عێراق؛ پارادۆکسی شوناس و دەوڵەت

26/05/2019

:: بێ نوسەر

ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینی: كارزان كاوسێن


پێشەکی مێــژووی دروســتبوونی دەوڵەتــی عێــراق لــە ســەدەیەک نزیــک دەبێتــەوە. ئــەم مێــژووە کە بــه  حوکمڕانی پاشــایەتی مەلیــک فەیســەڵی یەکــەم دەســتپێدەکات و ڕەنگڕێــژە بــە زنجیرەیــەک کودەتــا، ڕاپەڕیــن، ســزای بیانــی و شــەڕی ناوخۆیــی. شوناســی وڵاتەکــە لەگــەڵ ئەو دەوڵەتــەی لەدوای هەڵوەشــانی ئیمپراتۆریەتــی عوســمانی لێــی پێکهاتــووە، ناکۆکــە. ئــەم وڵاتــە بەگوێــرەی بڕیــاری زلهێزەکانــی خۆرئاوا پێکهاتــووە و لــە ســەروەختی پێکهێنانیــدا، زیاتــر لایەنــی خــودی نــەک بابەتــی لەبەرچــاو گیــراوە. یەکێــک لــە کێشــە جوگرافــی و ئابوورییــەکان کێشــەی ویلایەتــی موســڵ بــووە. چەنــد جارێــک لەلایــەن بریتانیــا و ئەمریــکاوە کێشــەی دانانــی ڕێبــەر و ســەرۆک هەبــووە لــەو وڵاتــەدا، بۆیــە هــەم مەلیــک فەیســەڵی یەکــەم و هــەم پــۆل بریمەریــش کــە ماوەیــەک حاکمــی دەســەڵاتی کاتــی بــوو لــەو وڵاتــەدا، خەڵکانــی بیانــی بــوون و کەســانی دڵخوازیــش نەبــوون. پێکهاتــەی جیاوازیــی عێــراق تەنیــا گوزارشــت نییــە لــە کورد و عــەرەب و تورکمــان ، بەڵکــو گوزارشتیشــە لــە ســوننە و شــیعە و بــە بارتەقــای ئــەو جیاوازییــەش کاریگــەری ئیقلیمــی و نێودەوڵەتــی دەکەوێتــە ســەر سیســتمی سیاســی لــە وڵاتەکــەدا و ناســەقامگیری و لێکەوتــەی نەخــوازراوی بــەدواوە بــووە. عێــراق، بــەو هــۆکارەی لێــی دروســتبوو، بــەو پێکهاتەیــەی کــە هەیەتــی و بــەو کاریگەرییــە دەرەکییــەی لەســەریەتی، کــە کردوویەتــی بــە مەیدانــی بەریەککەوتنــی بەرژەوەندییــە ئیقلیمــی و نێودەوڵەتییــەکان، هەرچەنــدە ڕزگاربــووی مێژوویەکــی یــەک ســەدەییە، مــەرج نییــە لەئاینــدەدا گەرەنتــی مانــەوەی بــەو دۆخــەی ئێســتای بەردەوامــی پێبــدات. چارەســەری ئەگەرێکــی لــەو جــۆرەش چەنــدە بــە لای دەســتەبژێری سیاســییەوە ڕوونــە، بــەلای ئەمریــکا و کۆمەڵــی نێودەوڵەتیشــەوە ڕوونــە، 
مەگــەر ئــەوەی کــە دۆخــە هەنوکەییەكــه ی بــە هەمــوو پۆتانســیلەکەیەوە لــەو چارەســەرە  دڵخوازتــر بێــت.  عێــراق، هــەر لــە ســەروەختی ئینتیدابــی بریتانییــەوە لــە  و پێکهێنانــی دەوڵەتی پاشــایەتی، بەدەســت 1932 بــۆ 1920 زامەکانــی پێکەوەلکاندنــەوە ناڵاندوویەتــی و ئــەم زام و برینانــە وێــڕای کاریگەرییــە ناوەکییەکانیــان، لێکەوتــەی لابــەلای دوورمەوداشــیان هەبــووە. مــاوەی ئینتیــداب بــە دیوێکیــدا هەوڵێــک بــوو بــۆ هێورکردنــەوەی ئــەم زامانــە لــە رێگــەی خســتنەڕووی هەندێــک بنەمــای وەکــو ئازادییــە مەدەنییــەکان، حوکمــی یاســا، هەڵبــژاردن و مافەکانــی کەمینــە بــە ســتایڵی خۆرئاوایــی، بەڵکــو بکرێــت زەمینــەی رێککەوتنــی سیاســی لەنێــوان پێکهاتەکانــی عێراقــدا خــۆش بکرێــت. ئــەم ئومێــدە قــەت بەرجەســتە نەبــوو، بــەڵام دواجــار دەرکــەوت هەمــوو هێــزە ئەتنــی و دینییــەکان هەوڵــدان بــەم ئاڕاســتەیەدا تاکــە ڕێگەچارەیانــە و کودەتاکانیــش نەیانتوانــی لەســەر حســابی ئــەم جیاوازییــە ریشــەییانەی نەخشــەی کەلتــووری و ئەتنــی عێــراق، گۆڕانــکاری بکــەن. دا 2005ڕێککەوتــن لەســەر دەســتووری عێــراق لــە ســاڵی ئــەو ڕەگ و ڕیشــە درێژبــووەوە مێژووییــەی هەیــە کــە ئەوەنــدەی وێنــەی دەرەوەی فــرە ڕەنگیــی ئەتنــی و ئایینزاییــە، ئەوەنــدە ســەلێمنەری باوەڕبــوون بــەو فــرە رەنگییــە نییــە و نەبــووە. لــەم ڕووەوە پرۆفیســۆر ئەدیــد داویشــا  دەڵێــت: «ناســکی سیســتمی کۆمەڵایەتــی لــە ســتراکتۆری خاکــی میزۆپۆتامیــادا بــوو و کــرداری پەیوەندیی ئاڵــۆزی نێــوان دەوڵــەت و دامەزراوەکانــی و ئــەو یەکــە کۆمەڵایەتییــە رەســەنانە بــوو کــە پەیڕەوییــان لــە شوناســە ). جیــاوازی کەلتــووری و ئایدۆلــۆژی 1ئاڵــۆزەکان دەکــرد»( لــە عێراقــدا هێشــتا بەشــێوەیەکی ئــارام لــە نێــوان تائیفــە و مەزهەبەکانــدا ڕێنــاکات و ئەمــە وایکــردووە هێــزە سیاســییە جیاجیــاکان شــەڕی بەرژەوەندییەکانیــان بکــەن. هەڵبــەت شــەڕی بەرژەوەندیــی هێزێکیــش لــەدژی هێزێکــی تــر کــە عێراق؛ پارادۆکسی شوناس و دەوڵەت.
شکســتی قبوڵنەکــراوی هێزێــک لــە هێزەکانــی بــەدواوە بــووە، بــە پاڵپشــتی ئیقلیمــی پارســەنگ دراوەتــەوە. ســەرباری ئەمــەش لــەم ماوەیــەی دواییــدا لەبــەر هــەر ئامانجێــک لــە ئامانجــەکان بێــت، هەڵوێســتێکی نیشــتمانی لەنــاو پێکهاتــە سیاســییەکانی عێراقــدا دەرکەوتــووە، کــە وریاییــە بەرامبــەر دەســتێوەردانە ئیقلیمــی و نێودەوڵەتییــە نەخــوازراوەکان بــەو پاســاوەی کــە ئــەم دەســتێوەردانانە دواجــار کاریگــەری نێگەتیڤــی بــۆ ســەر ســەرتاپای عێــراق دەبێــت. هێــزە توندڕەوەکانــی وەک قاعیــدە و داعــش، ئەوەنــدەی هێــزی یەکخــەر بــوون لەنێــوان تائیفــە و گەلانــی جیاجیــای عێراقــدا ئەوەنــدە ســەرچاوەی دووبەرەکــی نەبــوون، 
هۆکارەکەشــی ئــەوە بــوو کــە ئــەم هێــزە توندڕەوانــە بۆئــەوەی خۆیــان بکەنــە تاکــە ئەلتەرناتیڤــی تائیفــە و ئایینــزا و حوکمڕانــی، هیــچ جیاکارییەکیــان نەکــردووە و هێڵــی ڕاســت و چەپیــان بەســەر هەموو ئەوانــەی دەرەوەی بازنــەی خۆیانــدا هێنــاوە. نموونــەی هێــزە توندڕەوەکانــی وەکــو قاعیــدە و داعــش بــە چاوپۆشــی لــە هۆکارەکانــی دروســتبوونیان، ئەگــەر لــە ژینگەیەکــی لەباریــش بــۆ تونــدڕەوی دینــی دروســت بووبــن لــە هەمــان کاتــدا 
لەلایــەن هەمــوو چیــن و توێــژ و گروپێکــی عێراقییــەوە ڕەتکراونەتــەوە، چونکــە ئــەم هێــزەش وەک هــەر هێزێکــی تــری زۆردار و خۆســەپێن بــووە. لەگــەڵ ئەوەشــدا، نــە ئــەم یەکڕیــزی و یــەک هەڵوێســتییە ناوبەنــاوە و نــە هیــچ ئەلتەرناتیڤێکــی تــری لــەو شــێوەیە ناتوانــن جیاوازییــە قووڵــەکان کاڵ بکەنــەوە، چ جــای ئــەوەی کــە لەژێــر کاریگەرییــە ئیقلیمییــە ئاڕاســتەکەرەکان دەریانبهێنــن.

بۆ داگرتن کلیکی ئێرە بکە

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure