چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پاشه‌كشێی ڕووسیادا بكه‌ین؟

11/12/2019

:: بێ نوسەر نوسینی: جۆزێف نای
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت


كرملین له‌ سه‌ركه‌وتنێكی به‌رده‌وامدا ده‌ژی، چوونكه‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆكێتی ڤلادیمێر پوتندا، ڕووسیا توانی شوێنی ئه‌مریكا له‌ سوریا بگرێته‌وه‌، به‌رده‌وامیشه‌ له‌ ده‌ستوه‌ردانه‌ خۆرهه‌ڵاتی ئۆكرانیا، هاوكات له‌م دواییانه‌شدا لوتكه‌ی ئه‌فریقیی له‌شاری سوچی ئه‌و وڵاته‌ به‌سترا. به‌ڵام زۆرجار ڕوواڵه‌ت هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ره‌. نكوڵی ناكه‌ین، كه‌ ڕووسیا خاوه‌نی حه‌شارگه‌یه‌كی ئه‌تۆمییه‌ هێنده‌ی حه‌شارگه‌كه‌ی ئه‌مریكا، هێزیشی به‌شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر به‌كارهێنا له‌ساڵی 2008 دژی جۆرجیا‌و له‌ ساڵی 2014-شدا دژی ئۆكرانیا، هاریكاری سه‌ربازیشی پێشكه‌شكرد بۆ ڕزگار كردنی ڕژێمه‌كه‌ی به‌ششار ئه‌سه‌د، بۆ دروستكردنی پشێویش له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا‌و وڵاتانی دیكه‌ی جیهاندا هانای بۆ به‌كارهێنانی ئامڕازی ئه‌لیكترۆنی برد. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ڕووسیا جگه‌ له‌ تێكدان په‌ی به‌هیچ ڕێچكه‌یه‌كی دیكه‌ نابات، ئه‌و تیكده‌رێكی نێوده‌وڵه‌تییه‌. له‌ڕاستیشدا له‌پشت ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌ سه‌رشێتانه‌یه‌وه‌، ته‌نها ده‌وڵه‌تێك ده‌بینیته‌وه‌، كه‌ به‌ڕه‌و داڕمان ده‌چێت.
له‌ ساڵی 1959دا، سه‌رۆكی یه‌كێتی سۆڤێت له‌به‌رده‌م هه‌موواندا سنگی ده‌ربه‌ڕاند به‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ی به‌ هاتنی ساڵانی 1970 یاخود 1980 پێشی ئه‌مریكا ده‌داته‌وه‌. به‌ڵام له‌بری ئه‌و ئه‌نجامه‌، سۆڤێت له‌ساڵی 1991دا ڕووخا، به‌دواشیدا ده‌وڵه‌تێكی تاڕاده‌یه‌ك گرژبوو به‌جێما به‌ناوی ڕووسیاوه‌، كه‌ حوكمی سێ له‌سه‌ر چواری جارانی سۆڤێت ده‌كات، به‌ نیوه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی‌و نیوه‌ی ئابوورییه‌كه‌ی‌و سێ یه‌كی سوپاكه‌ی سۆڤێت-یشه‌وه‌. هاوكات كۆی گشتی داهاتی ناوخۆیی ڕووسیا 1.7 ترلیۆن دۆلار تێناپه‌ڕێنێت، به‌رامبه‌ر 21 ترلیۆنی ئه‌مریكا. له‌ ساڵی 1989دا بڕی ئابووری یه‌كێتی سۆڤێت، دوو هێنده‌ی چین ده‌بوو، هه‌رچی ئه‌مرۆكه‌، داهاتی ناوخۆیی ڕووسیا یه‌ك له‌سه‌ر حه‌وتی ئه‌وه‌ی چین تێناپه‌ڕێنێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ڕووسیا به‌شێوه‌یه‌كی زۆر پشت به‌ هه‌نارده‌ی وزه‌ ده‌به‌ستێت، له‌كاتێكدا ڕێژه‌ی به‌رهه‌مه‌ ته‌كنه‌لۆجییه‌ پێشكه‌وتووه‌كانی ناگاته‌ 11%ی هه‌نارده‌ پیشه‌سازییه‌كانی (كه‌ ئه‌م ڕێژه‌یه‌ لای ئه‌مریكا 19%ه‌).
سه‌ره‌ڕای ئه‌و هێزه‌ نه‌رمه‌ی ڕووسیا، كه‌ باڵی به‌سه‌ر هاوسێ نزیكه‌كانیدا كێشاوه‌ به‌ حوكمی زمان‌و مێژوو كۆچی ده‌ستی كاره‌وه‌، ده‌بینین بینه‌ری فیلمه‌ ڕووسییه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و سنوره‌ كه‌من، هاوكات زانكۆ ڕووسییه‌كان-یش له‌ ڕیزبه‌ندی سه‌د باشترینه‌كانی جیهاندا نین. ڕووسیا دامه‌زراوه‌ی سیاسی نیه‌، كه‌ له‌خزمه‌ت ئابووری بازاڕی كارا‌و سه‌ركه‌وتوودا بێت، سه‌رمایه‌دارێكه‌شی نه‌یتوانیوه‌ جۆره‌ ڕێكخستنێك پێكبهێنێت، كه‌ مایه‌ی متمانه‌ بێت. سه‌ره‌ڕای لاوازی سستمی ته‌ندروستی، ناوه‌ندی ته‌مه‌نیش پێنج ساڵ له‌ خوار ئه‌وه‌ی ئه‌وروپاوه‌یه‌، به‌جۆرێك ناچێته‌ ئه‌ودیو 72 ساڵه‌وه‌، بۆیه‌ زانایانی بواری دانیشتوان پێشبینی ده‌كه‌ن، له‌ نیوه‌ی ئه‌م سه‌ده‌یه‌دا، دانیشتوانی ڕووسیا له‌ 145 ملیۆنه‌وه‌ كه‌مببێته‌وه‌ بۆ 121 ملیۆن.
پێشبینییه‌كان زۆرن بۆ ئاینده‌، به‌ڵام گه‌نده‌ڵی دامه‌زراوه‌كان‌و كێشه‌ دیمۆگرافی‌و ته‌ندروستییه‌ مه‌ترسیداره‌كان، له‌م قۆناغه‌دا ئه‌و وڵاته‌ی كردۆته‌ (وڵاتی تاك ده‌رامه‌ت). هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆكی پێشوو دیمیتری مدڤیدیڤ پلانی دیاریكراوی هه‌بوو بۆ تێپه‌ڕاندنی ئه‌و به‌ره‌به‌ستانه‌، به‌ڵام كه‌مینه‌یه‌ك له‌وانه‌ جێبه‌جێكران، له‌سایه‌ی باڵكێشانی گه‌نده‌ڵیشدا گۆڕانكاری بۆته‌ كارێكی گران. سه‌ره‌ڕای سه‌ركه‌وتنی پوتن وه‌ك كێبڕكێكارێكی به‌توانا له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووسیا بۆسه‌ر گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تی، به‌ڵام ئه‌و پلانی ژیرانه‌ی نیه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی سه‌رده‌مانێكه‌ پێوه‌ی ده‌ناڵێنێت.
ڕه‌نگه‌ خۆدانه‌پاڵ چین یه‌كێك بێت له‌ تاكتیكه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی پوتن. چوونكه‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌هۆی هێرشه‌كه‌ی بۆسه‌ر ئۆكرانیا ڕووبه‌ڕووی سزای وڵاتانی خۆرئاوا بۆوه‌، پوتن ده‌رباره‌ی چین وتی: ؛چین یه‌كه‌م هاوبه‌شی ستراتیجی ئێمه‌یه‌؛. له‌به‌رامبه‌ریشدا سه‌رۆكی چین، پوتنی به‌ ؛هاوڕێی زێده‌ خۆشه‌ویست؛ی خۆی وه‌سفكرد.
له‌وانه‌یه‌ ئه‌م جۆره‌ وه‌ڵامه‌ بۆ هه‌ژموونی ئه‌مریكا، له‌ ڕوانگه‌ی هاوسه‌نگییه‌ باوه‌كه‌ی هێزه‌وه‌ كارێكی چاوه‌ڕوانكراو بێت. ئه‌وه‌تا له‌ په‌نجاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا، یه‌كێتی سۆڤێت‌و چین هاوپه‌یمان بوون دژی ئه‌مریكا. كه‌چی دوای كرانه‌وه‌ی سه‌رۆك نیكسۆن له‌ساڵی 1972 به‌ڕووی چیندا، هه‌ردوو وڵات هاوپه‌یمانییان به‌ست به‌مه‌به‌ستی سنورداركردنی هه‌ژموونی سۆڤێت، به‌ڵام ئه‌م نزیكبوونه‌وه‌یه‌ دوای ڕووخانی سۆڤێت كۆتایی هات. له‌ ساڵی 1992شدا، ڕووسیا‌و چین په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان به‌ (هاوبه‌شیی بونیادنه‌ر) ناوبرد، دوای ساڵی 1996 ئه‌و ناساندنه‌ بووه‌ (هاوبه‌شی ستراتیجی). له‌ ته‌موزی 2001دا، هه‌ردوو وڵات په‌یماننامه‌ی (هاوڕێتی‌و هاریكاریی)یان واژۆكرد، هه‌روه‌ها له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا به‌ پته‌وی هاریكاری یه‌كتریان ده‌كرد، هه‌ردوولاش هه‌ڵوێستی هاوشێوه‌یان به‌رامبه‌ر چاودێری نێوده‌وڵه‌تی بۆسه‌ر ئینته‌رنێت وه‌رگرت، بۆ ڕێكخستنی هه‌ڵوێسته‌كانیشیان بازنه‌ی دیپلۆماسی هه‌مه‌جۆریان به‌كارده‌هێنا، وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی بریكس‌و ڕێكخراوی شه‌نگه‌های بۆ هاریكاری. له‌ ئێستاشدا هه‌ردووكیان هاوبه‌شن له‌ دروستكردنی ته‌كنه‌لۆجییه‌كی سه‌ربازی نائه‌تۆمیدا‌و مه‌شقی هاوبه‌شیش ئه‌نجام ده‌ده‌ن.
به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، هه‌ندێك به‌ربه‌رستی مه‌ترسیدار له‌به‌رده‌م پێكهێنانی هاوپه‌یمانییه‌كی به‌هێزدایه‌ له‌ نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌دا، كه‌ زۆر له‌ولا سنوری ڕێكخستنی ته‌كنه‌لۆجییه‌وه‌یه‌، له‌و به‌ربه‌ستانه‌ش به‌رده‌وامبوونی بێ متمانه‌ییه‌، كه‌ ڕیشه‌ی مێژوویی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، چوونكه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا هیچ ده‌وڵه‌تێك هێنده‌ی ڕووسیا ده‌ستی به‌سه‌ر خاكی چیندا نه‌گرتبوو. دۆخی دیمۆگرافیش له‌ خۆرهه‌ڵاتی دور مایه‌ی دودڵییه‌كی هه‌نوكه‌ییه‌ لای ڕووسیا، چوونكه‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌ ڕووسه‌كه‌ی 6 ملیۆن تێناپه‌ڕێنێت، له‌ كاتێكدا ژماره‌ی دانیشتوانی چینی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌گاته‌ 120ملیۆن.
له‌ سایه‌ی پاشه‌كشێی ئابووری وڵاته‌كه‌ی، ڕووسیا ترسه‌كانی له‌ هه‌ڵكشانی چین زیادی كردووه‌. چوونكه‌ سه‌ره‌ڕای نه‌شونماكردنی بازرگانی نێوانیان، ده‌بینین وه‌به‌رهێنان خاوه‌‌و ڕووسیا-ش له‌ پله‌ی ده‌یه‌مین ده‌وڵه‌تدایه‌ له‌ ڕیزبه‌ندی وڵاتانی هه‌نارده‌ی چینیدا. به‌پێی ڕاپۆرتێكی ئه‌م دواییه‌ی گۆڤاری ئیكۆنۆمیست-یش بێت، ڕووسیا دڕدۆنگه‌ له‌وه‌ی ببێته‌ هاوبه‌شی بچوكی نێو هاوپه‌یمانییه‌كه‌، چوونكه‌ پشتبه‌ستنی ڕووسیا به‌ چین زۆر زیاتره‌ له‌ پشتبه‌ستنی چین به‌و. یوجۆن فونگ، مامۆستا له‌ زانكۆی فودان له‌ چین، له‌و باره‌یه‌وه‌ وتی: ؛په‌یوه‌ندی گرنگ لای ئێمه‌ په‌یوه‌ندیمانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا، نامانه‌وێت هه‌مان هه‌ڵه‌ی ستالین‌و ماو سی تۆنگ دوباره‌ بكه‌ینه‌وه‌؛.
به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا ئه‌مریكا پێویسته‌ ده‌رهه‌ق به‌و پاشه‌كشێیه‌ی ڕووسیا خه‌مسارد نه‌بێت، مامه‌ڵه‌شی وه‌ك هێزی پله‌ دوو له‌گه‌ڵ نه‌كات. چوونكه‌ ئه‌و هێزانه‌ی به‌ره‌و ئاوابوون ده‌چن، كه‌متر خۆیان له‌ مه‌ترسی لاده‌ده‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و هێزانه‌ی له‌ هه‌ڵكشاندان، هێنده‌یان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ماوه‌ تا له‌ ده‌ستی بده‌ن. ئێستاش ڕووسیا به‌رده‌وام جێی مه‌ترسییه‌ بۆ ئه‌مریكا، چوونكه‌ تاكه‌ ده‌وڵه‌ته‌ خاوه‌نی موشه‌ك‌و سه‌ره‌موشه‌كی ئه‌تۆمی بێت، كه‌ له‌توانایدایه‌ وڵاتێكی هێنده‌ی ئه‌مریكا وێران بكات. ڕووسیا-ش به‌هۆی ئه‌و داڕمانه‌ ڕێژه‌ییه‌ی توشی هاتووه‌، ئێستا له‌هه‌موو كاتێكی دیكه‌ زیاتر دوودڵه‌ له‌ ده‌ستبه‌ردان له‌ پێگه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی.
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و داڕمانه‌شدا، ڕووسیا خاوه‌نی قورساییه‌كی گه‌وره‌، گه‌لێكی ڕۆشنبیر، زانا‌و ئه‌ندازیاری به‌توانا‌و ده‌رامه‌تی سروشتی زه‌به‌لاحه‌. هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای دوری ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ی، ڕووسیا جارێكی دیكه‌ ئه‌و ده‌رامه‌ته‌ی هه‌بێت، كه‌ بتوانێت ببێته‌ هاوتای هه‌ژموونی ئه‌مریكا، وه‌ك ئه‌و پێگه‌یه‌ی سۆڤێت له‌ چل ساڵی دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا هه‌یبوو، به‌ڵام هه‌ر له‌توانایدا ده‌بێت كێشه‌ بۆ ئه‌مریكا بخوڵقێنێت، ئه‌مه‌ش به‌هۆی پاشماوه‌ی هێزه‌ ئه‌تۆمێكه‌ی‌و نه‌وت‌و گازه‌ سروشیتییه‌كه‌ی‌و توانا ته‌كنه‌لۆجییه‌كانێوه‌، له‌ هه‌مان كاتدا نزیكیشی له‌ ئه‌وروپاوه‌‌و ئه‌گه‌ره‌كانی هاوپه‌یمانێتی له‌گه‌ڵ چیندا، له‌پاڵ پشتبه‌ستنی پوتن به‌ بیری نه‌ته‌وه‌یی پۆپۆلیستییه‌وه‌، هه‌موو پاڵنه‌رن بۆ دروستكردنی ئه‌و جۆره‌ كێشه‌ چاوه‌ڕوانكراوانه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌و هێزانه‌ی وا به‌ره‌و ئاوابوون ده‌چن، شایه‌نی گرنگیپێدانی دیپلۆماسین هاوشێوه‌ی گرنگیدان به‌ هێزه‌ نوێیه‌كان. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان-یش دوای ته‌واو بوونی ماوه‌ی سه‌رۆكێتی دۆناڵد تره‌مپ، پێویستی به‌ په‌ره‌پێدانی ستراتیجییه‌كی مكوڕه‌ ده‌رباره‌ی ڕووسیا، كه‌ له‌ ئێستادا ئه‌و جۆره‌ ستراتیجییه‌ بوونی نیه‌. 

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure