كاریگه‌رى ناڕه‌زایه‌تییه‌كانى عێراق له‌سه‌ر دانووستانه‌كانى پێكهێنانى حكومه‌ت

15/09/2018

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نووسینى: رۆسته‌م مه‌حمود 
سه‌رچاوه‌: futureuae.com


سه‌ربارى تاوسه‌ندنى ناڕه‌زایه‌تییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانى پارێزگاكانى ناوه‌ڕاست و باشوورى عێراق و گۆڕینى بۆ ناڕه‌زایه‌تى سیاسى دژ به‌ ده‌سته‌بژێره‌ سیاسییه‌ جۆراوجۆره‌كان، به‌ڵام هاوكێشه‌كانى دیمه‌نى سیاسى عێراق گۆڕانى به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، چونكه‌ له‌سایه‌ى مامه‌ڵه‌كردنى هێزه‌ شیعى مه‌زهه‌به‌كان له‌گه‌ڵ ناوچه‌كانى ناوه‌ڕاست و باشوور وه‌ك ناوچه‌ى زامنكراوى خۆیان و بایه‌خ نه‌دانى هێزه‌ كوردى و سوننى مه‌زهه‌به‌كان به‌و ناڕه‌زایه‌تییانه‌ و گرنگیدانى هێزه‌ هه‌رێمایه‌تى و نێوده‌وڵه‌تییه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان به‌ هاوسه‌نگییه‌ سیاسییه‌كان و هه‌روه‌ها پارێزگاریكردن له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وى خۆیان له‌ڕێگاى یه‌كلاكردنه‌وه‌ى تاى ته‌رازووى بریكاره‌كانیان له‌ كێبڕكێى دروستكردنى ئیئتلافى فه‌رمانڕه‌وادا، دانووستانه‌كانى خڕكردنه‌وه‌ى گه‌وره‌ترین كوتله‌ى په‌رله‌مانى وه‌ك رێگاخۆشكردنێك بۆ پێكهێنانى حكومه‌ت هه‌ر به‌رده‌وامه‌. 
هه‌ڵكشانى ناڕه‌زایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان: 
شاره‌كانى ناوه‌ڕاست و باشوورى عێراق به‌ ناڕه‌زایه‌تى و خۆپیشاندانه‌كانى دژ به‌ بارودۆخى گشتى وڵات ته‌نراون، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندى به‌ كه‌رته‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان و ئابوورى و به‌تاڵانبردنى خه‌زێنه‌ى ده‌وڵه‌ت و سه‌رچاوه‌كانیه‌وه‌ هه‌یه‌، خۆپیشانده‌ران دژى توێژى سیاسى فه‌رمانڕه‌واى وڵات ناڕه‌زایه‌تى ده‌رده‌بڕن، كه‌ به‌ خه‌مسارد له‌ئاست واقیع و دانیشتووانى ئه‌و پارێزگایانه‌ تۆمه‌تباریان ده‌كه‌ن، هاوكات خۆپیشاندانه‌كانیش جیا له‌وانه‌ى پێشوو كه‌ سه‌ركۆنه‌ى وه‌زیرێك یان كه‌رتێكى خزمه‌نگوزارى یاخود دامه‌زراوه‌یه‌كیان ده‌كرد، پشت به‌ گوتار و بانگه‌وازى سیاسى روون ده‌به‌ستێت. 
له‌ به‌رامبه‌ریشدا جموجووڵه‌كانى ئێستا خاوه‌نى خه‌سڵه‌تى تایبه‌ت به‌خۆیانن، به‌وپێیه‌ى په‌لیان بۆ زیاتر له‌ پارێزگایه‌ك هاویشتووه‌ و هێنده‌ به‌هێزن خه‌ریكه‌ ژیانى گشتى له‌ هه‌ر شارێكدا ده‌وه‌ستێنن كه‌ تیایدا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى ماوه‌یه‌كى دوور و درێژه‌ سه‌ریانهه‌ڵداوه‌ و توێژى خاوه‌ن ته‌مه‌ن و پیشه‌ و ئایینى جیاواز تیایاندا به‌شدارن و هاوكات سه‌ربه‌ هیچ ره‌وتێكى سیاسى – یش نین. 
بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین رێچكه‌یه‌كه‌ له‌ ناڕه‌زایه‌تى ده‌ربڕین دژ به‌ دۆخى ئێستا و ده‌سته‌بژێرى سیاسى له‌ وڵاتدا، به‌تایبه‌ت پارته‌ شیعى مه‌زهه‌به‌كان، كه‌ هێرشى یه‌ك له‌دوا یه‌كى خۆپیشانده‌ران بۆسه‌ر باره‌گاى ئه‌و پارتانه‌ به‌ ئاماژه‌یه‌كى روون له‌وباره‌یه‌وه‌ داده‌نرێت. 
ئه‌م ناڕه‌زایه‌تییانه‌ش له‌ ساته‌وه‌ختێكى سیاسى ناباودا هاتنه‌ گۆڕێ، ساته‌وه‌ختێك كه‌ ده‌سته‌بژێرى سیاسى پێیان وابوو به‌ته‌واوه‌تى هه‌ژموونى خۆیان به‌سه‌ر چوارچێوه‌ى سیاسى عێراقدا سه‌پاندووه‌، به‌تایبه‌ت دواى ئه‌وه‌ى گرنگترین دوو ده‌ستكه‌وتى سیاسییان به‌ده‌ستهێنا، ئه‌وه‌بوو له‌ خه‌ونى نه‌ته‌وه‌یى كوردیان كه‌مكرده‌وه‌ و توانییان كاریگه‌رییه‌كانى راپرسییه‌كه‌ى مانگى ئه‌یلولى 2017 سنووردار بكه‌ن، به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ هه‌رزوو له‌سایه‌ى رێككه‌وتنه‌ هه‌رێمایه‌تى و نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ پاشه‌كشه‌ى كرد. دواجاریش ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ رووبه‌رى سیاسى و سه‌ربازى كوردیان هێنایه‌وه‌ یه‌ك و پارێزگاى كه‌ركوك –یان به‌ته‌واوه‌تى له‌ ده‌ست هێنانه‌ ده‌ره‌وه‌. 
هاوكات ئه‌م ده‌سته‌بژێره‌ په‌ڕوباڵى "ناڕه‌زایه‌تى سوننه‌كان"یشیان كرد، كه‌ كاریگه‌ریى له‌سه‌ر شه‌رعیه‌تى سیاسییان هه‌بوو هه‌روه‌ها به‌ په‌راوێزخستنى عه‌ره‌بى سوننه‌ به‌ده‌ستى ئه‌نقه‌ست تۆمه‌تباریان ده‌كردن، ئه‌ویش له‌ڕێگاى بره‌ودان به‌و گوتاره‌ى كه‌ واى داده‌نێت ناڕه‌زایه‌تییه‌كانى پێشترى سوننه‌ بووه‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى داعش. له‌م چوارچێوه‌یه‌شدا، ده‌كرێت بڵێین كه‌ ئه‌م ناڕه‌زایه‌تییانه‌ وه‌ك كوده‌تایه‌كى سه‌ره‌تایى ئه‌و بنكه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ وه‌هایه‌ كه‌ ده‌سته‌بژێرى فه‌رمانڕه‌واى عێراق به‌ پاڵپشتى خۆیانیان ده‌زانى و پێیان وابوو هه‌ژموونى ته‌واوى خۆیان به‌سه‌ر قه‌واره‌ى عێراقى و هێزه‌ كاراكانیدا سه‌پاندووه‌. 
په‌ككه‌وتنى پێكهێنانى حكومه‌ت
سه‌ربارى ناڕه‌زایه‌تییه‌ به‌رده‌وامه‌كان، هێشتا گفتوگۆكانى په‌یوه‌ست به‌ پێكهێنانى حكومه‌تى نوێ هه‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چن و هێزه‌ شیعى مه‌زهه‌به‌كان هه‌وڵى پێكهێنانى گه‌وره‌ترین كوتله‌ى په‌رله‌مانى ده‌ده‌ن، ئه‌و كوتله‌یه‌ى كه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانى داهاتوو دیاریى ده‌كات. له‌كاتێكیشدا وا ده‌رده‌كه‌وێت هه‌ندێك له‌ سیماكانى ئه‌و گفتوگۆیانه‌ روون بن، به‌ڵام دوو كوتله‌ى سه‌ره‌كیى هه‌ن كه‌ نیمچه‌ یه‌كسانن، یه‌كێكیان پێكه‌وه‌گونجاندنى "سائیرون"ـى سه‌ربه‌ ره‌وتى سه‌دڕ و ره‌وتى حیكمه‌ى سه‌ربه‌ عه‌ممار حه‌كیم، ئه‌ویتریشیان هه‌ماهه‌نگى نێوان "فه‌تح"، كه‌ به‌ باڵى سیاسى حه‌شدى شه‌عبى به‌سه‌رۆكایه‌تى پێشه‌واى رێكخراوى به‌در (هادى عامرى) داده‌نرێت، هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌تى یاسایه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تى سه‌رۆك وه‌زیرانى پێشووى عێراق و پێشه‌واى حزبى ده‌عوه‌ (نورى مالیكى). 
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌، گفتوگۆیه‌كى سیاسى قووڵ له‌نێوان ئه‌و هێزه‌ مه‌ركه‌زیانه‌ و هێزه‌ سیاسییه‌ كوردى و سوننى مه‌زهه‌به‌كاندا هه‌یه‌ تا بگه‌نه‌ رێككه‌وتنێكى روون له‌گه‌ڵیاندا و سه‌ره‌نجام بتوانن له‌و رێگایه‌وه‌ پۆست و ده‌ستكه‌وته‌كان له‌نێوان هێزه‌ مه‌ركه‌زییه‌كان و هاوتا په‌راوێزخراوه‌كانیاندا دابه‌ش بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام كارى له‌پێشینه‌ى هه‌ردوو لایه‌نى كوردى و سوننى به‌شێوه‌یه‌كى ئاشكرا جیاوازه‌ له‌و هێزانه‌، چونكه‌ له‌كاتێكدا كورده‌كان هه‌وڵى په‌لكێشكردنى لایه‌نه‌ شیعى مه‌زهه‌به‌كان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و قۆناغى هاوبه‌شى و ته‌وافوقه‌ ده‌ده‌ن كه‌ پێش ساڵى 2014 له‌ئارادا بوو، به‌تایبه‌ت له‌ دۆسیه‌ى ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و پرسى دارایى و ئابووریدا، عه‌ره‌بى سوننه‌ هه‌وڵى رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ حكومه‌تى نوێ ده‌ده‌ن بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ى ئاواره‌كان و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ى ناوچه‌ كاولبووه‌كان له‌ پارێزگاكانى خۆرئاواى وڵات، به‌تایبه‌ت شارى موسڵ، به‌ڵام دواجار سه‌رجه‌م ئه‌و هێزانه‌ هه‌وڵى به‌ده‌ستهێنانى سوودێك یاخود پشكێك له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ده‌كه‌ن كه‌ عێراق به‌ڕێوه‌ ده‌بات، به‌بێ ئه‌وه‌ى هیچ ئومێدێك هه‌بێت به‌شدارییه‌كى راسته‌قینه‌ له‌ دیاریكردنى ناسنامه‌ى ستراتیژى عێراق و ئاڕاسته‌ و په‌یوه‌ندییه‌ هه‌رێمایه‌تى و نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیدا بكه‌ن. 
گرنگیدان به‌و حكومه‌ته‌ نوێیه‌ش ته‌نها له‌ناوخۆى عێراقدا كورت نه‌بۆته‌وه‌، به‌ڵكو په‌لى بۆ هه‌ریه‌ك له‌ ئه‌مریكا و ئێران و به‌ڕاده‌یه‌كى كه‌متر بۆ توركیاش هاویشتووه‌، چونكه‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ نوێیه‌ى له‌ عێراقدا پێكدێت، ناسنامه‌ى عێراق و بژارده‌ سیاسییه‌ ستراتیژییه‌كانى دیاریى ده‌كات، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ده‌ستنیشانكردنى هه‌ندێك له‌ سیماكانى ململانێ هه‌رێمایه‌تییه‌كه‌ى ئێستادا ئێجگار گرنگه‌، به‌تایبه‌ت له‌ قۆناغى كشانه‌وه‌ى چاوه‌ڕوانكراوى ئه‌مریكا له‌ ئاینده‌یه‌كى نزیكدا. 
لێكه‌وته‌كانى ناڕه‌زایه‌تییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان: 
پێده‌چێت ناڕه‌زایه‌تییه‌كان كاریگه‌رییه‌كى گه‌وره‌ى له‌سه‌ر گۆڕینى ریشه‌یى سیما و ئاڕاسته‌كانى حكومه‌تى عێراق هه‌بێت، به‌وپێیه‌ى به‌چاوخشاندنه‌وه‌ى به‌ گفتوگۆكانى پێكهێنانى حكومه‌تدا سێ سیماى سه‌ره‌كى روون ده‌بنه‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت به‌م شێوه‌یه‌ى خواره‌وه‌ باسیان لێوه‌ بكه‌ین: 
1. به‌رده‌وامبوونى ده‌سته‌بژێرى فه‌رمانڕه‌وا: پێشبینى ده‌كرێت هه‌مان ده‌سته‌بژێرى فه‌رمانڕه‌وا له‌ سه‌پاندنى هه‌ژموون به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ده‌سه‌ڵات و سامانى گشتى و دامه‌زراوه‌ بیرۆكراسى و ئابوورییه‌كاندا به‌رده‌وام بێت، به‌تایبه‌ت له‌ ده‌وڵه‌تێكدا كه‌ حكومه‌ت تیایدا بكه‌رى ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌كه‌م و بگره‌ تاكه‌ بكه‌ره‌ له‌ ژیانى گشتیدا. ئه‌وه‌تا سه‌ربارى ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ به‌ربڵاوه‌ى له‌ شه‌قامدا دژ به‌ تایه‌فه‌گه‌رى بوونى هه‌یه‌، كه‌چى "هادى عامرى" فه‌رمانده‌ى میلیشیاى به‌در یه‌كێك له‌ كاندیده‌ سه‌ره‌كییه‌كانى سه‌رۆكایه‌تى حكومه‌ته‌. 
2. په‌یوه‌ست بوون به‌ ئێرانه‌وه‌: پێده‌چێت عێراق به‌ دامه‌زراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانیشیه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى پته‌و په‌یوه‌ست بێت به‌و ده‌زگا ئێرانیانه‌ى هه‌وڵى لاوازكردنى عێراق ده‌ده‌ن تاوه‌كو هه‌میشه‌ به‌ پاشكۆى قه‌ڵه‌مڕه‌وى ئێرانى بمێنێته‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش ره‌نگه‌ له‌ ماوه‌كانى ئاینده‌دا به‌ره‌و خراپتر هه‌نگاو بنێت، به‌تایبه‌ت گه‌ر له‌ داهاتوویه‌كى نزیكدا روبه‌ڕوبوونه‌وه‌ى نێوان ئه‌مریكا و ئێران هه‌ڵكشان بۆخۆیه‌وه‌ ببینێت. 
3. ململانێ سیاسییه‌كان: ره‌نگه‌ ناسه‌قامگیرى په‌یوه‌ندیى نێوان ناوه‌ندى سیاسى عێراقى له‌گه‌ڵ هه‌ردوو لایه‌نى كورد و سوننه‌ وا بكات هه‌ر حكومه‌تێكى نوێ پێكبهێنرێت به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌و دوو لایه‌نه‌ له‌ ململانێدا بێت و هیچ بایه‌خێك له‌وه‌ى ئێستا زیاتر به‌ كێشه‌ و پرسه‌ جه‌وهه‌رییه‌كانى ئه‌و بنكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ عێراقییانه‌ نه‌دات. 
به‌مانایه‌كى دیكه‌، حكومه‌تى داهاتووى عێراق هه‌ر به‌ حكومه‌تى ململانێ سیاسییه‌كان ده‌مێنێته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ى هیچ ستراتیژێكى روون و تاووتوێكراوى به‌رامبه‌ر كێشه‌ جه‌وهه‌رى و ده‌ستكرده‌كانى كۆمه‌ڵگاى عێراقى پێ بێت، كه‌ پێش هه‌موو شتێك په‌یوه‌سته‌ به‌ رۆڵ و فۆڕم و كارایى ده‌وڵه‌ت له‌ڕووى گه‌شه‌پێدان و گرنگیدان به‌ خوێندن و ته‌ندروستى و به‌دیهێنانى سه‌قامگیرى و ئاشتى كۆمه‌ڵایه‌تى و هه‌روه‌ها تواناى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ بۆ په‌ڕوباڵكردنى گه‌نده‌ڵى سیاسى و ئابوورى پێكه‌وه‌. 
به‌وپێیه‌ى وا ده‌رده‌كه‌وێت هێزه‌ سیاسییه‌ مه‌ركه‌زییه‌كان له‌ئاست كاریگه‌ریى ناڕه‌زایه‌تییه‌كان له‌سه‌ر دیمه‌نى عێراقى خه‌مسارد بن، ئه‌وه‌تا هێزه‌كان به‌هه‌مان ئه‌و ریتمه‌ له‌سه‌ر پێكهێنانى حكومه‌ت به‌رده‌وامن كه‌ پێشتر حكومه‌تى پێ پێكهێنراوه‌، هێشتا هێزه‌ شیعى مه‌زهه‌به‌كانیش بنكه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانى باشوور و ناوه‌ڕاستى عێراق به‌ دڵسۆزى خۆیان ده‌زانن و هه‌رچى هێزه‌ كورد و سوننى مه‌زهه‌به‌كانیشه‌ هیچ بایه‌خێك به‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌كانى باشوور و ناوه‌ڕاست ناده‌ن، هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تى و هه‌رێمایه‌تییه‌كانیش چاویان بڕیوه‌ته‌ هاوسه‌نگییه‌ سیاسییه‌كان به‌بێ ئه‌وه‌ى گرنگى به‌وه‌ بده‌ن كه‌ له‌ شار و ناوچه‌ ناڕازییه‌كاندا ده‌گوزه‌رێت، هاوكات ناڕه‌زایه‌تییه‌كانیش ناتوانن رێگرى له‌ رێڕه‌وى پێكهێنانى حكومه‌ت بكه‌ن، چونكه‌ به‌پێى پێویست رێكخراو نین و هه‌ماهه‌نگیش له‌نێوان پارێزگا جیاوازه‌كاندا نییه‌. 
كه‌واته‌ حكومه‌تى نوێى عێراق دوو بژارده‌ى له‌به‌رده‌مدایه‌، یان قایلبوون به‌ جۆرێك له‌ "نا – ناوه‌ندێتى" ئابوورى و كارگێڕى ژێربه‌ژێر، كه‌ له‌ڕێگایه‌وه‌ پشكێكى ماقوڵ له‌ سامانى گشتى و ده‌سه‌ڵاتێكى فراوانتر بۆ به‌ڕێوه‌بردنى كاروباره‌ خزمه‌تگوزارى و ئابوورى و بیرۆكراسییه‌كان به‌ پارێزگاكانى باشوور ببه‌خشێت و به‌وشێوه‌یه‌ش بتوانێت جارێكى دیكه‌ دڵسۆزییان بۆ خۆى مسۆگه‌ر بكات، یاخود له‌سه‌ر هه‌مان ریتمى حكومه‌ته‌كانى پێشوو به‌رده‌وام بێت، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى ناڕه‌زایه‌تییه‌كان و په‌لهاویشتنى بۆ پارێزگاكانى دیكه‌. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure