سیاسەتی ئاوە نێودەوڵەتیەكان: لێكەوتە نێودەوڵەتیەكانی ئیدارەدانی سەرچاوە سروشتییەكان

27/10/2018

:: بێ نوسەر نووسینی: رافكی ريسويو
وەرگێڕانی: فەرهاد حەسەن عەبدوڵا

بەگشتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەست زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و وشكەساڵی و دابەزینی كوالیتی ئاوی سازگار بۆ خواردنەوە دەناڵێنێت. گۆڕانكاری كەشوهەوا كێشەیەكی جیهانییە، هەروەها چەند دیاردەیەك جێگەی نیگەرانی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، لەوانەش بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و كەمبوونەوەی ڕێژەی بارانبارین كە دەبێتە هۆی زیادبوونی بەهەڵمبوونی چینەكانی سەرەوەی ئاو، ئەمە لەكاتێكدایە كاركردن لە نوێكردنەوەی پرۆژەكانی ئاوی ژێرزەوی زۆر سست و خاوە. بۆیە پێشبینییەكان لەم بارەیەوە ئەوەیە كە كاریگەری نەرێنی لەسەر گەشەی ئابووری و سەقامگیری كۆمەڵایەتی و ئاسایشی خۆراك زۆر جدی دەبێت. بۆیە پێویستییەكی هەنووكەییە كە وڵاتان پلانی  گونجاو ئامادەبكەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگاری و كێشەكانی ئیدارەدانی ئاو، بەڵام تائێستا ئەو پلان و ئامادەكارییە نەبووەتە جێگەی گرنگی پێدان.
كاتێك لە كەیسی عێراق دەڕوانین، دەتوانرێت هەست بە زیادبوونی فشارەكانی سەر سەرچاوە ئاوییەكانی ئەو وڵاتە بكرێت، ئەوەش بەهۆی گەشەی دانیشتوان و زیادبوونی خواست لەسەر ئاو بۆ بەكارهێنان لە بوارەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازی، هەروەها گۆڕانكاری لە چۆنێتی بەكارهێنانی خاك و كەشوهەوا یەكێكی ترە لە هۆكارەكانی فشار لەسەر سەرچاوە ئاوییەكان. ئەمە سەرەڕای بوونی چەندین كێشەی گەورە كە وایكردووە گەڵاڵەكردنی سیاسەت و ستراتیجی پلاندانان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گرفتەكانی ئاسایشی ئاو قورستر بێت. 
لەئێستادا عێراق لە دۆخێكدایە كە خاوەن ستراتیجێكی لاوازە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گرفتەكانی دابینكردنی ئاسایشی ئاو، ئەمەش وایكردووە كە بە پلەی یەكەم و لە ئاستێكی بەرزدا پشت بە توركیا ببەستێت، هەروەها لە پلەی دووەم پشت بە ئێران ببەستێت بۆ دابینكردنی یەدەگی ئاوی وڵاتەكەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەرێمی كوردستانی عێراق زۆنی تێپەڕبوون و گواستنەوەی ئاوی ئێرانە بۆ ناو قوڵایی خاكی عێراق. تائێستاش حكومەتی عێراق پەیوەندییەكی پتەوی لەگەڵ هەریەك لە ئێران و حكومەتی هەرێمی كوردستان دا نییە. سەرچاوە ئاوییە نێودەوڵەتییەكان (سنوربەزێنەكان) بووەتە پرسێكی گرنگی ئەمنی بۆ ئەو وڵاتە، بۆیە ئەوەی پێویستە بریتییە لە بوونی هەماهەنگی و هاوكاری لەنێوان ئەو سێ كیانە سیاسیە.
پلەبەندی هەرێمی لە دابینكردنی ئاو
هەردوو ڕووباری فورات و دیجلە شادەماری ژیانی عێراقن و زۆربەی سەرچاوە ئاوییەكان لەو دوو ڕووبارەوە دابیندەكرێت. ئەم دوو ڕووبارە سیستمی ئاوی ڕووباری دیجلە-فوراتیان دروستكردووە كە سەرچاوەكەی لە رۆژهەڵاتی توركیا هەڵدەقوڵێت، پاشان قورات بەڕێگەی سوریا دەچێنە ناو خاكی عێراق و دواتر لەگەل دیجلە دەڕژێنە كەنداوی فارسەوە. لەڕووی جوگرافییەوە عێراق كۆسپ و لەمپەڕی زۆری لەبەردەمە بۆ سوودوەرگرتن لەو ڕووبارانە، چونكە عێراق كەوتۆتە بەشی خوارەوەی رێڕەوی تێپەڕبوونی ئەو ڕووبارانە، ئەمەش وایكردووە بەشێوەیەكی تەواو پشت بە وڵاتانی دراوسێ ببەستێت بۆ بەشداریكردن و پێدانی پشكی ئاوی ئەو دوو ڕووبارە.
باكووری رۆژهەڵاتی عێراق خاڵی هاتنەناوەوەی سێ ڕووباری گرنگە كە سەرچاوەكەی لە ئێرانەوە هەڵدەقوڵێت، ئەوانیش ڕووبارەكانی ئەڵوەند، سیروان و ڕووباری زێی بچووك كە بە درێژایی خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەردەبن تا دەڕژێنە ڕووباری دیجلە لە عێراق. ئێران بۆ خۆی نیگەرانە لە كەمبوونەوەی سەرچاوە ئاوییەكانی وڵاتەكەی. لە چەند ساڵی ڕابردوو گۆڕانی كەشوهەوا لە جیهاندا زیادبووە – وایكردووە ئێرانیش هاوشێوەی وڵاتانی تر كاریگەربێت بەو گۆڕانكارییانە، ئەمەش لە ڕێگەی كەمبوونەوەی خێرای ئاویی ڕووبارەكانی و وشكبوونی خاك و داڕووخانی ژینگەییەوە هەستی پێدەكرێت، بەڵام كەمكردنەوەی ناردنی ئاو یان گرتنەوەی سەرچاوە ئاوییەكان لە ئێران بەهۆی نیگەرانییەكانی ئەو وڵاتە لە گۆڕانی كەشوهەوا تەنها لێكدانەوەیەكی هەڵەیە.
كاوە مەدەنی "Kaveh Madani" جێگری بەڕێوەبەری پێشوووی وەزارەتی ژینگەی ئێران ئاماژە بەوەدەكات كە وڵاتەكەیان دەناڵێنێت بەدەست خراپ ئیدارەدانی سەچاوە ئاوییەكانییەوە. ئەمە لەكاتێكدا سێ هۆكاری سەرەكی بوونی قەیرانی ئاو لە ئێستای ئەو وڵاتەدا لە بیركردووە، كە ئەوانیش بریتین لە: (1) زیادبوونی خێرایی گەشەی دانیشتوان و دابەشبوونی دانیشتوان بەشێوەیەكی ناڕێك لە بەشەكانی وڵات، (2) لاوازی كەرتی كشتوكاڵ و (3) خراپ بەڕێوەبردن و پەرۆشی پەرەپێدان (تنمیە) و تەركیزی حكومەتی ئێرانی لەسەر چارەسەركردنی دەركەوتە و نیشانەی گرفتەكان لەبری چارەسەركردنی هۆكارە ڕیشەییەكانی ئاسایشی ئاو لەو وڵاتە.
ئێران لە هەوڵەكانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تێكچوونی كەشوهەوا، دەستیكردووە بە دەستپێشخەری گەورە بۆ دانانی پلانی تایبەت بە سەرچاوە ئاوییەكان. نوێترین ئەو داتایانەی لەبەردەستن ئاماژە بەوەدەكات لە ساڵی 2011 ئێران نزیكەی 541 بەنداوی گەورە و بچووكی بنیادناوە، 135 بەنداویان لەژێر كاركردندایە و 546 تریان لە قۆناغی پلانداناندان. ئامانجی سەرەكی لە دانانی ئەم پلانانە بریتییە لە ڕەخساندنی دەرفەتێكی گونجاو بۆ دابینكردنی ئاو بۆ زۆربەی زۆری ناوچەكانی ئێران، بەڵام ئەو پرۆژانەی ئێران كاریگەری دراماتیكی لەسەر ناوچەكانی ناوەڕاست و باشووری عێراق دەبێت كە لە ئێستادا دەناڵێنن بەدەست دابینكردنی سەرچاوە ئاوییەكان بەشێوەی پچڕ پچڕ.
خۆپیشاندانەكانی هاوینی ڕابردوو لە شاری بەسرە كە دواتر پەلیكێشا بۆ شارەكانی تری وەك واست و میسان و زیقار و كەربەلا بەشێوەیەكی سەرەكی دەرەنجامی قەیرانی وزە بوو. پشتبەستنی پارێزگای بەسرە بەو بڕە كارەبایەی كە لە ئێرانەوە هەناردەی عێراق دەكرێت جێگەی كێشە و گرفتە، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئێران هەستا بە بڕینی ئەو كارەبایەی كە هەناردەی شارەكەی دەكرد بەهۆی دووبارە سەپاندنەوەی سزاكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان بەسەر ئەو وڵاتەدا. بۆیە نەبوونی ئامێرەكانی فێنككردنەوەی هاوڵاتیان و كەمی ئاوی تەندروست بۆ خواردنەوە وایكرد خۆپیشاندانی جەماوەری لە وەرزی هاویندا سەرهەڵبدات.
سەرەڕای ئەوەش، هەروەك هاوڵاتیانی عێراق جەختی لەسەر دەكەنەوە هەوڵەكانی ئێران بۆ كاركردن لەسەر بەرژەوەندییەكانی خۆی سنوری نیشتمانی عێراقی بەزاندووە و تەنها لە بواری سەرچاوە ئاوییەكاندا كورت نەبووەتەوە. سەرەتا خۆپیشاندانەكان لە ژێر ناونیشانی كەمی و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی وەك ئاو و كارەبا دەستیپێكرد، بەڵام دواتر گۆڕا بە جۆرێك لە شۆڕش دژی سەرهەڵدان و زیادبوونی هەژموونی ئێرانییەكان لە عێراق.
هەرێمی كوردستانی عێراق وەك ناوچەی تێپەڕبوون بۆ بازنەی پشت بەیەكتر بەستنی سەرچاوە ئاوییەكان
هەرێمی كوردستانی عێراق خاڵی هاتنەناوەوەی سەرچاوە ئاوییەكانە بۆ عێراق لە وڵاتی ئێرانەوە. هەروەها هەرێمێكی دەوڵەمەندە بە یەدەگی ئاویی ژێر زەوی كە بەزۆری پشتدەبەستێت بە دابینكردنی ئاو لەو ڕووبارانەی كە هاوبەشە لەنێوان ئەوان و ئێران. لەگەڵ ئەوەی رۆیشتن و دابینكردنی سەرچاوەكانی ئاو لەژێر گووشاری چەند گۆڕانكارییەكدایە لەوانەش گۆڕانكاری دانیشتوان، بنیادنانی بەنداوەكان و وشكەساڵی، بەڵام قەیرانە ناوخۆییەكان بەهۆی كەمی دابینكردنی ئاو و سەرچاوە ئاوییەكان بووەتە هۆی دروستبوونی ئاڵۆزی لەنێوان سەركردە كوردەكان و سەركردە عێراقییەكان كە خاوەن پەیوەندییەكی لاواز و لەرزۆكن، زیاتر لەوەش بووەتە هۆی ئاڵۆزی لەنێوان هاوڵاتیانی رەسەنی دانیشتووی هەرێمی كوردستان و ئاوارە ناوخۆییەكان و پەنابەرانی عێراق و ناوچەیی لە هەرێمی كوردستان، چونكە هەرێمی كوردستان شوێنی لە خۆگرتنی نزیكەی 2250000 هاوڵاتی ئاوارە و پەنابەری سووریی و عێراقی بووە، كە لە ئەنجامی شەڕ و كوشتار ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كردووە، ئەمەش بووەتە هۆی زیادبوونی خواست لەسەر ئاو و سەرچاوە ئاوییەكان. بۆیە بەپێی ڕاپۆرتی كۆمسیۆنی باڵای پەنابەرانی سەر بە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی 2014 كەمپی ئاوارەكان لە ڕەوشێكی خراپدان لەڕووی دابینكردنی ئاو و سەرچاوە ئاوییەكانەوە، بەجۆرێك ڕاپرسییەكان ئاماژە بەوەدەكەن كە تەنها لەنێوان 25-59%ی دانیشتوانی ئەو كەمپانە دەستیان دەگات بە بڕی ئاوی پێویست بۆ خواردنەوە.
ئیدارەدانی سەرچاوەكان و چوارچێوەیەكی پەسەندكراو بۆ هەماهەنگی
دەوڵەتان پێویستیان بە دامەزراوە گەلێكی تۆكمە هەیە لەپێناو ئیدارەدانی سەرچاوە ئاوییەكانیان بەشێوەیەكی بەرپرسانە. لەئێستادا دیارترین كۆسپ ئەوەیە كە چوارچێویەك بۆ هەماهەنگی بوونی نییە. ئێران بەشێك نییە لە رێككەوتننامەی نەتەوە یەكگرتووەكانی تایبەت بە تێپەڕبوونی سەرچاوە ئاوییەكان لە ساڵی 1979 و لە هیچ رێككەوتننامەیەكی نێودەوڵەتی تر تایبەت بە بەكارنەهێنانی سەرچاوە ئاوە نێودەوڵەتییەكان بۆ كەشتیوان بەشداریی نەكردووە.  هاوكات تائێستا حكومەتی عێراق نەیتوانیوە هەوڵی جدی بدات بۆ خستنەڕووی كێشەكانی خۆی لەبواری ئاو و سەرچاوە ئاوییەكان. هەرێمی كوردستان وەك بەشێكی دانەبڕاو لە عێراق بەهەمان شێوە ناتوانێت بەشێوەیەكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ نیگەرانییە نێودەوڵەتییەكانی عێراق بكات: بەتایبەتی بەهۆی ئەوەی دابینكردنی سەرچاوە و بڕی ئاو لە دەرەوەی سنورەكان و پەیوەندی دەوڵەت لەگەڵ وڵاتانی تر لە تایبەتمەندی یەكلایكەرەوەی حكومەتی فیدراڵی عێراقە.
سەرەڕای ئەوەش، تەنها غیابی سەروەری كورد و بێئاگایی بەغدا نییە كە بووەتە هۆی كۆسپ خستنەبەردەم سیاسەتە ئاوییەكان لە ناوخۆی وڵات. لەكاتێكدا حكومەتی ناوەندی بەغدا بە ئەجێندای ئاسایشی دەوڵەت كاردەكات لەڕێگەی دامەزراوە سیاسی و ئابوورییەكانەوە، بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان بەدەست قەیرانی داراییەوە دەناڵێنێت بەهۆی ئەو ڕەوشە نەخوازراوەی دوای ریفراندۆمی سەربەخۆیی لە ئەیلولی 2017ەوە بەسەریداهات، هەروەها بەهۆی ئەوەی ئابووری هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی بەرچاو پشتدەبەستێت بە داهاتی نەوت، بۆیە لەئێستادا دەناڵێنێت بەدەست ئەو كۆت و بەندانەی بەغدا لەسەر بازرگانییە هەرێمییەكانی كوردستان دایناوە. ئەمەش وایكردووە هەریەك لە بەغدا و هەولێر لە ئێستادا ڕووبەڕووی دابەشبوونی سیاسی ناوخۆیی و هەڕەشەی ناوخۆیی و دەرەكی بوونەتەوە. بۆیە ئاو لەپێشینە نییە، نە لە ئەجێندای بەغدا و نە لە ئەجێندای حكومەتی هەرێمی كوردستان.
سەرەڕای ئەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەرپرسیارێتی هاوبەشی یاسایی هەیە لەگەڵ حكومەتی ناوەندی لە بەغدا، بەڵام گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییە لە بواری ئابووری كە زیاتر پشتدەبەستێت بە پێویستی زۆری ئاو بۆ كشتوكاڵ، دەشێت پاڵنەربێت بۆ ئیدارەدانی ئاو بەشێوەیەكی بەرپرسانە كە لە بەشی خوارەوەی لیستی لەپێشینەكانی ئەو حكومەتانەیە.
ئەمەش نیشاندەری ئەوەیە كە كێشەی ئەو سەرچاوە ئاوییانەی كە بەسنوری زیاد لە وڵاتێكدا تێپەردەبن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چیتر كورت نابنەوە لەسەر چەندێتی و چۆنێتی ئەو ئاوە. ئەو پرسانە لەڕووی جەوهەرییەوە گونجاوە لەگەڵ بونیادی سیاسەتی ناوچەكە، بۆیە هەڵوێستی رێژەیی لەنێوان وڵاتان لە پرسی ئەندازە و رەگ و ریشەی دابینكردنی سەرچاوە ئاوییەكان و نەبوونی سیاسەتی پێویست لەم بوارە و توانای بەرێوەبردن و چاودێریكردنی ئەو سەرچاوانە – ئەمە سەرەڕای فشارەكانی زیادبوونی دانیشتوان و خواست لەسەر ئاو، هەموو ئەمانە بوونەتە هۆی زیادبوونی قەیرانەكان لە پەیوەندییەكانی نێوان وڵاتان لەناوچەكە كە ساڵانێكە لە دۆخێكی خراپدایە. لە چەند دەیەی ڕابردوودا، ئاسایشی سەربازی و نیگەرانییەكانی هاوڵدان بۆ پشتیوانیكردنی حكومەتێكی لەرزۆك لە كارە لەپێشینەكانی عێراق بووە و ئەوەی خستۆتەڕوو كە دڵنیابوون لە پرسە ناسەربازییەكان ئەركێكی قورسە بۆ وڵاتانی تازە گەشەكردوو.
كێشەكانی ئاو وەك پاڵنەری دەستێوەردانی سیاسی هەرێمی
نیگەرانییەكانی كورد و ئێرانی و عێراقییەكان پێكەوە گرێدراوە، بەهۆی ئەوەی سەرچاوە ئاوییەكان هاوبەشە لەنێوانیان. هەریەك لەم قەوارە سیاسیانە نیگەرانی ناوخۆییان هەیە لەمەڕ دابینكردنی سەرچاوەی ئاوی تەندروست بۆ هاوڵاتیان و كەرتی كشتوكاڵ بەمەبەستی گەیشتن بە ئاستی پشتبەخۆبەستن لەڕووی ئاسایشی خۆراكەوە. رەهەندە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی كێشەی ئاسایشی ئاو سەردەكێشێت بۆ داڕووخانی سیستمی ژینگەیی كە زۆر گرنگە بۆ ژیانی دەوڵەتان. خۆپیشاندانەكانی ئەم دواییە لە هەریەك لە عێراق و ئێران نیشاندەری ئەوەن كە تائێستا هەوڵەكانی چارەسەركردنی كێشەكان بێ ئەنجامن. لەناو ئەو كێشانەی كە بووە هۆی ناڕەزایی هاوڵاتیان بریتی بوو لە نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی هاوشێوەی ئاو و كارەبا. كێشەكانی كەمئاوی و دابینكردنی سەرچاوەی ئاوی پێویست یەكێكە لە كێشە وەرزییەكان كە بەردەوام لە وەرزی هاویندا دووبارە دەبنەوە، بەڵام هێشتا لەگەڵ ئەوەشدا كەمترین پەیوەندی هەیە بە كەموكورتییەكانی بونیادی سیاسەتی ئاوی نیشتمانی و هەرێمیەوە.
پەیوەندییەكانی ئێران – عێراق لەچەندین رووی جیاوازەوە خۆی نمایش دەكات، لەوانەش بوونی پەیوەندی ئابووری، بوونی سەربازیی ئێرانییەكان لەسەر خاكی عێراق و پەیوەندی كۆمەڵایەتی كەلتوری لەنێوان سەركردە ئایینی و گرووپەكانی هەردوولا. كێشەكانی ئاو لەم ناوچەیە رەنگە پەیوەندی بەو ڕیزبەندییە هەڕەمییەوە هەبێت كە لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەو سێ قەوارە سیاسییەی ناوچەكە و ئەو میتۆدە نیشتمانییەی بۆ فەرمانڕەوایی و ئیدارەدانی سەرچاوە ئاوییەكان هەیە.
بوونی سەرچاوە ئاوییە سنوربەزێنەكان لەنێوان وڵاتان بەردەوام گرنگی ئەوەی تیابووە كە ببێتە هۆی هاتنە ئارای دایەلۆگی بەهێز و بەرژەوەندی هاوبەش و هاوكاری لە پەرەپێدانی ئابووری و ژینگە. هەروەها بوونی ئەو سەرچاوانە دەتوانێت رۆڵی گرنگ بگێڕێت لە بەرەوپێشبردنی پەیوەندی نێوان وڵاتان. زیاتر لەوەش، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی لە هەریەك لە ئێران و عێراق و كوردستان پەیوەندی نزیكیان بەیەكەوە هەیە، لەبەرئەوەی هاوبەشن لە كۆمەڵێك مەترسی فراوان لەگەڵ دید و تێڕوانینیان بۆ ئەو كێشانەی كە سنوری وڵاتان دەپەڕێنن. بەڕێوەبردنێكی بەرپرسیارانەی سەرچاوە ئاوییەكان دەبێتە هۆی ڕەخساندنی باشترین ڕەوش بۆ هاوڵاتیان، هەروەها بەشداردەبێت لە دروستكردنی ئاستێكی بەرچاو لە متمانە. بۆیە ئەگەر ئاستێك لە ناسینەوەی هەرێمی هەبێت دەشێت لە دەرەنجامی گرتنەبەری چەند هەنگاوێك بێت بۆ پێكهێنانی كۆمیتەیەكی ئەمنی فرەییی كە لەخوودی خۆیدا دیدێكی واقیعییە. 

سەرچاوە: Brussels International Center

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure