ به‌ فرۆشتن و داهاتی نه‌وت هاوشێوه‌ی تێچووه‌ داراییه‌ سه‌ربازی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی. له‌ بری ئه‌نجامدانی ریسكی گه‌وره‌ تایبه‌ت به‌ ریفۆرمی دوور مه‌ودا له‌ هه‌ناوى وڵاته‌كه‌یدا، له‌وانه‌یه‌، پوتینی سه‌رۆك كۆمار پشت ببه‌ستێت به‌ داهاته‌كانی باجی به‌هه‌مهێنانى نه‌وت و هه‌روه‌ها فرۆشتنی نه‌وت – كه‌ئه‌وه‌ش نزیكه‌ی نیوه‌ی بودجه‌ى فیدراڵی ڕوسیا پێكده‌هێنێت. ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ روسیا بۆ ماوه‌یه‌كی  دورودرێژ له‌ رۆژهه‌لاتی ناوه‌راست ئه‌مێنێته‌وه‌.

بازاره‌كانى نه‌وت له‌ رۆژهه‌لات گۆرانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌:
له‌ ساڵی 2013 بۆ یه‌كه‌مجار ده‌وڵه‌تانی تازه‌ گه‌شه‌سه‌ندوو به‌گوێره‌ی ئاسته‌كانی به‌كاربردنی نه‌وت پێشی وڵاتانی پێشكه‌وتوو كه‌وتن. داواكاری ده‌وڵه‌تانی وه‌ك ناوچه‌ی ئاسیا و ئۆقیانوسی ئارام له‌ نمونه‌ی چین له‌ ئێستادا وه‌ك هێزێكی گه‌وره‌ی بازاری جیهانی نه‌وت ده‌رده‌كه‌ون.
گه‌وره‌ كۆمپانیای حكومی روسی "روسنه‌فت"  له‌ مانگی شه‌شی 2013، گه‌یشته‌ ریكه‌وتنێكی گه‌وره‌ له‌گه‌ل په‌كین تایبه‌ت به‌ دابینكردنی نه‌وت. گرێبه‌سته‌كه‌ نزیكه‌ی 270 ملیار دۆلاره‌ بۆ ماوه‌ی 25 ساڵ كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ دروستكردنی بۆری گوێزه‌ره‌ی نوێ  و هه‌روه‌ها فراوانكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌  كه‌ هه‌ردوو ولاتى روسیا و چین له‌گه‌ڵ بازاره‌گانی دیكه‌ى ناوچه‌ی ئاسیا و ئۆقیانوسی ئارام پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ی  ڕوسنه‌فت گه‌یشته‌ رێكه‌وتنێكی نوێ له‌گه‌ل كۆمپانیا چینیه‌كان له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانه‌كان، ئا له‌وكاته‌دا كۆمپانیاكه‌ سه‌دان هه‌زار به‌رمیله‌ نه‌وت له‌ رۆژێكدا ئه‌فرۆشێت، ئه‌مه‌ش واده‌كات له‌ ده‌ره‌ئه‌نجامدا روسیا ببێته‌ گه‌وره‌ترین به‌رهه‌مهێنه‌ر یاخود دابینكه‌ری نه‌وت بۆ چین. مۆسكۆ هه‌وڵده‌دات ئه‌وه‌ پیشانی ئه‌مریكا و ئه‌وروپا بدات، كه‌وا روسیا توانای هه‌یه‌ گرنگی پێدان یاخود ئه‌وله‌ویاته‌كانی خۆی وه‌رچه‌رخێنی به‌ ئااراسته‌ى لایه‌كی تر، داهاتی خۆی و پاڵپشتی سیاسی بۆخۆی له‌ جێگه‌ی دیكه‌ به‌ده‌ست بهێنێت.

ئه‌وروپا هاوشێوه‌ی رابردوو وه‌ك كریارێكی گه‌وره‌ ئه‌مێنێته‌وه‌:
سه‌باره‌ت به‌ كۆمپانیا ڕوسیه‌كانی تایبه‌ت به‌ ووزه‌، ئه‌وروپا وه‌ك بازارێكی  گرنگ و گه‌وره‌ ئه‌مێنێته‌وه‌، ئه‌و كیشوه‌ره‌ واتا ئه‌وروپا به‌نزیكه‌ى 70% هه‌نارده‌ى نه‌وتی خاو و به‌رهه‌مه‌ نه‌وتیه‌كانی روسیا به‌كارده‌هێنێت. له‌ پێناو فراوانكردنی فرۆشتنی نه‌وت به‌ چین یاخود ئاسیا واپێویست ئه‌كات له‌سه‌ر روسیا له‌هه‌مان كاتدا بڕی به‌رهه‌مهێنان و ده‌رهێنانى نه‌وت فراوانتر بكات، هه‌تاكو بتوانێت له‌ بازاڕی ئه‌وروپیدا پشكی خۆی بپارێزێت.
له‌ كۆتایی ساڵی ڕابردوو، ڕوسنه‌فت، گه‌یشته‌ رێكه‌وتنێك كه‌ به‌نزیكی بڕی به‌رهه‌مهێنانى نه‌وتی بۆ دووقات زیاتر ئه‌كرد ئه‌ویش به‌ دابینكردنی نه‌وت بۆ چین له‌ ڕێگه‌ی كازاخستانه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌  به‌و واتایه‌ بوو كه‌ ڕوسنه‌فت، پێویست بوو نه‌وتی زیاتر به‌كاربهێنێت له‌ سیبریای رۆژئاوا كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی نه‌وتی ئه‌وروپا دابین ئه‌كات.
"نه‌وت وه‌كو ویسكی وایه‌، تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ئه‌گۆرێت به‌گوێره‌ی ئه‌و شوێنه‌ى لێی به‌رهه‌مهێنراوه‌، له‌و شوێنه‌ی له‌ زه‌ویه‌وه‌ هێنراوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌"، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌پێناو دروستكردنی به‌رهه‌مێك به‌ كوالێتیه‌كی گونجاو، جۆره‌ جیاوازه‌كانی نه‌وت به‌زۆری تێكه‌ڵ ده‌كرێن. ڕوسیا تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ نه‌وتی سوك كه‌ له‌ سیبریای رۆژئاواوه‌ به‌هه‌م هاتوه‌، ره‌وانه‌ی ئه‌وروپای ئه‌كات، نه‌وتی قورسیش له‌ناوچه‌ی ئۆراڵ و هه‌رێمی ڤۆاگاوه‌ به‌رهه‌مدێنێت. به‌ركارهێنانى له‌پێناو هه‌نارده‌كردنی بۆ چین كه‌ به‌زۆری له‌ناوچه‌ی رۆژئاوای سیبیریاوه‌ به‌رهه‌م هاتووه‌، ڕوسنه‌فت ناچاربوو كه‌ پێكهاته‌ى تێكه‌ڵی نه‌وته‌كه‌ بگۆرێت، كه‌وا بریار بوو هه‌نارده‌ی ئه‌وروپای بكات، ئه‌وه‌یش به‌ زیادكردنی چڕی نه‌وته‌كه‌. له‌وكاته‌وه‌ی پاڵێوگه‌ نه‌وتیه‌ ئه‌وروپیه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان كرد كه‌ چاو ده‌خشێننه‌وه‌ به‌ عه‌قده‌كان و هه‌روه‌ها كڕینى نه‌وتی روسی كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌ گه‌ربێتو مادده‌ى پیسی ناو نه‌وته‌ چڕه‌كه‌ زۆرتربێت.  هه‌نارده‌ی نه‌وتی ڕوسیا له‌ ساڵی 2017 به‌هه‌مووی 01% زیادیكردوه‌، له‌كاتێكدا هه‌نارده‌ی نه‌وت به‌ بۆری بۆ چین  40% زیادی كردوه‌. وه‌ك چاوه‌روان ئه‌كرێت، به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت تاكو سه‌ره‌تای 2020 گۆرانكاری به‌سه‌ردا نایه‌ت، به‌ڵام به‌بێ زیادكردن له‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت، ڕوسیا ڕوبه‌رووی فشاری كاریگه‌ر ئه‌بێته‌وه‌ له‌پێناو به‌رده‌وامیدان به‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت بۆ ئه‌وروپا.
له‌به‌رئه‌وه‌ كڕیاره‌ ئه‌وروپیه‌كان له‌وه‌یه‌ وه‌ك خه‌ڵه‌تاوێكیان لێبێت، نه‌وتیان چنگ نه‌كه‌وێت و روسیاش ناچاربێت له‌شوێنی دیكه‌ نه‌وت ده‌ربهێنێت. به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ ناوچه‌ نوێیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت زۆرتر نزیكی چین و بازاره‌كانی ئاسیان به‌راورد به‌ ئه‌وروپا.

دابینكردنی برێكی گونجاوی نه‌وت:
 سه‌پاندنی سزاكان به‌سه‌ر ڕوسیا كاریگه‌ریه‌كی رێژه‌یی كه‌می هه‌بووه‌، به‌لام ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ نرخی نه‌وته‌. له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنه‌ به‌رچاوه‌كانیان، زۆرێك له‌ پرۆژه‌ی ناوچه‌ به‌سته‌ڵه‌كیه‌كان كه‌ پێویست بوو دڵنیایی بده‌نه‌ داهاتووی دابینكردنی نه‌وت بۆ ئه‌وروپا و ئاسیا، به‌سوود بوون.  هه‌رچه‌نده‌ له‌ ناوه‌راستی ساڵی 2014وه‌ نرخی نه‌وت به‌ره‌و نزمبووونه‌وه‌ چووه‌. سزاكان بوونه‌وه‌ هۆی سنوورداركردنی وه‌به‌رهێنان و هاورده‌ كردنی ته‌كنه‌لۆجیا بۆ جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌ی ناوچه‌ به‌سته‌ڵه‌كیه‌ قووڵه‌كان و  ناوچه‌ دوور له‌ كه‌ناراوه‌ ئاویه‌كان، هه‌روه‌ك توانای كۆمپانیا ڕوسیه‌كانی سنوورداركرد له‌و كاته‌ی نرخه‌كان به‌رز بوون. له‌ حاڵه‌تی نزمی نرخی نه‌وتدا، ڕوسیا له‌ وه‌ڵامی سزاكاندا بڕی به‌رهه‌مهێنانى ناوخۆیی زیادكرد، باجه‌كانى گۆڕی، ته‌ركیزی خسته‌ سه‌ر پرۆژه‌ی بچووك له‌و نێوه‌نده‌دا پرۆژه‌كانی نیوه‌گۆی باكووری زه‌وی كه‌ جێبه‌جێكردنیان ئاسانترێكه‌. 
هه‌روه‌ها بارودۆخه‌ گشتیه‌كه‌ كۆمپانیا ڕوسیه‌كانی ناچاركرد كه‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانی ڕوسیا. تێچووی به‌رهه‌مهێنان له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست كه‌متره‌ و ئه‌وان خزمه‌تی بازاره‌كانی ئه‌وروپا ئه‌كه‌ن. روسنه‌فت ده‌ستكی كرد به‌ ئه‌نجامدانی گرێَبه‌ست له‌م ناوچه‌یه‌دا له‌پێناو پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و كورتهێنانه‌ی كه‌ له‌ دابینكردنی نه‌وت هه‌یه‌تی بۆ كریاره‌ ئه‌وروپیه‌كانی. له‌ مانگی دووی 2017 روسنه‌فت رێكه‌وتنێكی ئه‌نجامدا له‌گه‌ل كۆمپاینا نه‌وتیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی لیبیا به‌ كڕینی نه‌وتی لیبیا بۆ كریاره‌ ئه‌وروپیه‌كانی خۆی. كۆمپانیاكه‌ یارمه‌تی حكومه‌تى هه‌رێمی كوردستانی دا به‌ پێدانی قه‌رزێك به‌ بری سێ ملیار دۆلار، كه‌ به‌شێوه‌ی پێدانى نه‌وت له‌بری پاره‌ له‌ داهاتوودا وه‌ری ده‌گرێته‌وه‌. له‌ كۆتایی ساڵی ڕابردوو، روسنه‌فت رازیبوو له‌سه‌ر به‌ده‌ستهێنانی به‌شێك له‌ كۆمپانیایه‌كی كوردی، كه‌ تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ بۆری نه‌وتی هه‌رێم به‌ئاراسته‌ی توركیا، هه‌روه‌ها بۆته‌ نێوه‌ندگیرێك له‌ نێوان كیشه‌كانی هه‌ولێرو به‌غداد.
به‌وهۆیه‌شه‌وه‌، كۆمپانیای نه‌وتی تایبه‌تی "لوكۆیڵی روسی" ده‌ستی كرد به‌ جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌كانی له‌ ئێران و باشووری عێراق. ئامانجیشی بریتیه‌ له‌ فراوانكردنی تواناكانی بڕی به‌رهه‌مهێنان له‌ بازاره‌ خێرا گه‌شه‌سه‌ندووه‌كانی نه‌وت، بۆ نمونه‌ له‌ هندستان، هه‌روه‌ها به‌ده‌ستهێنانی ئه‌و توانایانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی هه‌رزانتر بۆ گه‌شه‌پێدانى سه‌رمایه‌كانی. رێكه‌وتنه‌كانی له‌گه‌ڵ كوردستان و لیبیا یارمه‌تی روسیا ده‌دات كه‌ پاڵپشتی جێبه‌جێكردنى رێكه‌وتنه‌كانی بكات له‌گه‌ل ئه‌وروپا.  له‌پێناو رێكه‌وتن له‌سه‌ر مه‌رجه‌ زۆر گونجاوه‌كان بۆ وه‌به‌رهێنانه‌كانی داهاتوو، ڕوسیا ئه‌توانێت ته‌دابیری سیاسی به‌كاربهێنێت، - فرۆشتنی چه‌ك و پاڵپشتی دیپلۆماسی و قه‌رزه‌كان. ئه‌مه‌ش رێگه‌ به‌ مۆسكۆ ئه‌دات كه‌وا سه‌رچاوه‌ تایبه‌تیه‌كان و سه‌رچاوه‌ حكومیه‌كانی به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ست بكات بۆ كرینی پشك له‌ پرۆژه‌ نه‌وتیه‌كانی ئاینده‌دا. بۆ نمونه‌، ڕوسنه‌فت به‌ سه‌ركه‌وتوویی ستراتیژی ئالوگۆركردنی قه‌رز به‌ سه‌رمایه‌ی له‌ ڤه‌نزوێلا به‌كارهێنا. كۆمپانیا روسیه‌كان هه‌موو توانایه‌كیان ئه‌خه‌نه‌ گه‌ڕ له‌پێناو پارێزگاریكردن له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنى بازاره‌كانی ئه‌وروپا، رۆلی خۆیان فراوانكردوه‌ له‌ بازاره‌كانی ئاسیاشدا، سه‌ره‌ری سنووردار كردنی چالاكیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانى نه‌وت له‌ ناوخۆی ڕوسیادا.

دابینكردنی نه‌وت به‌ نرخی به‌رز
بودجه‌ى حكومه‌تى ڕوسیا به‌شێوه‌یه‌كی به‌هێز په‌یوه‌سته‌ به‌ باجه‌كان له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانى نه‌وت و ئه‌وداهاتانه‌ى كه‌ ده‌ستده‌كه‌ون له‌ فرۆشتنى نه‌وتدا. ئه‌وه‌ش یارمه‌تی روسیای دا كه‌ هاوكاریه‌كانی له‌گه‌ل سعودیه‌ و ئۆپیك رێكبخاته‌وه‌ به‌ ئامانجی كه‌مكردنه‌وه‌ى بری به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌به‌ر یه‌ك هۆی ساده‌- به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی نه‌وت. په‌رله‌مانی (دومای) روسی بودجه‌ى ساڵی 2017-2019 په‌سه‌ندكرد رۆژێك پێش ئه‌وه‌ی كه‌ وه‌زیری ووزه‌ى روسی ئه‌لێكسانده‌ر نۆڤاك به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی هاوكاری ولاته‌كه‌ی له‌گه‌ل رێكخراوی ئۆپیك و ده‌وڵه‌تی سعودیه‌ ئاشكرا بكات به‌ ئامانجی به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی نه‌وت. ده‌كرێ كۆرتهێنانی بوجه‌ له‌ ِروسیا برێكی كه‌م بێت تا ئه‌وكاته‌ی نرخی به‌رمیلێك نه‌وت له‌ 53 دۆلاردا بوه‌ستێت. ئه‌مرۆكه‌ نرخی به‌رمیلێك نه‌وت له‌ نێوانی 60-70 دۆلاردایه‌.  هه‌رچه‌نده‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی بری به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت دژ ئه‌وه‌ستێته‌وه‌ له‌گه‌ل واقعی تازه‌دا -  له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی به‌رهه‌مهێنانى نه‌وت له‌ ئه‌مریكا. به‌گوێره‌ی زانیاریه‌كانی وه‌كاله‌تی ووزه‌ى نێوده‌وله‌تی، تا كۆتایی سالی 2019 قه‌باره‌ی بڕی به‌رهه‌مهێنانى نه‌وتی ئه‌مریكی، چاوه‌روان ئه‌كرێت، زیاتر بێت له‌ بری نه‌وتى به‌رهه‌م هاتوو له‌ ڕوسیا. جگه‌ له‌وه‌، كه‌مكردنه‌وه‌ی بڕی نه‌وتی به‌رهه‌مهاتوو تواناكانی كۆمپانیا روسیه‌كان سنووردار ئه‌كات به‌وه‌ی كه‌ بری به‌رهه‌مهێنانیان زیاتر بكه‌ن له‌ داهاتوودا. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ئه‌مریكا ده‌بێته‌ ڕابه‌ری دۆخه‌كه‌ و ئه‌توانێت بڕی هه‌نارده‌ی نه‌وتى خۆی فراوان و زۆرتر بكات بۆ ئه‌وروپا و ناوچه‌ی ئۆقیانوسی ئارام و ئاسیا، هه‌روه‌ها نرخی نه‌وتیش به‌ نزمی بهێلێته‌وه‌. مۆسكۆ و ریاز ئێستا له‌ دانوستانن له‌ گه‌یشتن به‌ رێكه‌وتنێك بۆ ماوه‌ی 10- 20 ساڵ، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌وڵ بده‌ن كه‌ نرخی نه‌وت به‌ به‌رزتر بهێڵنه‌وه‌ ، وه‌ك پاَلنه‌رێكی ئیزافی  له‌ پێناو مۆسكۆ، ده‌وڵه‌تى سعودیه‌ ئه‌توانێ له‌ڕووی دارایی و ته‌كنه‌لۆجیه‌وه‌ پاڵپشتی فه‌راهام بكات، له‌كاتێكدا رۆژئاوا نایه‌وێت دابینی بكات.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure