ململانێی ئه‌مریكا و ئێران سه‌باره‌ت به‌غدا چی ده‌گه‌یه‌نێت؟

10/06/2018

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژیته‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینی: جه‌یمس فرۆمسۆن و ستیڤن سیمۆن
سه‌رچاوه‌: foreignaffairs

بۆ یه‌كه‌م جار له‌دوای شكستی ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی (داعش)، عێراق له‌ 12ی ئایار هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی ئه‌نجامدا. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رسوڕمانه‌ سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ی سه‌ركرده‌ی ئاینی كاریگه‌ری شیعه‌ موقته‌دا صه‌دره، كه‌ خاوه‌ن هاوپه‌یمانی سائیرونه‌، هاوپه‌یمانیه‌كه‌ له‌نێوان حزبه‌كه‌ی صه‌دره و حزبي شيوعي عێراقی، ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌ بووه‌ هۆی دۆڕاندنی هاوپه‌یمانیه‌كانی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێستای عێراق – حه‌یده‌ر عيبادی – كه‌هاوپه‌یمانیه‌كی په‌سه‌ندبوو له‌لایه‌ن ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و (له‌ پله‌ی سێیه‌مه‌) و هاوپه‌یمانیه‌كه‌ی هادی عامری – سه‌ركرده‌ی پشتیوانی لێكراو له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ له‌پله‌ی دووه‌م دایه‌.
سه‌ركه‌وتنی موقته‌دا صه‌در نه‌بووه‌هۆی دڵخۆشكردنی هیچ كام له‌ ئێرانی و ئه‌مریكییه‌كان، ئه‌م دوو وڵاته‌پێشتر له‌كاتی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌لایه‌ن صه‌دره وه‌ كرانه‌ ئامانج ، هاوشێوه‌ی به‌شێك له‌ پارته‌كانی تر به‌ڵێنی ڕزگاربوون له‌ گه‌نده‌ڵی و هه‌ژموونی ده‌ره‌كی به‌ شوێنكه‌وته‌ عێراقییه‌كانی دا. هاوپه‌یمانه‌كه‌ی ئێران، عامری له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا پله‌ی دووه‌می به‌ده‌ستهێنا، به‌ڵام حزبه‌كه‌ی بێ توانایه‌ له‌پێكهێنانی حكومه‌تی عێراق. هه‌رچی شكستی چاوه‌ڕواننه‌كراوی عه‌بادی و به‌ده‌ستهێنانی پله‌ی سێیه‌م ڕووداوێكی نه‌خوازراو و بێ هیوابوو بۆ واشنتۆن، به‌ڵام هێشتا چانسی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ موقته‌دا صه‌در دروست بكات بۆ پێكهێنانی حكومه‌تی نوێ و ته‌نانه‌ت وه‌ك سه‌رۆك وه‌زیرانی وڵات بمێنێته‌وه‌.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هێشتا كۆمه‌ڵێك هۆكار هه‌یه‌ بۆ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌گه‌شبین بێت به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی هه‌ڵبژاردن، چونكه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی نوێی وڵات هه‌ركه‌سێك بێت – پێی ناچێت بووكه‌ڵه‌ی ده‌ستی ئێرانییه‌كان بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ش وه‌ك هاوپه‌یمانێك له‌ ئێران بڕوانێت. چونكه‌ پرسه‌ گه‌رمه‌كان، گه‌نده‌ڵی وه‌ك نموونه‌، نه‌ك شوناسی تائیفی بابه‌تی سه‌ره‌كی هه‌لبژاردنه‌كانی ئه‌م جاره‌ بوون. ئه‌م هه‌ڵبژاردنانه‌ له‌كاتێكدا به‌ڕێوه‌چوون كه‌ده‌وڵه‌تی عێراق (یان به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌تی عێراق سوپا وه‌ك نموونه‌) بۆ یه‌كه‌م جار- له‌ماوه‌ی چه‌ندین ساله‌- ره‌وایه‌تییه‌كی زۆری به‌ده‌ستهێناوه‌.
به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ چه‌ندین هۆكار هه‌یه‌كه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕه‌ش بینیبن له‌م پرۆسه‌یه‌دا. هه‌رچه‌نده‌ تائیفه‌گه‌رایی (سێكتاریانیزم) وه‌ك بزوێنه‌ری سیاسه‌ت له‌عێراقدا به‌ره‌و دامركاندنه‌وه‌ ده‌ڕوات، به‌ڵام ته‌زویری ده‌نگه‌كان و عه‌وداڵ بوون به‌دوای به‌رژوه‌ندییه‌ حزبی و شةخصییه‌كاندا له‌ ئاستێكی باڵا – ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی تاڵی له‌سه‌ر سیاسه‌تی عێراق دروستكردووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، پێشكه‌وتنه‌كانی عێراق له‌م ساڵانه‌ی دوایدا نه‌ك ته‌نها به‌رهه‌می په‌ره‌سه‌ندنه‌ ناوخۆییه‌كانی عێراقه‌، به‌ڵكو زاده‌ی چاره‌سه‌ره‌ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ – به‌دیاریكراوی، باشبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی واشنتۆن و تارانه‌ له‌كاتی واژووكردنی ڕێككه‌وتننامه‌ی ئه‌تۆمییه‌كه‌ی (به‌رجام) له‌ ساڵی 2015ه‌. به‌ڵام بڕیاری سه‌رۆكی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان "دۆناڵد ترامپ" له‌ 8ی ئایری 2018ه‌، به‌ كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ی ئێران – تائه‌ندازه‌یه‌كی زۆر بووه‌ته‌ هۆی تێكچوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ردوو وڵات، ئه‌مه‌ش مه‌ترسی جدی له‌سه‌ر ئه‌و ئاشتی و سه‌قامگیریه‌ هامیشه‌ی له‌ عێراق هه‌یه‌ دروست ده‌كات.
بۆیه‌ ئێستا پرسیاری جدی كه‌عێراق ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێران چۆن وه‌ڵامی بڕیاری كشانه‌وه‌ی ترامپ له‌ڕێككه‌وتنامه‌ئه‌تۆمیه‌كه‌ ده‌داته‌وه‌؟ به‌دیاریكراوی، ئایا ئێرانیه‌كان، كۆنترۆڵی به‌رژوه‌ندییه‌كانی وڵاته‌كه‌یان له‌عێراق كردووه‌، ده‌توانن عێراق به‌كاربهێنن بۆ گوزارشتكردن له‌ توڕه‌ی و ترسیان بۆ به‌رهه‌ڵستیكردن له‌ له‌ناوچوونی ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌یان،ئه‌ویش به‌ په‌ڵكێشكردنی عێراق بۆ ناو ته‌ڵه‌زمه‌ی ململانێی تائیفی و مه‌زهه‌بی كه‌ئه‌م وڵاته‌له‌ 2003ه‌وه‌ پێوه‌ی ده‌ناڵێنێت.
كاتێكی باش
پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی باشبوونی ڕه‌وشی ناوخۆی عێراق هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ شكستی ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی – داعش، كه‌ عه‌بادی له‌ كانوونی یه‌كه‌می 2017ه‌به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی ڕایگه‌یاند. سه‌ركه‌وتنی سوپا و هێزه‌ ئه‌منیه‌كانی عێراق به‌سه‌ر داعش، به‌تایبه‌ت له‌ ئۆپراسیۆنه‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك ئۆپراسیۆنی كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی موصڵ، بووه‌هۆی دروستكردنه‌وه‌ی سومعه‌ و ئیراده‌ی ئه‌و سوپایه‌ دوای ئه‌وه‌ی تووشی شكستێكی گه‌وره‌ بوو له‌ شاره‌كه‌ له‌ ساڵی 2014ه‌، ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ش بووه‌هۆی به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی شه‌رعیه‌ت و ڕه‌وایه‌تی له‌ناو ته‌واوی عێراقییه‌كان به‌ته‌واوی پێكهاته‌كانیه‌وه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ میلیشیا شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران كه‌ به‌ "حه‌شدی شه‌عبی" ناسراون، خاوه‌ن هه‌مان ئیمتیازن. به‌م جۆره‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی ئۆپراسیۆنی دژ به‌ داعش و شكستی عینادی و ده‌مارگیری سوننی، بووه‌ هۆی ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی مه‌یلی ناسیۆنالیزم – قومیه‌تی عێراقی و به‌هێزكردنه‌وه‌ی میزاجی سیاسی نا تائیفی.
سه‌قامگیری و خواستی نوێی سیاسه‌تكردن ڕێگه‌خۆشكه‌ر بووه‌بۆ هاندان و گه‌شانه‌وه‌ی ئابووری. ئه‌وه‌ بوو كۆنفرانسی وه‌به‌رهێنان له‌شوباتی 2018ه‌ له‌ كوه‌یت، وڵاتانی پابه‌ندكرد به‌ به‌ڵێندان به‌ هاوكاری دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی عێراق له‌قۆناغی دوای جه‌نگ و ململانێ چه‌كدارییه‌كان، به‌تایبه‌ت له‌ڕێگه‌ی هاوكاری و پشتیوانی گه‌وره‌ی وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداوی عه‌ره‌بی (GCC). له‌ماوه‌ی ساڵانی جه‌نگ (2014-2018)ه‌ سه‌ره‌ڕای ئاواره‌ی و وێرانكاری زۆر، هێشتا عێراق توانیویه‌تی به‌رهه‌م هێنانی هه‌نارده‌ی نه‌وتی زیاد بكات به‌ نزیكه‌ی 25%، كه‌ یارمه‌تیده‌ری بوو له‌كه‌مكردنه‌وه‌ی زیانی ئابووری عێراق له‌كاتی دابه‌زینی به‌رچاوی نرخی نه‌وت له‌بازاره‌ جیهانیه‌كاندا.
شتێكی نكۆڵی لێنه‌كراوه‌ عێراق سوودمه‌ندبووه‌ له‌و ڕه‌وش و ژینگه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌ی ڕه‌خساوه‌ – به‌دیاریكراوی هه‌ماهه‌نگی فعلی نێوان ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی و تاران له‌جه‌نگی دژ به‌ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی، كه‌ زاده‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌دبلۆماسییه‌ بوو به‌هۆی ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌وه‌ هاته‌ئاراوه‌و، توانی ده‌نگه‌نه‌شازه‌كان له‌ولایه‌ته‌یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا كه‌م بكاته‌وه‌ به‌ پێشنیاركردنی ئه‌وه‌ی مه‌رج نیه‌ هه‌میشه‌ و له‌كوێ ئێران بوونی هه‌بێت ئه‌وا به‌ڵایه‌كی هه‌رێمی بوونی هه‌یه‌! بۆنموونه‌ له‌ساڵی 2014ه‌، كاتێك ڕێكخراوی داعش ده‌سیتگرت به‌سه‌ر ناوچه‌یه‌كی به‌رفراوان له‌ عێراق، له‌وكاته‌دا واشنتۆن و تاران له‌ گفتوگۆی ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ بوون له‌ ڤیه‌نا، به‌ڵام سیناتۆری ولایه‌ته‌ی كارۆلینای جنوبی "لیندسی گراهام" دانی به‌وه‌دانا كه‌ "ئه‌شێت ئێرانیه‌كان هه‌ندێك هاوكاری دابین بكه‌ن بۆ دڵنیابوونه‌وه‌ له‌وه‌ی به‌غداد ناكه‌وێته‌ ده‌ست داعش."
ئه‌م مۆدێلی هه‌ماهه‌نگی و هاریكارییه‌ی ئێران و لایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان درێژ بووه‌وه‌ بۆ مه‌یدانه‌كانی جه‌نگی دژ به‌ داعش، ئه‌وه‌بوو سه‌ركردایه‌تی ناوه‌ندی هێزه‌كانی ئه‌مریكا ژوورێكی ئۆپراسیۆنی هاوبه‌شی له‌ ساڵی 2014ه‌ پێكهێنا بۆ هه‌ماهه‌نگی و هاوكاری له‌نێوان ئه‌مریكا و هێزه‌ عێراقییه‌كان، كه‌ باڵ و سه‌ركردایه‌تی میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی نزیك له‌ئێرانی تیادا به‌شداربوون. هه‌روه‌ك په‌یوه‌ندییه‌ دبلۆماسییه‌كانی تایبه‌ت به‌ ڕێككه‌وتنامه‌ ناوه‌كیه‌كه‌ی ئێران ڕۆڵی گرنگی هه‌بوو له‌ قبوڵكردنی به‌شداری میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی له‌جه‌نگی دژ به‌داعش له‌لایه‌ن بڕیار به‌ده‌ستانی ئه‌مریكاوه‌، كه‌وایكرد پانتایه‌كی فراوانی ئازاد بۆ سه‌ركردایه‌تی ئێرانیه‌كان بڕه‌خسێنێت به‌ قبوڵكردنی بڕیاری حه‌یده‌ر عه‌بادی بۆ داواكردنی هاوكاری سه‌ربازی له‌واشنتۆن بۆ جه‌نگی دژ به‌داعش.
ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ی ئێران تاكه‌هۆكاری پشت سه‌ركه‌وتنی هێرشه‌ سه‌ربازییه‌كانی دژ به‌ ڕێكخراوی داعش نه‌بوو، به‌ڵكو ته‌واوی عێراقییه‌كان له‌ شانۆی سیاسی ئه‌و وڵاته‌ دانیاننا به‌ گرنگی ڕۆڵی ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ له‌ ڕه‌خساندنی كه‌شێكی گه‌شبینانه‌له‌ئێستادا. زیاتر له‌وه‌ش به‌شێك له‌سه‌ركرده‌دیاره‌كانی عێراق وه‌ك خه‌میس خه‌نجه‌ر، گه‌وره‌ سه‌رمایه‌داری سوننه‌كه‌ پێشتر به‌ تمویلكردنی گرووپه‌چه‌كداره‌كانی دژه‌ ئه‌مریكا تۆمه‌تبار ده‌كرا، هادی عامری سه‌ركرده‌ له‌میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی و نزیك له‌ ئێران، كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كشانه‌وه‌ی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ ئه‌بێته‌ هۆی كاره‌ساتی جدی بۆ عێراق. له‌چاوپێكه‌وتنێكی نوێی له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌، خه‌میس خه‌نجه‌ر ده‌ڵێت: "كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر بارودۆخه‌كه‌ ده‌بێت" له‌ عێراق. به‌هه‌مان شێوه‌، هادی عامری له‌ لێدوانێكیدا بۆ ڕۆژنامه‌ی نیۆرك تایمز، ده‌ڵێت: "له‌ ئێستادا پێویستمان به‌هاوكاری ئه‌مریكیه‌كان هه‌یه‌... به‌ڵام ڕێگه‌ ناده‌ین وڵاته‌كه‌مان ببێته‌ شانۆی ته‌راتێنی وڵاتانی تر."
پلاندانان بۆ جه‌نگ
به‌تێڕوانین له‌ڕه‌وشی ناوخۆی عێراق، هێشتا پێكدادانه‌ سیاسییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان ده‌بنه‌ هۆی دروست بوونی هه‌ڕه‌شه‌ی جدی له‌به‌رده‌م پێشكه‌وتنی عێراق. بۆیه‌ ناكۆكییه‌كانی ئه‌م دوایه‌ی نێوان ئێران و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمانی له‌ وڵاتانی هاریكاری كه‌نداو ڕه‌نگه‌ به‌خێرایی ببێته‌هۆی دروست بوونه‌وه‌ی مه‌یل و شوناسی مه‌زهه‌بی و تائیفی لای عێراقیه‌كان. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی وه‌ك حه‌یده‌ر عبادی به‌ئاشكرا ئه‌وه‌یان ڕاگه‌یاند نایانه‌وێـت عێراق ببێته‌شانۆی ململانێی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووكان – ئێران، به‌ڵام هێشتا ئه‌و سه‌ركردانه‌ ناتوانن چاره‌نووسی وڵاته‌كه‌یان بنه‌خشێنن.
ئێران وه‌ك وڵاتێكی جێی هه‌ڵوێسته‌كردن، ئه‌شێت پلانی خۆی هه‌بێت بۆ ململانێ و ناكۆكیه‌كان. هاوكات چه‌ندین به‌ڵگه‌له‌ به‌رده‌سته‌كه‌ تاران ئاماده‌كاری ده‌كات بۆ به‌كارهێنان و جوڵاندنی هاوپه‌یمانه‌ عێراقییه‌كانی (به‌تایبه‌ت میلیشیا شیعه‌چه‌كداره‌كانی حه‌شدی شه‌عبی) بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی نابه‌رامبه‌ر كاتێك كه‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ ده‌كشێته‌وه‌بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌بیر له‌هێرشكردنه‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئێرانیه‌كان نه‌كاته‌وه‌.
هێزه‌ پرۆكسییه‌ ڕاسته‌وخۆكانی ئێران هاوشێوه‌ی میلیشیاكانی كه‌تائیبی حزب الله هه‌رزوو ده‌ستیان كرد به‌ وه‌ڵامدانه‌و و ورووژاندنی ئاژاوه‌. به‌پێی لێدوانی ووته‌بێژی گرووپه‌كه‌، "ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ده‌ركردنی وجوودی ئه‌مریكیه‌كان له‌ عێراق به‌چه‌ند مانگ به‌رهه‌ڵستی و مقاوه‌مه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێـت." ناكرێـت ئه‌م لێدوانانه‌ ته‌نها وه‌ك قسه‌یه‌كی سه‌رپێی ته‌ماشا بكرێت – چونكه‌میلشیاكانی كه‌تائیبی حزب الله و گرووپه‌ چه‌كداره‌ هاوشێوه‌كانیان ڕابردوویه‌كی دوورودرێژیان هه‌یه‌ له‌ ئه‌نجامدانی هێرشی چالاك و وێرانكه‌ر دژی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌عێراق. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی گاڵته‌ئامێزییه‌ ئه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ ساڵانی ڕابردووه‌وه‌ تائێستا كه‌تائیبی حزب الله له‌ شانوؤي سیاسی عێراق گرووپێكی پاسیڤ و نادیاربوو (به‌ڵام به‌م نزیكانه‌ ده‌ستیان كردۆته‌ لێدوان دژی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا).
بۆیه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ململانێ و توندوتیژ كراوه‌ و ڕاسته‌وخۆش هه‌ڵنه‌گیرسێت، ئه‌م لێدوانانه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌گرژی و ئاڵۆزییه‌كانی نێوان ئه‌مریكا و ئێران كاریگه‌ریی نه‌رێیان له‌سه‌ر پرۆسه‌ی پێكهێنانی حكومه‌تی داهاتووی عێراق ده‌بێت. پلاندانه‌رانی ئێران پێیان وایه‌ كۆنترۆڵكردنی عێراق (سه‌پاندنی هه‌ژموونی ئێران به‌سه‌ر عێراق) له‌ ڕابردوو زیاتر گرنگیه‌كی ستراتیجی هه‌یه‌ بۆ ئێرانیه‌كان له‌پێناو به‌رگریكردن له‌خۆیان، بۆیه‌ وه‌ك شانؤيةك له‌ عێراق ده‌ڕوانن كه‌ ده‌توانن تیایدا نمایشی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بكه‌ن، ئه‌ویش یان به‌هه‌ڕه‌شه‌كردنی هێرشی ڕاسته‌وخۆ بۆ سه‌ر ئه‌مریكییه‌كان یان به‌شێوه‌ی ناڕاسته‌وخۆ و فشار دروستكردن له‌سه‌ر حكومه‌تی عێراق بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی هاوكاری و هه‌ماهه‌نگیه‌كانی له‌گه‌ڵ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا.
ئاماده‌كاریی ئێرانییه‌كان له‌سه‌ر به‌هێزكردنی هه‌ژموونی وڵاته‌كه‌یان له‌ حكومه‌تی عێراقی دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی 12ی ئایار وه‌ستاوه‌، له‌ڕێگه‌ی خزاندنه‌ناوه‌وه‌ی چه‌ندین پرۆكسی و بریكاری خۆی له‌ عێراق بۆ ناو پۆست و شوێنه‌گرنگه‌كانی به‌رپرسیارێتی، به‌دیاریكراوی له‌ وه‌زاره‌ته‌گرنگ و هه‌ستیاره‌كان. له‌م ڕووه‌وه‌ئێران پێویست نییه‌ ده‌ستێوه‌ردانی زۆر توند بكات، به‌تایبه‌تی كاتێك زۆرێك له‌ سیاسه‌تمه‌دارانی عێراق ئه‌ندازه‌یه‌كی باش له‌دڵسۆزی له‌گه‌ڵ ئێرانیه‌كان هه‌یه‌زیاتر له‌هه‌ر ده‌رفه‌تێك كه‌ واشنتۆن بتوانێت پێشكه‌شیان بكات.
له‌حاڵه‌تی نوێبوونه‌وه‌ی ململانێكانی نێوان تاران و واشنتۆن، ئێران ده‌یه‌وێت پۆسته‌ باڵاكانی حكومه‌تی داهاتوو بۆ كاندیده‌كانی فه‌یله‌قی به‌در بێت، ئه‌و میلیشیا شیعه‌ چه‌كداره‌ی له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتیوانی ده‌كرێت به‌سه‌ركردایه‌تی هادی عامری و قاسم ئه‌عره‌جی، كه‌له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌توان تۆڕێكی چاودێری خۆیان له‌ناو حكومه‌ت دروست بكه‌ن له‌سه‌ر ئه‌مریكیه‌كان. ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت گرتنه‌ده‌ستی پۆسته‌باڵاكان له‌لایه‌ن عامری و ئه‌عره‌جیه‌وه‌ ده‌بێته‌ جێی مشتومڕ و ناكۆكی لایه‌نه‌كان، ئه‌وا كه‌سانێكی كه‌متر ناسراو و ده‌ركه‌وتووی نزیك له‌ئێران له‌ پارته‌ سیاسییه‌كانی تر چاوه‌ڕوانی پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و پۆستانه‌ده‌بن: له‌وانه‌ش محمد غبان وه‌زیری پێشووی ناوخۆ له‌سه‌رده‌می كابینه‌كه‌ی نوری مالیكی، ئه‌حمه‌د ئه‌سه‌دی ئه‌ندام په‌رله‌مان و ووته‌بێژی میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی و ستایشكه‌ر فه‌رمانده‌ی سوپای قودسی ئێرانی قاسم سوله‌یمانی، محمد شیاع ئه‌لسودانی، وه‌زیری كار و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌به‌ ڕوونی پشتگیری و پشتیوانی بازرگانی و وه‌به‌رهێنان ده‌كات له‌گه‌ڵ وڵاتی ئێران. زیاتر له‌وه‌ش، حزبی ده‌عوه‌ی ئیسلامی كه‌دابه‌شبووه‌ به‌سه‌ر دوو باڵدا به‌سه‌ركردایه‌تی عبادی و مالیكی، ئه‌گه‌ر چووه‌پرۆسه‌ی پێكهێنانی حكومه‌ت له‌گه‌ڵ موقته‌دا صةدر، ئه‌وا كاندیدی وه‌سه‌ت و میانڕه‌و له‌نێوان عبادی و مالیكی بۆ پۆستی سه‌رۆك وه‌زیران ڕه‌نگه‌ "تاریق نجم" بێت كه‌به‌ڕێوه‌به‌ری پێشووی ستافی نوری مالیكی بوو، وه كه‌سێكی جێی گرنگی پێدانی ئێرانیه‌كانه‌.
لێره‌شدا چه‌ند ئه‌گه‌رێك هه‌یه‌ كه‌ بارودۆخه‌كه‌ یان وه‌ك خۆی به‌رده‌وام ده‌بێت و هه‌ندێك له‌و سه‌ركردانه‌ڕه‌نگه‌له‌ پۆسته‌ باڵاكاندا ببینرێن، ڕه‌نگه‌به‌شێكی تریان دوور بكه‌وتنه‌وه‌. به‌ڵام به‌گشتی ئه‌و كاندیدانه‌ی نزیكن له‌ئێرانه‌وه‌، و ساڵانێكة په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق هه‌یه‌، ئه‌شێت سه‌ره‌ڕای مه‌یلی نزیكیان له‌ ئێران، به‌ڵام هێشتا به‌رده‌وام بن له‌ كرانه‌وه‌ و هه‌ماهه‌نگی به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌مریكییه‌كان. به‌ڵام به‌بێ مانه‌وه‌ی ڕێككه‌وتنامه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ئه‌و هاوكاری و هه‌ماهه‌نگیانه‌زۆر كه‌م و سنوردار ده‌بێت. ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی صةدر به‌به‌هێزی دووباره‌ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی په‌یامی نادڵنیای پێیه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر رۆشنای به‌رده‌وام بوونی مه‌یلی دژه‌ ئه‌مریكی ئه‌و سه‌ركرده‌سیاسییه‌. بۆیه‌ ئه‌و ده‌نگۆیه‌ی ده‌ڵێت موقته‌دا صةدر به‌ته‌واوی كه‌سێكی دژه‌ ئێرانییه‌ ئه‌وا له‌ڕاستیدا موباله‌غه‌ ده‌كات، چونكه‌ له‌ ئه‌گه‌ری هه‌ر ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی جدی له‌نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌، صةدر له‌یه‌ك میحوه‌ره‌ له‌گه‌ڵ ئێرانیه‌كان دژی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا. پووخته‌ی قسه‌كان ئه‌وه‌یه‌كه‌ ئێرانیه‌كان له‌ هه‌وڵی به‌رگریكردن و دانانی كاندیده‌ نزیكه‌كانی خۆیانن له‌ پۆسته‌ حكومیه‌كان، وه‌ كاندیده‌كانی ئێران ئاماده‌ ده‌كرێن بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسه‌كانی داهاتوو له‌ عێراق.
له‌هه‌مان كاتدا هێشتا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ئێرانییه‌كان دووربخرێنه‌وه‌، به‌شێوازێك كه‌تائێستا ڕووینه‌داوه‌، ئه‌ویش له‌هه‌وڵه‌كانی سعودیه‌ بۆ خوڵقاندنی بواری هه‌ژموونی خۆی له‌عێراق دیاره‌ كه‌ ده‌یه‌وێت له‌رێگه‌ی وه‌به‌رهێنانێكی طةورة، ئۆڤه‌ری مه‌رجداری گه‌شتن به‌هێڵی گواستنه‌وه‌ی نه‌وتی مواجیز  ئارامكۆی سعودی، و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گومان له‌سه‌ر شرعیه‌تی عه‌ره‌بی بوونی شیعه‌ی عێراق. دوورخستنه‌وه‌ی هه‌ژموونی سعودیه‌ له‌لایه‌ن ئێرانیه‌كانه‌وه‌وه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ری ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ته‌ماشا ده‌كرێت، هاوكات له‌لایه‌ن ئه‌و عێراقیه‌كان ناچار به‌ هه‌ڵبژاردن ده‌كات له‌نێوان تاران و ئه‌مریكا. به‌ڵام به‌له‌به‌رچاوگرتنی نزیكی ئێرانیه‌كان، ڕه‌نگه‌ عێراقیه‌كان پابه‌ندبن به‌هه‌ڵبژاردنی ئێرانیه‌كان له‌بری ئه‌مریكیه‌كان.
ئه‌م مه‌یله‌ی سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان و گه‌وره‌ به‌رپرسان یان فه‌رمانده‌ سه‌ربازییه‌كانی عێراق به‌ ئاراسته‌ی ئێران ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ئه‌وان به‌حه‌بلی ئێران ده‌چنه‌ هه‌موو بیرێكه‌وه‌. به‌ڵكو له‌لایه‌ك ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئێران بانگه‌شه‌ی و ئیدیعای به‌هێز تری هه‌یه‌ بۆ لایه‌نگرانی خۆی له‌ عێراق وه‌ك له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌و كه‌س و به‌رپرسانه‌ بترسێنێت یان به‌ پاره‌بیانكڕێت كه‌ پێشتر ئاماده‌ی هاوكاری و هه‌ماهه‌نگی نه‌بوون له‌گه‌ڵی. بۆیه‌ ئه‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ی ولایه‌ته‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ڕێگه‌ی هاوكاری و هه‌ماهه‌نگی عێراقییه‌كانه‌وه‌له‌بواری ئاسایشدا به‌ده‌ستیهێناوه‌ به‌رهه‌می بڕیاری مه‌ركه‌زی عبادی نه‌بووه‌ (سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هاوكارییه‌كانی عبادی گرنگ بوون)، به‌ڵكو به‌هۆی بڕیاری ئه‌و سه‌ركردانه‌وه‌ بوو كه‌ به‌رپرسیاری سه‌ركردایه‌تیان هه‌بوو له‌ قبوڵكردنی هه‌ندێك بڕیاری سیاسی به‌هۆكاری شةخصی یان دامه‌زراوه‌یی. بۆیه‌ئاشكرایه‌ ئێران له‌ پێگه‌یه‌كدایه‌ده‌توانێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌و حساباتانه‌ دروست بكات، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ماهه‌نگی ئه‌منی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووكانی ئه‌مریكا – عێراق.
داهاتوویه‌كی نادیار
تا ئه‌و كاته‌ی ململانێ و ناكۆكییه‌كان نێوا ئێران و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان نه‌گاته‌ ئاستێكی باڵا، ئه‌شێت ئێران به‌و مه‌شهه‌ده‌وزارییانه‌ قایل بێت كه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانی سیاسی نزیك له‌خۆی پڕده‌كرێته‌وه‌. هاوكات ئامانجی سه‌ره‌كییان بریتی ده‌بێت له‌ پاراستن  و به‌رده‌وامیدان به‌ڕۆڵی میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی و هێشتنه‌وه‌ی گرووپی چه‌كداری هاوشێوه‌ی كه‌تائیبی حزب الله ی عێراق. چونكه‌ ئێران ئه‌م هێزانه‌ وه‌ك بونیادێكی گرنگ و پێویست ده‌بینێت بۆ به‌رگریكردن له‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ عێراق به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ئه‌مریكا و ڕه‌دعكردنی ده‌ست درێژییه‌كانی واشنتۆن له‌ ناوچه‌كانی تری رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دژی ئێران.
له‌ ئه‌گه‌ری هه‌ڵگيرسانی دژایه‌تی و جه‌نگ له‌وڵاتانی وه‌ك لوبنان و سوریا و كه‌نداوی فارسی، یان له‌ ده‌ره‌نجامی هێرشه‌كانی ئه‌مریكا یان ئیسرائیل دژی ئامانجه‌كانی ئێران و پرۆگرامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی، ئه‌وان تاران له‌ پێگه‌یه‌كدایه‌كه‌ ئه‌و میلیشیا و گرووپه‌ چه‌كدارییانه‌ به‌كارده‌هێنێت له‌ عێراق بۆ هێرشی ڕاسته‌وخۆ بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان – به‌دیاریكراوی له‌ڕێگه‌ی ئه‌و میتۆد و ئامرازانه‌ی كه‌ له‌ڕابردوو به‌كاریان هێناوه‌، هاوشێوه‌ی بۆسه‌بۆدانان و به‌كارهێنانی ئۆتۆمبیلی بۆمب ڕێژكراو و بۆردوومانكردنی ئه‌مریكیه‌كان. به‌دڵنیاییه‌وه‌ئه‌مه‌ش جێگای قبوڵكردن و چاوپۆشین نیه‌بۆ واشنتۆن، به‌نه‌تیجه‌ ئه‌مریكا بوونی خۆی له‌ عێراق قایم تر ده‌كات به‌مه‌به‌ستی به‌رگریكردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌و وڵاته‌و پاراستنی هه‌ژموونی به‌سه‌ر حكومه‌تی عێراقه‌وه‌، به‌مه‌ش ده‌سه‌ڵات و شرعیه‌تی ئه‌و حكومه‌ته‌ش ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی جدی به‌هۆی نوێبوونه‌وه‌ی ململانێكانی نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌وه‌.
هه‌رچه‌نده‌ قورسه‌ پێشبینی ته‌واوی ئه‌و دینامیكیه‌تانه‌ بكرێت، به‌ڵام هێشتا هه‌ردوو لایه‌نی كێ بڕكێكه‌ر خاوه‌ن كارتی سیاسی و سه‌ربازی خۆیانن له‌ عێراق. بۆیه‌ ئه‌و پرسه‌ی پێویسته‌ گرنگی زۆری پێ بدرێت و لێی دڵنیا بینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌له‌ ئه‌گه‌ری هه‌ڵگیرسانی ململانێی ڕاسته‌وخۆ و حقیقی له‌نێوان ئێران و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، پێشكه‌وتن و سه‌قامگیری عێراق ده‌وه‌ستێت و ئه‌و وڵاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دۆخی ناله‌باری ساڵانی ڕابردوو.

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure