پرۆسەی (كانی ئاشتی) و خەونی عوسمانییە نوێكان و مەترسی لەسەر ناوچە سنورییەكانی باكووری عێراق

30/12/2019

:: بێ نوسەر
ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان
نوسینی: د. زهیر جومعه‌ ئه‌لمالكی 
وەرگێڕانی: یاسین عزەم


ڕەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆك كۆماری توركیا لەڕۆژی 9/10/2019 دەستپێكی پرۆسەی سەربازی بۆ ناوچەكانی باكووری ڕۆژهەڵاتی سوریا (ڕۆژئاڤا) ڕاگەیاند، لەژێر ناوی پرۆسەی "كانی ئاشتی" و تێیدا ئەوەی ڕاگەیاند، كە ئامانج لەم پرۆسە سەربازییە دروستكردنی  ناوچەیەكی ئارامە، كە لە ڕۆژهەڵاتی فوراتەوە درێژ دەبێتەوە، لە شاری جەرابلوس تا دەگاتە ئەوپەڕی باكووری ڕۆژهەڵاتی سوریا لە سێگۆشەی سنوری نێوان سوریا و توركیا و عێراق، بە قوڵایی نزیكەی 30- 40 كیلۆمەتر و بە درێژایی نزیكەی 460 كیلۆمەتر لە سنوری نێوان سوریا و توركیا، لە كۆی ئەو سنورەی كە لە نێوان ئەم دوو دەوڵەتەدا هەیە، كە بەكۆی گشتی دەگاتە 822 كیلۆمەتر، ئەو ناوچە ئارامەی كە توركەكان بە نیازن لە باكووری سوریا پێكیبهێنن لە لێواری ڕووباری فوراتەوە دەستپێدەكات تا دەگاتە ڕووباری دیجلە لەوپەڕی ڕۆژهەڵات، ئەو شارو شارۆچكانەی دەكەونە سنوری ناوچە ئارامەكەوە بریتین لە تەبقە و عەین عیسا و گرێ سپی لە پارێزگای ڕەقە، شاری قامیشلی و مالكیە لە پارێزگای حەسەكە، ئەوە جگە لە دێیەكانی بەرزان و جەدیدە و كەشت و تەحتانی لە دەوروبەری سەرێكانی، هەروەها لادێكانی تەلفەندەر و یابسە لە دەوروبەری گرێ سپی، هەروەها موشریفە و ئەلدادات و بیر عەشق وحەمیدیە وتەباتین وموشرفەت ئەلعز و ئەلمەشهور و ئەلموحربەلی و بیئر عاشق لە ڕۆژهەڵاتی گرێ سپی، تەنانەت لادێكانی سەر دەشتاییەكە و ئەلحاوی و ئەلحەمیدیە بیر عاشق و تەلفوندار لە باكووری پارێزگای ڕەقە.
قۆناغی یەكەمی پێكهێنانی ناوچە ئارامەكە 10 كیلۆمەتر قوڵایی لەخۆ دەگرێت بەلانی زۆری، لە شاری گرێ سپی لە باكووری شاری ڕەقەوە دەستپێدەكات تا دەگاتە سەرێ كانی لە باكووری حەسەكە، هەروەها قۆناغی یەكەم لە جێبەجێكردنی پرۆسەكە شاری گرێ سپی لەخۆدەگرێت كە بەرامبەر بە شاری شانلی ئورفای توركیایە، لەهەمان كاتدا ناوچەی سەرێ كانی لەخۆدەگرێت كە بەرامبەر بە ناوچەی جیلان بناری توركیایە و ناوچەی كوبانی كە بەرامبەر بە ناوچەی سورجی توركیایە، بەرپرسەكانی توركیا لە ناوچەی شانلی ئورفا بنكەیەكی گەورەیان بۆ خۆیان دروستكرد، لە هەمان كاتدا لێپرسراوانی سوپای نیشتمانی سوریا كۆمەڵێكی ئۆپۆزسیۆنی سورین كە لەلایەن توركیاوە هاوكاری دەكرێن، بنكەیەكیان بۆ خۆیان دامەزراند، ئەم سوپای نیشتمانیە پێكهاتووە لە  سوپای نیشتمانی كە لە ناوچەكانی نزیك حەلەب چالاكی ئەنجام دەدەن و لە سێ فەیلەق پێكهاتوون، كە بریتی بوون لە بەرەی ڕزگاری نیشتمانی كە لە مانگی ئایاری 2018 دروستبوو، لەگەڵ یەكگرتنی كۆمەڵێك سەرباز كە  لە ناوچەكانی دەوروبەری پارێزگای ئیدلب بوون، سەرپەرشتی ئەم كۆمەڵە سەربازانە لەلایەن لیوا سەلیم ئیدریسەوە بوو، هەروەها عەمید عەدنان ئەحمەد سەرپەرشتی سێ فەیلەقی تری سەربازی دەكرد لەگەڵ یەكێك لە لێپرسراوە باڵاكانی سوپای نیشتمانی بەناوی فەزلوڵا حەجیە، ئەمانە هەموویان لەوانە بوون كە نزیك بوون لە توركیاوە، هەروەها چوار فەیلەقی دیكە لە ئیدلب لەلایەن ئەمانەوە بەڕێوە دەبران.
لێپرسراوانی توركیا بڕیاری پرۆسەی "كانی ئاشتی"یان خستە ڕۆژی 9/11/2019 ئەوەش ئەو ڕۆژەیە كە حكومەتی سوریا عەبدوڵا ئۆجەلانی ڕێبەری پارتی كرێكارانی كوردستانی لە وڵاتەكەی خۆی دەركرد و ڕێگەی نەدا چی دی لەو وڵاتە چالاكی سیاسی ئەنجام بدات لە 9/11/1998، دوای دوورخستنەوەی ئۆجەلان لە سوریا و ڕێگری كردنی لە ئەنجامدانی چالاكی سیاسی لە سوریا، ئۆجەلان دوای سەردانی چەند وڵاتێك لە كینیا گیرسایەوە و لەوێ بۆ ماوەیەك نیشتەجیێ بوو تا دەزگای هەواڵگری توركیا لە 15/ شوباتی 1999 دەستگیری كرد و گەڕاندیانەوە بۆ توركیا، لەو كاتەوە تا ئێستا لە دوورگەی ئیمڕالی لە ناو خاكی توركیا دەستگیركراوە.
لەگەڵ ئەوەی حكومەتی توركیا تەواوی هەوڵە دیبلۆماسیەكانی خۆی خستووەتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەوە لە وڵاتانی دنیا بگەیەنێت كە مەبەستی لەئەنجامدانی پرۆسەكە پارێزگاری كردنە لەسنوری وڵاتەكەی، بەڵام هۆكاری ڕاستەقینەی هێرشەكانی توركیا بۆ سەر ئەو ناوچانە ناتوانرێت بشاردرێتەوە، چونكە ئەوەی ئێستا پارتی داد و گەشەپێدان ئەنجامی دەدات هەمان ئەو بیر و بۆچوونە تۆرانیەیە كە توركەكان لەسەری بوون لە سەردەمی كەمال ئەتاتوركەوە تا ئێستا، لە ئەگەری بەردەوامی هێرش و پەلامارەكان و مەیلی داگیركاری عوسمانییە نوێكان ڕەنگە لە قۆناغی داهاتوودا ببێتە مایەی مەترسی بۆ سنورەكانی باكووری عێراق، بۆیە پێویستە بە ڕوونی چاو بگێڕین بە هەنگاوەكانی داهاتوو لەناوچەكە و بەرژەوەندییە باڵاكانی عێراق و سنورەكەی لەبەرچاو بگرین، لەكاتێكدا دنیا بەرەو گۆڕانكارییەكی تازە هەنگاو دەنێت لە دوای دوو جەنگی جیهانییەوە، كە ڕەنگە گۆڕانكاری بنەڕەتی بەدوای خۆیدا بهێنێت لە ناوچەكە.
ڕۆژی 24/تەموزی/1923 دەكرێت بە ڕۆژێكی گرنگ و یەكلاكەرەوە ئەژمار بكرێت لە مێژووی توركیا و تەنانەت لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیش، چونكە لەم ڕۆژەدا توركیای ئەتاتورك ناچار كرا بە واژۆ كردنی ڕێكکەوتننامەی لۆزانی دووەم، كە بە پێی بەندەكانی ڕێكکەوتننامەكە سنوری نێوان یونان و بولگاریا و عێراق و توركیا دیاریكرا، توركیا ناچار كرا دەست لە دوورگەی دودیكانیسیا و قوبرس و میسر و سۆدان و عێراق و سوریا هەڵگرێت، ئەو دابەشكارییەی كە ئەم پەیماننامەیە هێنایە كایەوە بووە هۆی لەدەستدانی هیواكانی توركیا كە بتوانێت لە داهاتوودا وەك یاریكەرێكی سەرەكی لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست یاری بكات لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، بۆیە توركەكان هەموو هەوڵەكانی خۆیان خستەگەڕ تا بتوانن خۆیان لەو سەرشۆڕییە ڕزگار بكەن، كە بە هۆی ڕێكکەوتننامەی لۆزانەوە توشی هاتبوون و دەستیانكرد بە هەنگاونان بەرەو ئەو ئاڕاستەیەی هیوایان پێی هەبوو دەیانگەیەنێتە ئامانجەكانیان، ئەو بارودۆخە تازەیان ناونا چوارگۆشەی زێڕینی ئەتاتورك كە بە بڕوای توركەكان ئەوە چواركۆڵەكەی بنەڕەتییە و توركەكان بە شادەماری ستراتیجی خۆیانی دەزانن  و ئەو كۆڵەكانەش بریتین لە:
1- توركیا وڵاتێكی سەنتەرگەرایە و شاری ئەنقەرە چەقەکەیەتی، هەموو ناكۆكی و دووبەرەكییەك ڕەتدەكاتەوە كە لەسەر بنەمای ڕەگەزی، یان مەزهەبی بێت.
2- كاری لەپێشینە پارێزگاری كردنە لە ئاسایشی نەتەوەیی توركی، پارێزگاری كردن لەبەرژەوەندییەكانی توركیا لە ناوەوە و لە دەرەوە.
3- ڕێگە نەدان بە دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە هیچ كوێی دنیا.
4- توركیا تاكە نوێنەری موسوڵمانانی جیهانە بە هۆكاری ئەوەی درێژكراوەی خەلافەتی عوسمانییە، كە سەردەمانێك تەواوی سنورەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی لەژێردەستدا بووە.
لە ئەگەری گۆڕینی دەموچاوەكان یان شێوە و شكڵەكان هیچ كاریگەرییەك ناكاتە سەر گۆڕین لە چوارچێوە زێڕینەی كە باوەڕیان پێیەتی، ئەوە بنەڕەتە بۆ مامەڵە كردنی توركیا لەگەڵ وڵاتانی جیهان و مامەڵەی وڵاتانی جیهان لەگەڵ توركیا، ئەم خاڵە بنەڕەتییە ستراتیجیانە بە شێوەیەكی ڕوونتر داڕێژرایەوە لە لایەن ئەحمەد داود ئۆغلۆی تیۆرناسی جیۆ سیاسی  پارتی داد و گەشەپێدان لە كتێبەكەی بەناونیشانی (قوڵایی ستراتیجی) كەتێیدا باسی لەوە كرد (ئێمە خاوەن میراتی دەوڵەتی عوسمانین و پێمان دەڵێن ئێوە عوسمانی نوێن، بەڵێ ئێمە عوسمانی نوێین و لەسەر خۆمان پێویستمان كردووە گرنگی بەو وڵاتانە بدەین كە لە ناوچەكەمانن)، دروشمی عوسمانی نوێ لەلایەن ئەحمەد داود ئۆغلۆ كاتێك بەكارهات، كە تورگوت ئۆزال سەرۆك كۆماری توركیا لە ساڵەكانی 1989-1993 بەكاری هێنا، ئوزال یەكەم كەس بوو دروشمی عوسمانی نوێی بەكار هێنا و دروشمی (توركیا لە شوراكانی  چینەوە بۆ شورای بەرلین)ی بەرز كردەوە.
داود ئۆغلۆ كاری لەسەر بیرۆكەی بەهێزكردنی توركیا لە ناوچەكە و لە جیهانیش كرد، بە تێڕوانینی داود ئۆغلۆ بە دوو ڕێگا دەتوانن كارێك بكەن توركیا ببێتە یەكێك لەو دەوڵەتانەی، كە وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا خۆیان داوای ئەوەی لێبكەن ببێتە ئەندام لەو  یەكێتییە، هاوكات وڵاتانی زلهێزی جیهانیش بە هەمان شێوە بە تایبەتی ئەمەریكا وا لێبكات كە توركیا بە وڵاتێكی سەرەكی ببینێت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، بیرۆكەكەی بەم جۆرە بوو (لەناو كۆمەڵگەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەبێت توركیا وەك دەوڵەتێكی دۆست تەماشا نەكرێت، بەڵكو دەبێت هاوكات توركیا بە دەوڵەتێكی خاوەن پێگە و وەك فەرمان ڕەوایەكی گەورە لە ناوچەكە تەماشا بكرێت و وا لێی بڕوانرێت كە توانای چارەسەركردنی كێشەكان و دیاریكردنی چارەنووسی وڵاتانی هەیە لەناوچەكە) بۆیە داوای كرد توركیا لە تێڕوانینی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ وڵاتانی خاوەن هێز لە دونیادا گرێ بدات، وتیشی تاوەكو توركیا بتوانێت كاریگەرییەكانی خۆی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر بكات ئەوا لەلایەن وڵاتانی دنیاوە بڕوایان بە هێزی توركیا زیاتر دەبێت، وتیشی گەر توركیا بیسەلمێنێت هێزێكی بنەڕەتی لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست هەیە ئەوا زیاتر دەتوانێت قەناعەت بە بەرامبەرەكانی بكات، هۆكاری دووەمی هێزی توركیا بەڕای داود ئۆغلۆ پەیوەندی بە هێزی وزەی توركیاوە هەیە، كە تا چەند دەتوانێت كارێك بكات کە زەوییەكانی توركیا ببنە سەنتەرێكی سەرەكی بۆ دابینكردنی گازی جیهانی. 
بەهۆكاری جیۆسیاسی و ئەو سنورەی بۆی دیاریكراوە لە پەیماننامەی لۆزانی دووەم، توركیا نەیتوانیوە هیچ دەستێوەردان و فراوانخوازییەك بكات لەسنوری ڕۆژهەڵاتی لەترسی لەدەستدانی ئەو ناوچانەی كەلە پەیماننامەی مۆسكۆ- قارس بەدەستی هێناوە، كە لەلایەن ڕووسەكانەوە هەر 25 ساڵ جارێك پشتڕاست دەكرێتەوە بەشێوەیەكی فەرمی، ئەم ڕێكکەوتننامەیە لەساڵی 1921 واژۆ كرا و بە پێی ئەم ڕێكکەوتنە ئەنقەرە شاری قارسی ئەرمینیا و ئەردەهان و شاخی ئاراراتی بەدەستهێنا بەرامبەر بەوەی كۆتایی بە كوشتاری ئەرمەنەكان بهێنێت لە ناوچەكە، لە بەشێكی دیكەی پەیماننامەكەدا باس لەوە كراوە كە پێویستە لەسەر توركیا دەستێوەردان لە وڵاتەكانی بۆسنە و ئەلبانیا نەكات، چونكە ئەو دوو وڵاتە بەشێك دەبن لە پێگەی ئەوروپای ناوەڕاست، هەروەها ئەوەی سەپاند بەسەر توركیادا كە نابێت بەهیچ جۆرێك دەست بخاتە ئەو سنورەی كە لە دوای شەڕی چاڵدێران بۆی دیاریكراوە لەگەڵ ئێرانییەكاندا نەوەك ببێتە مایەی توڕەبوونی كۆمەڵگەی شیعە مەزهەب بە هۆكاری ئەوەی لە هەر دوو شاری ئیزمیر و قارس بوونیان هەیە، هەروەها ئازەرییەكانیش لەو ناوچانەدا هەن.
بەپێی ڕێكکەوتنەكە توركیا لە سنوری خۆرهەڵاتی دەستی بەستراوە، بۆیە كەوتە خۆی بۆ ئەوەی لە سنوری باشوورەوە دەستێوەردان بكات لە ناو خاكی عێراق و سوریا كە هەردوو وڵاتەكه‌ لە باشوورەوە هاوسنوری توركیان، بەڵام هەندێک كات ئەو خەونانەی كە توركیا هەیەتی وەك خۆی بۆی نایەتە دی و بەر شاخەكانی سنوری باشووری دەكەوێت، خەون و خەیاڵی توركیا بۆ ئەوەیە لە ئێستادا بتوانن ناوچە شاخاوییەكەی نێوان خۆیان و عێراق و سوریا تێپەڕێنن و خۆیان بگەیەننە ناوچە دەشتاییەكانی موسڵ لە عێراق و حەڵەب لە سوریا، بەڵام ئەوەی لەئێستادا ڕێگری ڕاستەقینەی بەردەم توركیایە بۆ هێنانەدی ئاواتەكانی ڕێكکەوتننامەی لۆزانە، كە ڕێكکەوتنێكی نێودەوڵەتییە بۆ دیاریكردنی سنوری نێوان ئەم وڵاتانە و هەرگۆڕانكارییەك لە سنورەكە دەبێت بە ڕێكکەوتنی هەموو ئەو وڵاتەنە بێت كە بەشدار بوون لەڕێكکەوتنەكە لەكاتی خۆیدا، بۆیە لەئێستادا ئەستەمە توركیا بتوانێت ئەو ناوچانە بەدەست بهێنێتەوە لەڕێگەی ڕێكکەوتنەوە و توركیا ڕێگەی تری گرتووەتەبەر بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانی كە بریتییە لە ڕاكێشانی هەست و سۆزی دانیشتوانی ناوچە سنورییەكان بەلای خۆیدا تا لە ڕێگەیەوە بتوانێت لەماوەیەكی نزیكدا بەشێك لەئامانجەكانی خۆی بهێنێتە دی و لە دوورمەودادا بتوانێت بەهۆی نزیكی سنوری جوگرافییەوە لەو ناوچانە لەڕووی ئیدارییەوە خۆی بەڕێوەی بەرێت تابتوانێت لە داهاتوودا بیكاتەوە بە بەشێك لە دەوڵەتی توركیا، بەم شێوەیە دەتوانێت ڕێگری بكات لە ئەگەری دروستكردنی دەوڵەتی كوردی لەداهاتوودا، دەتوانێت كارێك بكات كە وڵاتانی جیهان وەك دەوڵەتێكی خاوەن بڕیار لەناوچەكە مامەڵەی لەگەڵدا بكەن، ئەوەش نزیكی دەكاتەوە بە ئەندام بوونیان لە یەكێتی ئەوروپا، كە ئەوە خەونی ئەتاتوركی دامەزرێنەری توركیای نوێ بووە، هەروەها دەتوانێت ئەو گرێ كوێرەیە بكاتەوە كە تووشی وڵاتانی ئەوروپا بووە بە هۆكاری كەمی غازی پێویست و دابینكردنی بە ڕێگای قەتەرو ئێران و ڕووسیا خۆی ببێتە جێگرەوەی ئەم وڵاتانە لە دابینكردنی ئەم وزەیە بە كۆمەڵگەی ئەوروپی.
توركە ئەردۆگانییەكان هەندێک كات خۆیان لەناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كێشە و ئاڵۆزی دروستدەكەن وەك تاكتیكێكی كاتی تا وای نیشان بدەن ئەوە ئەوانن دەتوانن هاوكێشە قورسەكان لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر دەكەن، بەم شێوەیەش دەتوانن وا لە وڵاتانی دنیا بكەن كە توركیا بە یاریكەرێكی بنەڕەتی بزانن لە چارەسەركردنی كێشەكان لە ناوچەكە، دەشتوانن خۆیان بگەیەننە ناوچەكانی ئەو دیوی شاخ و ناوچە شارنشینەكان كە بە مافی مێژوویی خۆیانی دەزانن لە تێڕوانینی توركە دەسەڵاتدارەكاندا، لێرەوە ئەوە ڕووندەبێتەوە كە بۆچی توركیا هەوڵی داگیركردنی شاری باب ده‌دا لە سوریا تادەگاتە حەڵەب، هەروەها هەوڵی داگیركردنی هەندێك ناوچە لە دەوروبەری شاری موسڵ لەعێراق و تەنانەت داواكاری دروست كردنی ناوچەی ئارام بۆ پارێزگاری كردن لەسنورەكانی خۆی ده‌دات.
دیاریكردنی سنوری نێوان سوریا و توركیا بەپێی ڕێكکەوتنێكی فەڕەنسی توركی بوو لە كاتی خۆیدا بە هۆكاری ئەوەی سوریا كۆڵۆنییەكی فەڕەنسی بوو، لەو كاتەوە تا ئێستا كێشە هەیە لە نێوان سوریا و توركیا بە هۆی ڕێكنەكەوتنیان لەسەر دابەشنەكردنی تەواوەتی سنورەكە و كێشەی خاوندارێتی ئاو، هەروەها كێشەی كورد، ساڵی 1985 ناكۆكی سەربازی دروستبوو لە نێوان پارتی كرێكارانی كوردستان بە سەرۆكایەتی عەبدوڵا ئۆجەلان و حكومەتی ئەو كاتی توركیا، لەم كاتەدا سوریەكان ڕێگەیان دا بە پارتی كرێكارانی كوردستان و سەرۆكەكەی بە دروستكردنی سەربازگەی مەشق و ڕاهێنانی سەربازی بۆ ئەندامانی پارتەكەیان لەناو خاكی سوریا، لە سەرەتاكانی ساڵی 1996 توركیا كۆمەڵێك ئاگاداركردنەوەی ناردە سەر حكومەتی سوریا و پێیڕاگەیاند ئەگەر دەست هەڵنەگرێت لە هاوكاری كردنی پارتی كرێكارانی كوردستان ئەوا توركیا ناچارە هەموو ڕێگایەكی پێویست بگرێتەبەر بۆ پارێزگاری كردن لە ئاسایشی نەتەوەیی توركیا.
لە سەرەتاكانی مانگی دەی 1998 كێشە و ئاڵۆزییە سیاسییەكانی نێوان سوریا و توركیا زیاتر پەرەی سەند، ئەمەش وایكرد كە حكومەتی ئەنقەرە بیر لە كۆكردنەوەی سەربازەكانی بكاتەوە لە سنورەكانی سوریا و هەڕەشەی هێرش بردنە سەر خاكی سوریای كرد ئەگەر حكومەتی دیمەشق بەردەوام بێت لەهاوكاری كردنی پارتی كرێكارانی كوردستان، بەهۆی نێوەندگیری كۆمەڵەی وڵاتانی عەرەبی و میسر و ئێرانەوە توانیان ڕێگری بكەن لە دروستبوونی شەڕ و ناكۆكی سەربازی و بە نێوەندگیری ئەم وڵاتە ئیقلیمیانە ڕێكکەوتننامەیەك لە نێوان توركیا و سوریا واژۆ كرا بە ناوی ڕێكکەوتنی ئەدەنە یان ڕێكکەوتنی ئەمنی نێوان توركیا و سوریا، كە لە 20/10/1998 لە نێوان هەردوو وڵات ڕێكکەوتنی لەسەركراو بەپێی مادەی چواری ڕێكکەوتنەكە دەبوایە حكومەتی سوریا بە ئەركی سەرشانی خۆی هەستێت لەڕووی پارێزگاری لە ئەمن و ئاسایشی توركیاوە و ڕێگەی دا بە توركیا بە قوڵایی 5 كیلۆمەتر لەناو خاكی سوریا هەموو ڕێ و شوێنێكی ئەمنی پێویست بگرێتە بەر بۆ پاراستنی سنورەكانی.
بەگەڕانەوە بۆ پرۆسەی "كانی ئاشتی" توركیا وەك ڕایگەیاندووە پێیوایە كە لە قۆناغی یەكەمدا بە قوڵی 10 كیلۆمەتر سەربازەكانی دەباتە ناو خاكی سوریا، لە پلانیشیدایە بۆ قۆناغەكانی داهاتوو تا قوڵایی 40 كیلۆمەتر بێتە ناو ئەو سنورانەوە، لەگەڵ ئەوەی حكومەتی ڕووسیا پێشنیاری ئەوەی بۆ توركیا كرد كە بگەڕێتەوە بۆ ڕێكکەوتنی ئەدەنە كە لە نێوان توركیا و سوریا واژۆ كرابوو لە پێشتردا، بەڵام حكومەتی ئەنقەرە بەمە ڕازی نەبوو چونكە 5 كیلۆمەتر وەك ئەوەی لە ئەدەنە بۆی دیاریكرابوو ئامانجەكانی توركیا ناهێنێتە دی، لەگەڵ ئەوەشدا توركیا توانیویەتی بەهۆی بەكارهێنانی ئەو سوپایەی كە بە (سوپای نیشتمانی) ناسراوە پێش ڕووداوەكان بكەوێت و بتوانێت دەستێوەردانەكانی خۆی زیاتر بكات لە ناوچەكە، هەر بەهۆی ئەم سوپایەوە دەیەوێت گۆڕانكاری دیمۆگرافی لەو ناوچانە بكات بە نیشتەجێ كردنی 5 ملیۆن سوری لەوانەی كە لە ئێستادا لە توركیا نیشتەجێن و هەڵگری فۆڕمی مانەوەن لە توركیا، بەم هۆیەشەوە دەتوانێت بەشێك لە ئامانجەكانی خۆی بەدی بهێنیێت بە گەیشتن بە ناوچە دەشتاییەكانی پشت شاخە سنورییەكانی نێوانیان و خۆی بگەیەنێتە ناوچە نەوتییەكانی سوریا، قۆناغی یەكەمی ئامانجەكانی توركیا لە ناوچەكە كۆمەڵێك قۆناغی دیكەی بەدواوەیە لە داهاتوودا بە پێكهێنانی ناوچەی ئارام كە ڕووبەرەكەی زیاترە لە 14 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشە.
پێكهێنانی ناوچەی ئارام لە باكووری سوریا بەو شێوەیەی كە توركیا دەیەوێت تەنها نیوەی ئامانج و ئاواتەكانی دێنێتە دی وەك لە پێشتردا وتمان، ئامانجی سەرەكی توركیا لەو پرۆسەیەی كە دەستی داوەتێ گەیاندنی خۆیەتی بەو ناوچانەی كە لە پشت چیاوەن و دەوڵەمەندن بە سامانی سروشتی، مەبەستییەتی ناوچە چیاییەكانی تۆرۆس تێپەڕێنێت و خۆی بگەیەنێتە ناوچە دەشتاییەكان بۆ ئەوەی بتوانێت دەستبگرێت بەسەر ڕێگای تێپەڕینی بۆری گازی سروشتی كە لەڕووسیا و ئێران و قەتەرەوە دێت و دەچێت بۆ وڵاتانی ئەوروپا، ئەم بەشەی خەونی توركەكان كاتێك دێتە دی كە بتوانن دەستبگرن بەسەر ناوچەی موسڵ لە عێراق، لە ڕاستیدا توركەكان ئەوەیان نەشاردووەتەوە كە ئەوان بەتەمای وەرگرتنەوەی ویلایەتی موسڵن لە عێراق و پێشتر لەلایەن تورگوت ئۆزال سەرۆك كۆماری توركیاوە ئەوە دوپات كرایەوە كە توركیا حەقی مێژوویی هەیە لە موسڵ و كەركوك، لە پێش ڕۆژی پێنجی مانگی كانونی دووەمی 1991 واتە مانگ و نیوێك پێش بڕیاری هێرشكردنە سەر عێراق لەلایەن ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانییەوە لەلایەن تورگوت ئۆزالەوە داوا لە سەرۆك ئەركانی سوپای توركیا كراوە، كە ناوی نەجیب تورمتای بوو بە چوونە ناو خاكی باكووری عێراق تا دەگەنە شاری كەركوك و موسڵ لەگەڵ دەستپێكی هێرشی هاوپەیمانان بۆ سەر عێراق داوای ئەوەی لێ كردن ئەو هەلە بقۆزنەوە و ئەوانیش ئەم ناوچانە بۆ حكومەتی توركیا داگیر بكەن، ساڵی 1995 لەلایەن سلێمان دیمیریلی سەرۆك كۆماری توركیاوە داوای دووبارە چاوخشاندنەوە بە سنوری نێوان عێراق و توركیا كرایەوە بە بیانوی ئەوەی گوایە موسڵ و كەركوك هێشتا بەشێكن لە خاكی توركیا و لێی جیا نەبوونەتەوە.
پێشتر گوێبیستی ئەوە بووین یەكەمین ڕێكکەوتنی نێوان توركیا و عێراق سەبارەت بە هاتنی سوپای توركیا بۆ ناوخاكی عێراق مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1982، كە لە نێوان حكومەتی توركیا و سەدام حسێنی سەرۆك كۆماری عێراقدا بوو، بەپێی ڕێكکەوتنەكە ڕێگە بە سوپای توركیا درا بەقوڵایی 20 كیلۆمەتر بێتە ناوخاكی عێراقەوە بۆ ڕاوەدونانی چەكدارانی پارتی كرێكارانی كوردستان لەناوچە سنورییەكانی هەرێمی كوردستان، ئەم ڕێكکەوتننامەیە بەبێ گۆڕانكاری و بەبێ هەڵوەشانەوەی كاری پێكراوە تا ئێستا، دوای كۆتایی هاتنی شەڕی دووەمی كەنداو و ئەو گۆڕانكاریانەی كە لە ناوچەكە دروست بوون سەبارەت بە بارودۆخی ناوچە كوردییەكان لە باكووری عێراق، وەزارەتی بەرگری توركیا بەیانێكی بڵاوكردەوە كە بە (بەیاننامەی سپی) ناسرا بوو، تێیدا جەختی لەسەر ئەوە كردبووەوە کە لە ئێستادا سیاسەتی سەربازیان بە ئاڕاستەی خۆ پرچەك كردن و خۆ نوێ كردنەوەیە، هەر لە بەیاننامەكەدا حكومەتەكانی ئێران و سوریا و عێراق و یونان و هەندێك لە وڵاتە ئەوروپییەكانی بەوە تۆمەتبار كرد كە هاوكاری پارتی كرێكارانی كوردستان دەكەن، لە كاتێكدا ئەم پارتە بەنیازە دەوڵەتێك بۆ كوردەكان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا دروستبكات.
لەساڵەكانی 1992 و 1995 و 1996 و 1997 حكومەتی توركیا كۆمەڵێك پرۆسەی سەربازی فراوانی ئەنجام دا، كە تێیدا بەهەزاران سەرباز بەشداری تێدا كرد ، ئەوە جگە لە بۆردومان کردنی ئاسمانی بەردەوام و بەكارهێنانی هێزە تایبەتەكانی خۆی لەم هێرشانە بۆ سەر پارتی كرێكارانی كوردستان كە تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە، لەساڵی 1997 جەنەڕاڵ ئیسماعیل حەقی كە ئەوكات سەرۆك ئەركانی سوپا بوو، دواتر لە سەردەمی نەجمەدین ئەربەكان كودەتای بەسەر حكومەتی توركیا كرد، ڕایگەیاند پێویستە تا ساڵی 2002 گۆڕانكاری لەسنوری نێوان عێراق و توركیا بكرێت بە بیانوی  پاراستنی ئەمن و ئاسایشی ناوچەكە، دوای ئەوەی پارتی داد و گەشە پێدان لەتوركیا هاتنە سەر دەسەڵات لە یەكەمین چاوپێكەوتنیدا عەبدوڵا گول ساڵی 2003 وتی، ئێمە مافی خۆمان لە نەوتی ئەو ناوچانە وەردەگرینەوە، مەبەستی كەركوك و موسڵ بوو.
لە 27/8/2007 جارێكی دیكە ڕێكکەوتن لە نێوان وەزیری ناوخۆی ئەوكاتی عێراق جەواد بۆڵانی و وەزیری ناوخۆیی توركیا كرا، بەشیر ئەتەلای لە كاتی سەردانی جەواد بۆلانی بۆ توركیا قسە و باس لەسەر ئەوە بوو كە ئەو ڕێكکەوتنەی لە نێوان سەدام حسین و توركیادا لەساڵی 1982 واژۆ كراوە نوێ بكرێتەوە، بەجۆرێك ڕێگە بە توركیا بدات بەڕاوەدونانی ئەندامانی پارتی كرێكارانی كوردستان لە ناو خاكی عێراق لەباتی 20 كیلۆمەتر چوارگۆشە كرابە 25 كیلۆمەتر چوارگۆشە.
نەخشەی بوونی هێزە سەربازییەكانی توركیا لە ناوخاكی عێراق لە ناوەڕاستی ساڵی 2015 ئەوە نیشان دەدات كە توركیا كۆمەڵێك بنكەی سەربازی گەورەی لە بامەڕنی هەیە، كە دەكەوێتە 45 كیلۆمەتر لە دووری شاری دهۆك لە هەرێمی كوردستانی عێراق، هەر لەساڵی 1997وە ئەم بنكە سەربازیانە لەو ناوچانە بوونیان هەیە، ئەمە جگە لە سێ بنكەی تری سەربازی بچووك لە دێرەلوك كە بە دووری 40 كیلۆمەتر دەكەوێتە باكووری ناوچەی ئامێدی و لەكانی ماسی كە 115 كیلۆمەتر دەكەوێتە باكووری شاری دهۆك و سەرسیر كە 30 كیلۆمەتر دەكەوێتە باكووری زاخۆ لە سنوری نێوان عێراق و توركیا، ئەم بنكە سەربازیانە جێگیرن، ساڵانە چەندین سەرباز لەناویاندا بڵاوەیان پێدەكرێت، هەروەها هێزەكانی توركیا 600 شەڕكەریان لەناوچەی بەعشیقە بڵاوە پێكردووە، كە بە  تانك و زرێپۆش پارێزگاریان لێ دەكرێت.
بۆیە دەتوانین بە شێوەكی ئاشكرا و ڕوون ئەوە بڵێین ئەو سیناریۆیانەی لە ئێستادا لە سوریا ڕوودەدەن و تا ئێستاش بەردەوامن، هیچ دوور نییە هەمان سیناریۆ لە (هه‌رێمی كوردستانی) عێراقیش ڕوونەدات، چونكە سوپای توركیا لەناو خاكی عێراق بوونی هەیە لە ئێستادا، بیانوی دەستێوەردان و هێرش هێنان بۆ ناوخاكی عێراق بەردەستە بە بیانوی ڕێگری كردن لە دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە باشووری توركیا و ڕاوەدونانی چەكدارانی پارتی كرێكارانی كوردستان، تەنانەت توركیا بۆ هێرش هێنان بۆ ناو خاكی عێراق هیچ كاتێك دوو دڵ نەبووە و نەیشاردووەتەوە، بە تایبەتی لە بارودۆخی ئێستای عێراقدا كە لە باری لاوازیدایە.

سەرچاوە: ناوه‌ندی ئه‌لبیان بۆ توێژینه‌وه‌و پلاندانان

زۆرترین خوێندراوە


political studies copyright 2017 © . All right reserved Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure